Текун Уман: Гватемаланың соңғы майя билеушісі, ұлттық қаһарман. 1524 ж. испандықтармен шайқаста қаза тапты. Тарихы, мұрасы және естелік шаралары туралы біліңіз.
Текун Уман (1500? – 1524 жылғы 20 ақпан) – қазіргі Гватемаланың таулы аймағында өмір сүрген киче' майя халқының соңғы билеушілерінің бірі. Какчикель жылнамаларында айтылғандай, ол 1524 жылғы 12 ақпанда Кетцальтенангоға жақындағанда испандық конкистадор Педро де Альварадомен шайқаста қаза тапты. Ол испандықтар мен олардың одақтастарына қарсы күрескен. Текун Уман 1960 жылғы 22 наурызда Гватемаланың ресми ұлттық батыры деп жарияланды және оның қаза болған күні – 20 ақпан халық арасында кеңінен тойланады. Текун Уманның есімімен мүсіндер жасалып, өлеңдер жазылған, сондай-ақ халықтық билер мен дұғалар арқылы оның аңызы қайта жаңғыртылды. Дегенмен, Текун Уманның өмір сүргендігіне байланысты толыққанды құжаттар жеткіліксіз, сондықтан оның тарихи тұлғасын аңыздан ажырату қиынға соқты.
Tecun Uman (1500? – February 20, 1524) was one of the last rulers of the K'iche' Maya people, in the Highlands of what is now Guatemala. According to the Kaqchikel annals, he was slain by Spanish conquistador Pedro de Alvarado while waging battle against the Spanish and their allies on the approach to Quetzaltenango on 12 February 1524. Tecun Uman was declared Guatemala's official national hero on March 22, 1960, and is commemorated on February 20, the popular anniversary of his death. Tecun Uman has inspired a wide variety of activities ranging from the production of statues and poetry to the retelling of the legend in the form of folkloric dances to prayers. Despite this, Tecun Uman's existence is not well documented, and it has proven to be difficult to separate the man from the legend.
Эль-Пинар шайқасы
1522 жылы Эрнан Кортес мексикалық одақтастарын Чиапас жазығының Соконуско аймағын барлауға жіберді, онда олар Тукспанда Иксимче және Кумаркай елшіліктерімен кездесті; екі күшті таулық майя мемлекеті Испания патшасына адалдықтарын жариялады. Бірақ Кортестің Соконускодағы одақтастары оған киче және какчикельдің адал емес екенін, керісінше, Испанияның одақтастарын мазалап жатқанын хабарлады. Кортес Педро де Альварадоны 180 атты әскер, 300 жаяу әскер, арбалеттер, мылтықтар, 4 зеңбірек, көп мөлшерде оқ-дәрі және Тлаксала, Чолула және Мексиканың орталық аймағындағы басқа қалалардан мыңдаған одақтас мексикалық жауынгерлермен бірге жіберуге шешім қабылдады; олар 1523 жылы Соконускоға жетті. 1524 жылдың 8 ақпанында Альварадо әскері мексикалық одақтастарының Запотитлан деп атаған Ксетулул қаласы түбінде шайқасты. Киче садақшыларының келтірген көптеген жараларына қарамастан, испандықтар мен олардың одақтастары қалаға шабуыл жасап, базар алаңында лагерь құрды. Альварадо содан кейін Сиерра-Мадре тауларына қарай, киче жерлерінің орталығына, Кетцальтенангоның құнарлы аңғарына қарай өзен бойымен жол тартты. 1524 жылдың 12 ақпанында Альварадоның мексикалық одақтастары өткелде киче жауынгерлерінің шабуылына ұшырап, кері шегінді, бірақ одан кейін испан атты әскерінің шабуылы кичелер үшін күтпеген жағдай болды, олар бұрын ешқашан ат көрмеген еді. Атты әскер кичелерді шашыратты және әскер Хелаху қаласына (қазіргі Кетцальтенанго) жетті, бірақ оны тастап кетілген күйде тапты. Көптеген адамдар киче князі Текун Уман Олинтепеке маңындағы шайқаста қаза тапты деп есептейді, бірақ испандық деректерде кем дегенде бір, мүмкін екі Кумаркай билеушісі Кетцальтенангоға жақындағандағы қаһарлы шайқаста қаза тапқандығы айтылады. Текун Уманның өлімі Эль Пинар шайқасында болды делінеді, ал жергілікті дәстүр бойынша оның өлімі қазіргі Кантел ауылының жанындағы Кетцальтенангоға жақындаған кезде Льянос-де-Урбинада (Урбина жазықтарында) болды. Педро де Альварадо Эрнан Кортеске жазған үшінші хатында Кетцальтенангоға жақындаған кезде Кумаркайдың төрт билеушісінің біреуінің қазасын сипаттады. Хат 1524 жылдың 11 сәуірінде жазылған және ол Кумаркайда болған кезде жазылған. Тағы бір дерек діни және материалдық күштердің арасындағы қақтығыстың күрделірек болғанын айтады. Осы нұсқада Текун Уман өзі сөзбе-сөз кветзалға айналған немесе кейбір нұсқаларында алтын, алмаз және зүберіден жасалған үш тәжбен әшекейленген бүркітке айналған. Басқа жергілікті тұрғындар Альварадоны өлтіруге тырысқан, бірақ оны құдіретті бойжеткен қорғаған, ол көбінесе Әулие Мариямен байланыстырылады. Текун Уман өзінің сиқырын пайдаланып, Альварадоны өлтіру ниетімен Альварадоның атын өлтірді. Ол адамды емес, жануарды өлтіргенін білгеннен кейін, қатесін түзетуге тырысты, бірақ тез арада Альварадоның сүйірімен қаза тапты. Тағы бір нұсқада Текун Уманның Альварадоны өлтіруге мүмкіндігі болған, бірақ ол сәтсіз аяқталды және оны Альварадоның қол астындағы Аргета есімді сарбаз өлтірді. Бұрынғы киче астанасы Кумаркайдың маңындағы жергілікті халық арасында оның Кумаркайдың өзінен Аталаяның шағын археологиялық ескерткішінде жерленгендігі туралы сенім сақталған.
In 1522 Hernán Cortés sent Mexican allies to scout the Soconusco region of lowland Chiapas, where they met delegations from Iximche and Q'umarkaj at Tuxpán; both of the powerful highland Maya kingdoms declared their loyalty to the king of Spain. But Cortés' allies in Soconusco soon informed him that the K'iche' and the Kaqchikel were not loyal, and were instead harassing Spain's allies in the region. Cortés decided to despatch Pedro de Alvarado with 180 cavalry, 300 infantry, crossbows, muskets, 4 cannons, large amounts of ammunition and gunpowder, and thousands of allied Mexican warriors from Tlaxcala, Cholula and other cities in central Mexico; they arrived in Soconusco in 1523. On 8 February 1524 Alvarado's army fought a battle at Xetulul, called Zapotitlán by his Mexican allies (modern San Francisco Zapotitlán). Although suffering many injuries inflicted by defending K'iche' archers, the Spanish and their allies stormed the town and set up camp in the marketplace. Alvarado then turned to head upriver into the Sierra Madre mountains towards the K'iche' heartlands, crossing the pass into the fertile valley of Quetzaltenango. On 12 February 1524 Alvarado's Mexican allies were ambushed in the pass and driven back by K'iche' warriors but the Spanish cavalry charge that followed was a shock for the K'iche', who had never before seen horses. The cavalry scattered the K'iche' and the army crossed to the city of Xelaju (modern Quetzaltenango) only to find it deserted. Although the common view is that the K'iche' prince Tecun Uman died in the later battle near Olintepeque, the Spanish accounts are clear that at least one and possibly two of the lords of Q'umarkaj died in the fierce battles upon the initial approach to Quetzaltenango. The death of Tecun Uman is said to have taken place in the battle of El Pinar, and local tradition has his death taking place on the Llanos de Urbina (Plains of Urbina), upon the approach to Quetzaltenango near the modern village of Cantel. Pedro de Alvarado, in his third letter to Hernán Cortés, describes the death of one of the four lords of Q'umarkaj upon the approach to Quetzaltenango. The letter was dated 11 April 1524 and was written during his stay at Q'umarkaj. Another account claims a much more complex confrontation of religious and material forces. In this version Tecun Uman himself literally transformed into a quetzal or, in some variations, into an eagle adorned with three crowns one of gold, one of diamonds and one of emeralds. Other natives had attempted to kill Alvarado, but he was protected by a powerful maiden, commonly associated with the Virgin Mary. Tecun Uman called upon his own magic, and in the intention of killing Alvarado, struck Alvarado's horse dead. Upon learning he had killed only the beast and not the man, he had attempted to correct his mistake, but was quickly impaled by Alvarado's spear. A different version states Tecun Uman had an opportunity to kill Alvarado but ultimately failed and was slain by one of Alvarado's subordinates, a soldier known by the name of Argueta. Local folklore from the area around the former K'iche' capital of Q'umarkaj preserves the belief that he was buried at the small archaeological site of Atalaya, from Q'umarkaj itself.
Тарихи дерек
Тарихи Текун Уманның нақты болғаны әлі де талқылауда. Оның өмір сүргенін көрсететін бір дәлел – Альварадоның Эрнан Кортеске жазған хаты. Бірақ хатта көп егжей-тегжейлі мәлімет жоқ, Альварадо тек шайқасқа қатысқандығын айтады: «Бұл оқиғада Утатлан қаласының төрт басшысының бірі қаза болды, ол осы елдің бас генерал-капитаны еді». Альварадо киче генералының атын атамаған, сондай-ақ ол қалай және кімнің қолынан қаза тапқанын да көрсетпеген. Басқа да бірнеше жергілікті құжаттар Альварадоның Гватемалаға келгенін сипаттайды, соның ішінде қазіргі заманғы аңызға ұқсас шайқасты сипаттайтын Título C'oyoi. Осы құжатта Киче басшысы Текум Умам деп аталатын ең ерте жазба да бар. «Пополь Вух» Бартоломе де лас Касас пен «Тотоникапан» кітабындағы мәліметтерді растайды, онда испан жаулап алу кезінде төрт билеуші кичелерді басқарғандығы айтылады. Мата сақтаушысының (билеушілердің ең қуаттысы) үлкен ұлы өзін Киче әскерін басқару арқылы дәлелдеуі керек еді және оған «Нима раджпоп ачидж» атағы берілді – дәл осы атақ Título K'oyoi-де Текун Уманға да берілген. Бұл мәліметтер Popul Vuh соңында және Título de Totonicapan бөлімінде келтірілген Киче билеушілерінің шежіресімен байланысты, олар екеуі де Альварадо келген кезде Мата сақтаушысының ұлын «Tecum» деп атайды. Альварадоның хатында егжей-тегжейлі мәліметтердің аздығының тағы бір себебі – Текун Уман Альварадоның Аргуэта есімді қолбасшысымен шайқасқан болуы мүмкін. Бұл пікір Аргетаның ұрпақтарының алдыңғысының мұрасы ретінде сақтап келген найзасы Киче батырының қанымен боялған деген мәлімдемесіне негізделген.
The true existence of a historical Tecun Uman is subject of ongoing debate. One piece of evidence to suggest he lived comes from a letter written by Alvarado to Hernán Cortés. However, the letter is quite sparing in details, with Alvarado only mentioning of the battle that ensued: "in this affair one of the four chiefs of the city of Utatlán was killed, who was the captain general of all this country." Alvarado did not provide a name for the K'iche' general; nor did he mention how or by whose hand the man was killed. Several other indigenous documents describe the arrival of Alvarado in what would become Guatemala, including the Título C'oyoi which describes the battle in terms similar to the modern legend. This document also contains the earliest known reference to the K'iche' leader as Tecum Umam. The Popol Vuh confirms the observations of Bartolomé de las Casas and the Título de Totonicapán, which record that four lords ruled the K'iche' at the time of the Spanish conquest. The first born son of the Keeper of the Mat (the most powerful of the lords) was expected to prove himself by leading the K'iche' army and was given the title "nima rajpop achij", the same title given to Tecun Uman in the Título K'oyoi. This is all tied together by the genealogy of the K'iche' lords that is given near the end of the Popul Vuh and a section of the Título de Totonicapan, which both refer to the son of the Keeper of the Mat as "Tecum" at the time of Alvarado's arrival. A second explanation for the absence of greater detail in Alvarado's letter is that Tecun Uman actually did battle with one of Alvarado's subordinates, by the name of Argueta. This suggestion is based on the claim of Argueta's descendants that the lance they keep as an heirloom of their predecessor is stained with the blood of the K'iche' hero.
Ұлттық батыры
Текун Уман 1960 жылғы 22 наурызда Гватемаланың ұлттық қаһарманы деп жарияланды және испан конкистадорларына қарсы көрсеткен батылдығы мен қадір-қасиеті үшін әр жыл сайын 20 ақпанда тойланады. Текун Уманның есімімен Гватемала мен Мексика шекарасындағы Сан-Маркос департаментіндегі шағын қала, сондай-ақ Гватемала бойынша көптеген қонақүйлер, мейрамханалар мен испан тілі курстары аталады. Ол Мигель Анхель Астурияның оның құрметіне арналған өлеңінде де мәңгіленген. Оның танымалдығына қарамастан, кейде Майя мәдениетін қолдаушы белсенділер оны қабылдамайды, олардың пікірінше, Гватемаланың жергілікті халқына тарихи түрде жасалған зұлмдарды ескере отырып, оның ұлттық қаһарман мәртебесі ирония тудырады.
Tecun Uman was declared a National Hero of Guatemala on March 22, 1960, and is celebrated annually on February 20 for the bravery and dignity he demonstrated in opposition to the Spanish Conquistadors. Tecun Uman's namesakes include a small town in the department of San Marcos on the Guatemala Mexico border as well as countless hotels, restaurants, and Spanish schools throughout Guatemala. He is also memorialized in a poem by Miguel Ángel Asturias that bears his name. In contrast to his popularity, he is at times rejected by Maya cultural activists who consider his status as a national hero a source of irony, considering the long history of mistreatment of Guatemala's native population.