Жаңа Зеландияның екінші премьер-министрі Уильям Фокс

Кіріспе

Жаңа Зеландияның премьер-министрі, басқа саясаткерлер Уильям Фокс деп атады

Сэр Уильям Фокс (20 қаңтар 1812 – 23 маусым 1893) – Жаңа Зеландияның екінші премьер-министрі. Ол 19 ғасырда, Жаңа Зеландия әлі отар болған кезде, осы лауазымды төрт рет атқарды. Ол маорилердің жер құқықтарын тартып алуымен, білім беру жүйесіне қосқан үлесімен (мысалы, Жаңа Зеландия университетін құру арқылы) және Жаңа Зеландияның Ұлыбританиядан тәуелсіздігін арттыру жөніндегі жұмысымен танымал. Ол – қажырлы және зиялы, бірақ сонымен қатар ашулы және жеке шабуылдарға бейім адам ретінде сипатталған. Оның тұлғасының әртүрлі жақтары әртүрлі дереккөздерде әртүрліше баяндалған.

Ерте өмір

Фокс 1812 жылғы 20 қаңтарда Оңтүстік Шилдс қаласындағы, сол кездегі Дарем округіне қарасты 5 Весту ауылында дүниеге келді. Бітіргеннен кейін бірнеше жылғы қызметі құпия болып қалады. 1838 жылы Лондонда заң оқыды. 1842 жылы Ішкі ғибадатханада адвокаттыққа қабылданды.

Ерте саяси қызметі

Бастапқыда Фокс маорилердің тек пайдаланған жерлеріне ғана құқығы бар екенін айтып, маорилермен жер мәселесі бойынша үкімет келіссөздеріне қарсы болды. Ол сондай-ақ, колониялық үкіметтің Нью-Зеландия компаниясының қызметкері Артур Уэйкфилдтің өлтірілуіне «әлсіз» реакция жасағанын айыптады. Уэйкфилд Нельсон елді мекенін маорилердің иелігіндегі жерлерге кеңейтуге тырысқан болатын. Фокстың губернатор Роберт Фицройды сынауы Фицройдың қызметтен алынуына ықпал етті. 1843 жылы Нью-Зеландия компаниясы Фоксты Нельсон қаласында Уэйкфилдтің орнына таңдады. Нельсон қаласында Фокс аралас нәтижелерге қол жеткізді. Маорилермен тікелей қақтығыстар аз болды, ал Фокстың жұмысының көп бөлігі экономикалық дамуға қатысты. Нақты емес жоспарлау және жер өлшемінің қателігі отаршыларға уәде етілгеннен кем жер қалдырды, ал Фокс осы мәселені шешуге жауапты болды. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар оның жақсы жұмыс істегенін айтса да, Фокс өзінің ең жақсы күш-жігерінің ашулы отаршылар үшін жеткіліксіз екенін сезді. Фокс уақытын Нельсон маңындағы жабайы жерлерге сапарлар жасаумен өткізді, бұл оған ұнайтын іс-әрекет болды. Фокс өмірі бойы дене шынықтырумен айналысты. 1848 жылы Уильям Уэйкфилд қайтыс болды. Жаңа Зеландия компаниясының колониядағы аға офицері ретінде ол Фокстың бастығы болды. Фокс Веллингтонға жылдам сапар жасап, Уэйкфилдтің орнын иеленді. Ол бұл мүмкіндікті Нельсон мен Веллингтон арасындағы қысқа қашықтық арқасында пайдаланды, бұл оған басқа қалалардан нұсқаулар келмей тұрып, лауазымды жеңіп алуға мүмкіндік берді. Лондондағы компания басқармасы оны бірінші таңдау ретінде қарастырмады, олар Дилон Беллді артық көрді, бірақ оның шапшаң әрекеті оған тағайындалуға жеткілікті қолдау әкелді. Эдвард пен Артур Уэйкфилдтің қайтысынан кейін компания құлдырап кетті. Фокс компаниядағы белсенділігін азайтып, отаршылдық үкіметке көбірек қызығушылық таныта бастады. Ол губернатор Джордж Грейдің күшті қарсыласы болды, ол қоныстанушыларға өзін-өзі басқару құқығын беру үшін 1846 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясы туралы заңды тоқтатты. Ол әкімшілік пен сот жүйесін сыбайлас жемқорлық пен қабілетсіздікке ұшыратты. 1851 жылы Фокс Веллингтондық қоныстанушылар тобының атынан Лондонға сапар шекті. Онде ол Уильям мен Артурдың ағасы Эдвард Гиббон Уэйкфилдпен кездесті. Ол Жаңа Зеландияның конституциясы туралы өз идеяларын талқылады, өзін-өзі басқаруды, провинциялық автономияны және парламенттің екі сайланған палатасын қатты қолдады. Ол сондай-ақ, Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы Эрл Греймен кездесуге тырысты, бірақ одан бас тартты. Жаңа Зеландияның 1852 жылғы Конституциясы британдық парламент тарапынан келесі жылы қабылданғанда, ол Фокстың кейбір идеяларын қамтыды, бірақ оны толық қанағаттандыра алмады.

Initially, Fox was opposed to government negotiations with Māori over land, stating that Māori had a right only to land that they used. He also condemned the colonial government's "weak" response to the killing of Arthur Wakefield, a New Zealand Company official who had attempted to expand the settlement at Nelson into Māori held lands. Fox's criticism of Governor Robert FitzRoy eventually played a part in FitzRoy's removal from office. In 1843 Fox was chosen by the New Zealand Company as Wakefield's replacement in Nelson. In Nelson, Fox met with mixed success. There was little direct conflict with the Māori, and most of Fox's work was related to economic development. Poor planning and inaccurate land surveying had left colonists with considerably less than had been promised them, and Fox was responsible for resolving the matter. While many modern historians believe that he did a good job, Fox himself found that even his best efforts were not good enough for the angry colonists. Fox increasingly spent his time leading parties into the wilderness near Nelson, an activity which he seems to have enjoyed. Fox was physically active all through his life. In 1848, William Wakefield died. As the New Zealand Company's senior officer in the colony, he was Fox's superior. Fox quickly travelled to Wellington, and managed to secure himself Wakefield's position. He accomplished this mainly because of the short distance between Nelson and Wellington, which enabled him to win the position before instructions could be received from other cities. He was not the first choice of the Company's board in London, which preferred Dillon Bell, but his quick action managed to gain him enough support to receive the appointment. The Company was in decline after the deaths of both Edward and Arthur Wakefield. Fox gradually became less active in the Company, taking more of an interest in the colonial government. He was a strong opponent of Governor George Grey, had suspended the New Zealand Constitution Act 1846 to grant self government to the settlers. He frequently denounced the administration and the judiciary as corrupt and incompetent. In 1851, Fox travelled to London on behalf of a group of Wellington settlers. There he met Edward Gibbon Wakefield, elder brother of William and Arthur. He discussed his ideas about a constitution for New Zealand, strongly supporting self rule, provincial autonomy, and two elected houses of parliament. He also attempted to meet Earl Grey, the Secretary of State for the Colonies but was refused. When the New Zealand Constitution Act 1852 was passed by Britain's parliament the following year, it incorporated some of Fox's ideas but was not satisfactory to him.

Парламентке кіру

Жаңа Зеландияға қайту алдында Фокс және оның әйелі Канада, АҚШ және Кубаға саяхат жасады. Жаңа Зеландияға оралғанда жаңа конституция күшіне еніп, сайлаулар өтті. 1855 жылы Фокс Вангануи округінен парламент депутаты болып сайланды. Ол провинциялық тәуелсіздіктің күшті платформасынан күресті және Генри Сеуэлл құрған үкіметке қарсы болды, ол келесі жылы Жаңа Зеландия премьер-министрінің жаңадан құрылған лауазымын иеленді. Фокс Сеуэллді осы лауазымнан бар болғаны 13 күн ішінде ығыстырып, Жаңа Зеландияның екінші премьер-министрі болды. Бірақ Фокс өзі де 13 күннен кейін Эдвард Стаффордтың қолынан құлатылды. Стаффордтың премьер-министрлік кезеңінің алғашқы жылдарында Фокс жартылай зейнеткерлікке шықты, бірақ кейін парламентте Стаффордтың басты қарсыласы ретінде қайта оралды. Фокс маори жерлеріне қатысты көзқарасын біраз өзгерткен сияқты, себебі ол осы мәселеде үкімет саясатына қарсы күресті. Ол Таранакидегі соғыстар үшін Стаффорд әкімшілігін және губернатор Томас Гор Браунды кінәлады, бұл соғыстар маори вождінің жерін сатудан бас тартуынан басталды. Көптеген адамдар Фокс маориді қолдауға ауысқанына сенді, бірақ қазіргі тарихшылардың көпшілігі оның жерді тартып алуға қарсылығы философиялық өзгерістен емес, соғыстан қашуға тырысуынан туындағанын айтады. Дәлелдердің жетіспеуі қайсысы рас екенін анықтауды қиындатады.

Премьерлік

1861 жылы Фокс Стаффордқа сенімсіздік білдіру туралы дауыс беруді сәтті ұсынды және премьер-министрлікті қайтадан иеленді. Оның қабылдаған шараларының ішінде маорилердің саяси құрылымына бейімделу үшін заңнамалық өзгерістер, маори жерін иемдену әрекеттерін тоқтату және ағымдағы қақтығыстардағы қақтығысты азайту болды. Бұл шешімнің прагматизмнан туындағандығы ма, әлде маори құқықтарын қолдау ниетінен болғандығы туралы пікірталас жалғасуда. Маорилермен келісімді жандандыруға жасаған тытыстарына губернатор Грей кедергі келтірді, ол тағы бір мерзімге қайтып келді және маорилерге әскери күшпен қарсы тұру қажеттігіне берік сенді. Грейдің әскери инфрақұрылымды дамытуы және әскерлерді орналастыруы маорилердің үкіметтің кез келген бастамасына деген сенімін төмендетті. 1862 жылы Фокс, Жаңа Зеландия үкіметінің басқа да бірнеше жоғары лауазымды өкілдерімен бірге SS White Swan кемесінде болды. Кеме Нейпиерден Веллингтонға бағытталғанда тасқа соғылып, суға батып кетуге айналды. Капитан Аллен Харпер кемені қасақана жағаға тіреп, барлық жолаушылардың өмірін сақтап қалды. Маорилерге қатысты саясат бойынша Греймен туындаған дауға барынша араласып, 1862 жылы сенімсіздік дауысынан жеңіліске ұшырады. Келесі жылы ол үкіметке қайта оралды, бірақ тек министр ретінде – премьер-министрлік Фредерик Уитакерге берілді. Фокс осы үкіметтің саясатына, оның ішінде маорилерден кең аумақты жерлерді тартып алуға қатысқан жоқ сияқты. Министрлік қызметі аяқталғаннан кейін Фокс және оның әйелі бірнеше жыл бойы Австралияда саяхаттады. Жаңа Зеландияға оралғаннан кейін оппозиция тарапынан саясатқа оралуға шақырылды, ол кезде Фокске қарсыласы Эдвард Стаффорд үстемдік құрып тұрды. Фокс парламентке сайланды және Стаффордтың маорилермен қарым-қатынас және провинциялық мәселелер жөніндегі саясатына қарсы күресті. 1869 жылы Фокс Стаффордты жеңіп, үшінші рет премьер-министр болды. Фокс әскери іс-қимылды азайтуға кірісті және маорилерге күшпен әсер етуге бағытталған кез келген ірі әрекеттерді тоқтатты. Бірте-бірте Фокс өзінің қазынашысы Юлиус Фогельдің ықпалына түсе бастады. Фогельдің Жаңа Зеландияны дамытуға бағытталған кең ауқымды жоспарлары, қоғамдық жұмыстарды қаржыландыру үшін ақша қарыздарына байланысты, Фокс үкіметінің ең маңызды ерекшелігіне айналды, бірақ Фокске тікелей қатысы болған жоқ. Соңында Фокс үкіметтегі жетекшілік рөлінен бас тарта бастады, нәтижесінде туған келіспеушілік Стаффордқа 1872 жылы Фокске қарсы жеңіске жете алуға мүмкіндік берді. Осыдан кейін Фокс басқа лауазымға тағайындалмауға шешім қабылдады. Алайда, оның саяси мансабы осымен аяқталған жоқ – Джордж Уотерхаус, Стаффордтың ізбасары, кенеттен отставкаға кеткен кезде, Фокс жаңа басшы табылғанға дейін уақытша премьер-министр болып тағайындалды. Фогель шетелден Жаңа Зеландияға оралғанда Фокс орнынан бас тартты, ал Фогельдің премьер-министрлігі басталды. Ол екінші парламентте (1855-1860), үшінші, төртінші және бесінші парламенттерде (1861-1865, ол отставкаға кеткенде; 1868-1870; 1871-1875, ол отставкаға кеткенде), алтыншы парламентте (1876-1879, жеңілгенде) Вангуи және қайтадан (1880-81, жеңілгенде) Рангитикейден Парламент мүшесі болды.

In 1861, Fox successfully proposed a vote of no confidence in Stafford, and took the premiership again. Among the measures introduced were law changes designed to accommodate Māori political structures, a halt on attempts to acquire Māori land, and a less confrontational attitude in existing conflicts. Again, dispute exists as to whether this was motivated by pragmatism or support of Māori rights. His attempts to reduce conflict with Māori were undermined by Governor Grey, who had returned for another term, and was a strong believer in the need to confront Māori militarily. Grey's construction of military infrastructure and his deployment of troops reduced Māori trust of any initiatives by the government. In 1862, Fox was a passenger on the SS White Swan together with several other senior members of the New Zealand government. The ship was holed by a rock while steaming from Napier to Wellington and began sinking. Captain Allen Harper deliberately ran the ship aground and thereby saved the lives of all those on board. After becoming increasingly involved in a dispute with Grey over responsibility for policy towards Māori, Fox lost a vote of confidence in 1862. The following year he returned to government, but only as a minister – the premiership went to Frederick Whitaker. Fox appears to have had little to do with the policies of this government, which involved considerable confiscations of land from the Māori. After his term as a minister ended, Fox and his wife travelled in Australia for several years. Upon returning to New Zealand, Fox was encouraged by the Opposition to return to politics, which was once again dominated by Fox's rival Edward Stafford. Fox was elected to parliament, and relaunched his attack on Stafford's policies on Māori relations and provincial affairs. Fox defeated Stafford in 1869, taking the premiership for the third time. Fox set about reducing military activities, and ceased any major attempts to engage the Māori with force. Increasingly Fox found himself overshadowed by his treasurer, Julius Vogel. Vogel's extensive plans for the development of New Zealand, involving borrowing money to finance public works, soon became the most prominent feature of Fox's government, but had little to do with Fox himself. Eventually, Fox began to abandon his leadership role within the government, and the resulting disunity allowed Stafford to defeat Fox in 1872. After this, Fox decided that he would not seek further office. His role in politics, however, was not quite over – when George Waterhouse, Stafford's successor, suddenly resigned, Fox was called upon to assume the premiership as a caretaker until a new leader was found. When Vogel returned to New Zealand from an overseas trip Fox stepped down, and Vogel's premiership began. He was the Member of Parliament for Wanganui and Rangitikei in the second parliament (1855–1860), Rangitikei in the third, fourth and fifth parliaments (1861–1865, when he resigned; 1868–1870; 1871–1875, when he resigned), Wanganui in the sixth parliament (1876–1879, when he was defeated), and Rangitikei again (1880–81, when he was defeated).

Уильям Фокс кіші .

1868 жылы Те Нгуту О Те Ману (Құстың мүсіні) жерінде Ха Хау көтерілісшісі Рива Титоковарудың күштері мен Томас МакДоннелл басқаратын отаршыл әскер арасында шайқас болды. Отаршыл әскерлерге шабуыл жасалып, олар кері шегінді. Кері шегіну кезінде екі маори барлаушысы шамамен алты жастағы екі баланы тапты. Бір бала қаза болды, ал екіншісі – Нгатау Омахуруды маори барлаушысы Пиримона, Нгати Те Упокири іруінің Херевинине тапсырды. Уаңгануиде бала сот судьясы Уолтер Буллердің назарына ілігіп, ол оған еуропалық киім мен етік сатып алды. Бала осы киіммен суретке түсірілді. Буллер отбасы балаға қамқорлық жасады. Бала Уильям Фокс ағасының қатысуымен, сол кездегі парламент депутатының куәлігімен крещениеден өтті. Жас Уильям, мүмкін, 1869 жылдың 25 қаңтарында дилижанспен Веллингтонға жеткізілді. Ол маорилер тоқтайтын қонақүйге орналасып, онда үш жыл тұрды және қонақүйдің жанындағы Моубрей аталған жеке мектепте білім алды. Сол мектепке үш басқа маори оқушысы да барды, олардың екеуі бас қолбасшы Ви Таконың ұлдары еді. Кейін асырап алынған бала Фокс отбасына көшті. Маори деректеріне сәйкес, Уильям-младший мен баласыз Сара Фокс әйелдері жақын дос болды. Ол 12 жасқа дейін отбасымен бірге тұрды. 1874 жылы ол жаңа ашылған Веллингтон колледжіне оқуға түсті және 1874 жылғы ашылу күнінде студенттер мен оқытушылармен бірге суретке түсті. 1875 жылы Фокс отбасы Уильям-младшийді Сан-Францискоға аспаптық кемемен әлемді аралауға, содан кейін АҚШ-қа және Ұлыбританияға Фокс туыстарын көруге алып барды. 16 жасында Уильям-младший Буллер, Льюис және Галли заң фирмасында кеңсе қызметкері болып жұмысқа орналасты, онда ол бес жылдай оқыды. 1878 жылы Таранаки аймағына сапар жасағанда ол өз тайпасының мүшелерімен және жас маори әйелі Хинэмоамен кездесті. Ол Парихакада маори көшбасшылары Те Вити мен Тоху Какахимен кездесіп, Таранакиде тұруға шешім қабылдады. Ол Те Вити мен Тохудың ықпалында болды және бір кезде Парихакадағы Тохудың мәжіліс үйінде кеңсесі болды. Ол Парихаканың жанында маори мектебін ашты. Кейін Парихака жабылып, ол Уаңгануиде аудармашы және тілмаш болып жұмыс істеді, содан кейін Хаверада маори тілін оқытумен айналысты. Ол ешқашан үйленбеді. Ол Таранаки соғысы туралы ескі сарбаздармен хат алмасып, 1918 жылы қайтыс болды.

In 1868 at Te Ngutu O Te Manu (Beak of the bird), a battle took place between the forces of the Hah Hau rebel Riwha Tītokowaru and the Colonial army commanded by Thomas McDonnell. The colonial forces were ambushed and retreated. During the retreat, two Māori scouts found two boys who were about six years old. One boy was killed, and the other, Ngatau Omahuru, was given by Māori scout, Pirimona, to Herewini of the Ngāti Te Ūpokoiri Iwi. While in Whanganui the boy came to the attention of the magistrate Walter Buller, who purchased him a set of European clothes and boots. The boy's picture was taken in these clothes. The Buller family looked after the boy. He was baptised William Fox in the presence of William Fox senior, then an MP. The young William was taken to Wellington by coach, probably on 25 January 1869. He was housed at a hostelry where visiting Māori lodged, lived there for three years, and was educated at a private school called Mowbray's near the hostelry. Three other Māori students, two of them the sons of Chief Wi Tako, attended the same school. The adopted son then moved in with the Fox family. According to Māori sources, William Junior and Mrs Sarah Fox, who was childless, became very close. He lived with the family until he was about 12. In 1874 he was enrolled in the new Wellington College where he had a photo taken with the other students and staff on Inauguration Day 1874. In 1875 The Fox family took William Junior on a world tour to San Francisco by paddle steamer and then across the US and on to Great Britain to visit Fox relatives. At 16, William junior joined a law firm as a clerk with Buller, Lewis and Gully, where he received about five years training. On a trip to the Taranaki area in 1878 he met members of his tribe and a young Māori woman, Hinemoa. He met the Māori leaders Te Whiti and Tohu Kākahi at Parihaka, and decided to live in Taranaki. It appears he was heavily influenced by Te Whiti and Tohu and at some stage had an office in Tohu's meeting house at Parihaka. He set up a Māori school near Parihaka. Later after the closure of Parihaka he worked as a translator and interpreter in Whanganui and then set up a business in Hawera teaching the Māori language. He never married. He corresponded with old soldiers about the Taranaki War and died in 1918.

Кейінгі өмірі

1879 жылы Фокс Киелі Михаил және Киелі Георгий орденінің командирі-кавалері болып тағайындалды. Ол жергілікті жерлерге қатысты құқықтарды зерттеу комиссары болып тағайындалды. Фокс алкогольге қарсы жақындық қозғалысына қатысты. Ол Жаңа Зеландия альянсын (арақ-шарап саудасын жою мақсатында) құрғандардың бірі болды және 1887 жылдан 1893 жылға дейін оның тұңғыш президенті болды. Ол дене шынықтырумен айналысып, Гарри Петерстің жетекшілігімен 1892 жылы 80 жасында Таранаки тауына көтерілді. 1893 жылдың 23 маусымында 81 жасында Оклендте қайтыс болды. Ол Окленд қаласының Медоубанк ауданындағы Пурева зиратына жерленді. 1885 жылы құрылған Фокстон қаласы сэр Уильямның құрметіне аталды.

Весто үйі

Фокс 1849 жыл шамасында Грейтфордқа жақын орналасқан, даулы түрде сатып алынған Рангитикеи учаскесін сатып алды. Оның іскерлігі алкогольге тыйым салынғандықтан сәтсіз аяқталды. Қазіргі Westoe Чарльз Трингхэмнің жобасы бойынша 1874 жылы итальян стилінде Фокс үшін салынды. 1885 жылы сатылып, 1985 жылғы 29 қарашада 1-санаттағы тарихи орын ретінде тіркелді.