Кіріспе

Гватемаладағы археологиялық орын. Археологиялық және этнотарихи тұрғысынан алғанда, Кумаркай – соңғы постклассикалық таулық майя астаналарының ең жақсы белгілісі.

Этимология

Құмарқаж – кичеʼ тілінен алынған Құмқарақʼаж. Құмаʼркаʼааж атауы "шүріп кеткен қамыстан жасалған үйлер" деп дәлірек аударылады (құмаʼр = "шүріген"; каʼааж = "қамыс пен құрақтан салынған үй немесе лашық"). Испан конкистадорларының науатль тілінде сөйлейтін Тлаксалан одақтастары бұл қаланы басқару ордасы ретінде ажырату үшін Текпан сөзін қосып, оны Текпан Утатлан деп атады, бұл Мезоамерикада ертерек қолданылған Толланға балама болып саналды.

Орналасқан жері

Қаланың қираған жерлері қазіргі Санта-Крус-дель-Кише қаласының батысында орналасқан. Құмарқаж толығымен терең шатқалдармен қоршалған, қорғануға ыңғайлы жазықты толыққанды алып жатыр. Аталая мен Пакаман шығыста, Писмачи' оңтүстікте, ал Чисалин солтүстікте жатыр. Құмарқаж тұрғындары әлеуметтік жағынан ақсүйектер мен олардың қарауындағыларға бөлінген. Олардың вассалдары жаяу әскер ретінде қызмет етіп, ақсүйектердің заңдарына бағынышты болған, бірақ майдандағы батылдығы үшін әскери шен алуға мүмкіндік алатын. Олардың міндеттеріне неке туралы келіссөздер, оған байланысты тойлар мен салтанатты лекциялар кірді. Құмарқаж қаласындағы ең маңызды төрт рудан әрқайсынан бірден таңдалған төрт басшының біріккен билігі. Патша "Аджпоп" деп аталған, яғни "Меттің иесі". Ниджаб және Сақик ақсүйектері қаалелді (жоғарғы судьяны) таңдаса, ал Ажау К'иче' атжидж винақты (айтушыны) таңдады.

Жаулап алу және жою

1524 жылы наурыз айында испан конкистадоры Педро де Альварадо, Кʼичеʼ әмірлерінің шақыруымен, Кʼумаркаж қаласына кірді. Бұл, оның Кетсальтенанго алқабындағы Кʼичеʼ әскерін жеңгеннен кейін болды, соның салдарынан қаланың төрт әміршісінің бірі – Текун Уман қаза тапты. Альварадо Кʼичеʼ әмірлері оған тұзақ қойған болуынан қорқып, дегенмен қалаға кірді. Қала сыртында жиналған көптеген Кʼичеʼ жауынгерлерінен және оның атты әскерінің Кʼумаркадждың тар көшелерінде маневр жасай алмайтынынан сескенді. Сондықтан ол қаланың ең жоғары әмірлерін – Оксиб Кехті (ахпоп) және Белехеб Тзиді (ахпоп кʼамха) өз лагеріне шақырды. Олар келген сәтте, Альварадо оларды тұтқындап, лагерінде қамап қойды. Кʼичеʼ жауынгерлері өз әмірлерінің тұтқынға алынғанын көріп, испандықтардың жергілікті одақтастарына шабуыл жасап, бір испан сарбазын өлтірді.

Қазіргі тарих

Бұл жер отаршылдық дәуірде жан-жақты зерттелген және құжатталған. Франсиско Хименес, Киче эпосы – "Популь Вух" шығармасын әлемге алғаш рет таныстырған, 17 ғасырдың соңында Кумаркаджға сапар шекті. Мигель Ривера и Маэстре 1834 жылы Гватемала үкіметі үшін бұл орын туралы есеп дайындады. Олбанидегі Нью-Йорк мемлекеттік университеті 1970-жылдардың басында бұл қираған жерді қазу жұмыстарын үш маусым бойы жүргізді. 2003 жылдан бері "Qʼumʼarkaj Ethnoarchaeological Project" ("Qʼumʼarkaj Этноархеологиялық жобасы") археологиялық зерттеулерді этнотарихи зерттеулермен үйлестіре отырып, қаланың тарихын және әлеуметтік-саяси құрылымын қайта жаңартуға жұмыс істеп келеді. Археологиялық орын әлі де дәстүрлі майя обрядтары үшін қолданылады және Гватемалада осы сияқты ритуалдық іс-шаралар үшін ең танымал орындардың бірі болып табылады, әсіресе күн тоқырауы мен Жаңа жыл күндері.

Сайттың сипаттамасы

Бұл жерді аздап қалпына келтірсе де, оны барып көруге болады. Әртүрлі ғибадатхана пирамидалары, сарайлардың қалдықтары (көбінесе үйінділерге айналды) және мезоамерикалық доп ойынын ойнауға арналған алаң сайттың орталық бөлігінде көрінеді. Үлкен Құмарқаж аймағында төрт доп алаңы болған, олардың әрқайсысы қаланың төрт негізгі саяси бөлімдерінде орналасқан, бұл қаладағы әлеуметтік-саяси құрылымда доп ойынының маңызды рөлін көрсетеді. Санта-Крус-дель-Кишедегі жаңа ғимараттарды салу үшін ғимараттардың бетін жабатын кесілген тас алынды; Құмарқаждағы Kʼicheʼ стиліндегі бағаналы ғимараттар Юкатан түбегіндегі алыс Маяпан қаласымен байланысты екенін көрсетеді. Осыған қоса, бас сүйек бейнелері, жанындағы мүсіндер, отырып бейнеленген фигуралар және көп мөлшердегі әк қолданылуы да осыған сәйкес келеді. Әуеден және жер бетінен жасалған талдаулар қираған үйінділердің пірамидалар, ұзын құрылыстар және көп бөлмелі тұрғын үй кешендерінен тұратын, қайталама схемамен орналасқан екенін көрсетті. Бұл қайталама схемалар әртүрлі нимжа руларымен байланысты болуы мүмкін. Бұл үлкен аумақтың бөлінісі алты нимжа кешенін солтүстік жартысында және алтысын оңтүстік жартысында орналастырады, бірақ бұл бөлініс міндетті түрде рулық желілерге сәйкес болмауы мүмкін, өйткені Кавек руымен байланысты құрылымдар сайттың екі жартысында да кездеседі. Кавек және олардың одақтастары сайттың көп бөлігін бақылады, ал Ниджаб шығыс бөлігін, мүмкін Аталая спутниктік қаласына дейін биледі. Бұл ғибадатхана басты алаңның батыс жағында орналасқан. Бастапқыда ғибадатхана үш жағынан баспалдақтары бар тік пирамидадан тұрды, тек батыс жағында баспалдақ болмады, ал шыңында ғибадатхана орналасқан. Катервудтың Ривера и Маэстраның суретінен көшірмесі пирамида денесін төрт талуд-таблеро террасасына және әрқайсысы үш баспалдақта 19 баспалдақтан тұратынын көрсетті, ал Ривера и Маэстраның суреті 24 баспалдақ пен алты террасаны бейнелейді. Франсиско Хименес, 17 ғасырдың соңында жазғанда, бұл ғибадатхананың Құмарқаждағы ең биік ғимарат екенін айтқан. Тохил ғибадатханасының құрылыс стилі Юкатан түбегіндегі солтүстікте орналасқан Майапан және Чичен-Ицаның ең маңызды ғибадатханаларына ұқсас. Бұл бағаналар бір кезде әсем әрі берік шатырды ұстаған болуы мүмкін. Тохил ғибадатханасында адамдар құрбандыққа шалынды, құрбандық болғандардың денелері, әдетте, баспалдақтан төмен лақтырылып, содан кейін бастары кесіліп, бас сүйектері тізілді. Бұл цзумпан ғибадатхананың оңтүстік-шығысында, қазір ғибадатханадан құлаған қираған үйінділердің астында жатыр. Ривера и Маэстраның суретіне сәйкес, Авиликс ғибадатханасы Тохил ғибадатханасынан гөрі төмен болды. Бұл құрылым Кумаркайдағы екінші ең маңызды ғибадатхана болып саналды. Ғибадатхананың батыс жағына кең баспалдақ көтерілді, ол төменгі деңгейде екі үлкен талуд-таблеро панелімен шектелген. Құрылыстың үшінші кезеңіндегі еден қара-жасыл түске боялған. Құмарқаждың басқа құрылымдары сияқты, барлық тас беті тоналып, тек қираған үйінділер мен сазды ядро қалды. Бұл құрылым солтүстік жағында ғибадатханамен қоршалған ауладан, оңтүстік жағында сарайдан және шығысында ұзын ғимараттан тұратын кешеннің бір бөлігі болды.

Қуқұматс ғибадатханасы

Қуқұматц ғибадатханасы – қанатты жыланға арналған дөңгелек ғибадатхана және қалада билік құрған Кавек әулетінің құрметіне салынған сарай. Ол Тохил және Авиликс ғибадатханаларының тікелей арасында, Тохил ғибадатханасының орталық осінен сәл солтүстікке, ал Авиликс ғибадатханасының осінен сәл оңтүстікке орналасқан. Испан жаулап алуынан кейін Қуқұматц ғибадатханасы тез арада толық бұзылған болуы керек, себебі оны отарлық дәуірдегі саяхатшылар есімдерімен атамаған, ал орынның ерте суреттері ғибадатхана тұрған жерде тек өсімдіктерді көрсетіп тұр.

Балдық алаң

Баллкорт Тохил ғибадатханасына жақын және оның оңтүстігінде, алаңның оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Баллкорт әлі де өзінің ерекше пішінін сақтап келеді, бірақ құрылыстардың сыртқы қаптамасы бұзылған. Көрінетін баллкорт Құмарқаждағы төрт баллкорттың бірі болды және басқарушы Кавек әулетінің Пополь Винак тармағы басқарды. Баллкорт шығыс-батыс бағытында созылып жатыр. Баллкорт Кавек және Ажау Кʼиче сарайларының арасында дәл орналасқан, олар баллкорттың солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан. Сәйкесінше, баллкорттың солтүстік бөлігі Кавек әулетімен, ал оңтүстік бөлігі Ажау Кʼиче әулетімен байланысты болған сияқты.

Сарайлар

Ниджаб әулетіне тиесілі шағын сарай Әуликс ғибадатханасының тікелей артында орналасқан. Бұл әулеттік үйлер, нимджа, Құмарқаж қаласының ішінде кеңінен таралған. Нимжалар – биік платформалардағы алаңдардың қасында орналасқан, ұзын тікбұрышты құрылыстар. Басты бөлменің екі шетінде де ошақтың іздері сақталған.

Басқа құрылымдар

Орталық алаңда бір кездері тұрған он үш шағын платформаның іздері бар. Олардың үшеуі Кʼукуматц ғибадатханасының солтүстігінде орналасқан. Сол ғибадатхананың оңтүстігінде, сондай-ақ, осындай бес құрылымның сызығы орналасқан, дөңгелек платформа, содан кейін шаршы платформа, содан кейін тағы бір дөңгелек платформа және т.с.с. реттік үлгісі бар. Орталық алаңның солтүстік-батыс бөлігіндегі үлкен шаршы платформа, әр жағынан өлшенген, Тохил ғибадатханасының артында орналасқан және биік тұр. Бұл үңгірлер "Туллан Зуюа", "Популь Вух" кітабындағы киче аңызында сипатталған "Жеті үңгірдің орны" болуы мүмкін. Чисалин Кумаркаждан солтүстікке қарай бірнеше жүз метр жерде орналасқан. Солтүстік-шығыс жағында жолақ Құмарқадждың шығысындағы жазықтың бір бөлігін құрайтын платомен байланысты. Плато Құмарқай платосынан Исмахи өзені ағатын ойыспен бөлінеді. Писмачи, Кумаркажға көшірілместен бұрын киче астанасы болды және шамамен 14 ғасырдың басында құрылған болуы мүмкін. Оның орналасқан жерін жергілікті киче халқы ешқашан ұмытқан жоқ, бірақ ол сыртқы зерттеушілер үшін кейде жоғалып кеткен. Бұл жер қазіргі Санта-Крус-дель-Кише қаласы орналасқан шығыс жазықтың басындағы Кумаркайға баратын жолды бағыттайтын төрт террасаға салынған. Жергілікті тұрғындар мұнараның жанынан өткен тас төселген жолдың (немесе сакбе) Ниджаб әулетімен тығыз байланысты болғанын айтады. Кумаркаж бен Аталея арасында қылмыскерлердің жазаланған жері болған. Аталея қазіргі киче рәсімдері үшін қолданылады және жергілікті халықтың фольклорының ортасы болып табылады, онда Текун Уман осы жерге жерленгенін және ол tzitzimit рухтарымен қоршалғанын айтады. 20 ғасырдың соңында бұл жердің көп бөлігі әлі де Кумаркай патшаларының ұрпақтары – Рохас отбасының меншігінде болды.

Пакаман

Пакаман Аталайдың шығысында және Кумарқаждан шығысында орналасқан. Аталайдың солтүстік жағымен өткен сақбе Пакаманның оңтүстігі арқылы өтеді деген пікір бар. Пакаманның түпкі атауы Панпетак ("келу орны") болған болуы мүмкін, және ол Кумарқажға кіретін жол бойындағы алғашқы маңызды бекініс болды.