Кіріспе
1937 жылғы Олаф Степлдонның "Жұлдыз жасаушы" романы – британ жазушысы Олаф Степлдонның 1937 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Кітапта Ғаламдағы өмірдің тарихы баяндалады, бұл Степлдонның бұрынғы "Соңғы және бірінші адамдар" (1930) кітабынан, адамзат тарихын екі миллиард жылдан астам уақыт бойы қамтыған, әлдеқайда кең көлемді. "Жұлдыз жасаушы" өмірдің мәні, туу, күйреу және өлім, сондай-ақ жаратылыс пен жаратушы арасындағы байланыс сияқты философиялық мәселелерді қамтиды. Басты тақырып – әртүрлі өркениеттер арасындағы прогрессивті біртіндеп бірігу. Кейбір элементтер мен тақырыптар генетикалық инженерия және басқа планеталық өмір формалары туралы кейінгі туындылардың алға басуын көре аласыз. Артур Кларк "Жұлдыз жасаушыны" "болжам бойынша, ең қуатты қиял өнімі" деп есептеген, ал Брайан У. Олдисс оны "ғылыми фантастиканың ұлы сұр киелі кітабы" деп атады.
Star Maker is a science fiction novel by British writer Olaf Stapledon, published in 1937. The book describes a history of life in the universe, dwarfing in scale Stapledon's previous book, Last and First Men (1930), a history of the human species over two billion years. Star Maker tackles philosophical themes such as the essence of life, of birth, decay and death, and the relationship between creation and creator. A pervading theme is that of progressive unity within and between different civilisations. Some of the elements and themes briefly discussed prefigure later fiction concerning genetic engineering and alien life forms. Arthur C. Clarke considered Star Maker to be "probably the most powerful work of imagination ever written", and Brian W. Aldiss called it "the one great grey holy book of science fiction".
Сюжет
Англиядан келген бір адам түсініксіз жолмен денесінен шығарылады. Ол ғарыш пен басқа планеталарды зерттеуге қабілетті екенін сезінеді. Біздің галактикамыздағы басқа планетадағы өркениетті зерттейді, ол миллиондаған жылдар бұрын, Жерден мыңдаған жарық жыл қашықтықта, қазіргі біздің планетамызға ұқсас даму деңгейінде болған. Зерттеу барысында, оның санасы сол планетаның бір тұрғынымен бірігеді. Олар бірге саяхаттай келе, тағы да көп саналар немесе топтық саналар қосылады. Бұл қар құрауы сияқты үдеріс кітаптың көлемін кеңейтеді, оның ішінде көбірек планеталар аз егжей-тегжейлі сипатталады. Денесінен шыққан саяхатшы ғылыми фантастика мен философиялық тұрғыдан қызықты көптеген идеялармен кездеседі. Оларға түрлердің, өркениеттердің және соғыс жүргізу әдістерінің сан алуан қиялға толы сипаттамалары, көп қабатты әлемнің сипаттамалары, сондай-ақ жұлдыздар мен галактикаға дейінгі тұмандықтардың өте ұзақ уақыт аралығында әрекет ететін саналы тіршілік екендігі туралы идеялар кіреді. Басты идея – планеталар, галактикалар және ақырында ғаламның өзіндегі телепатиялық байланыстағы көптеген жеке тұлғалардан құралған ұжымдық сананың қалыптасуы. Симбиоздық түрлер, әрбір жеке тұлға екі түрден тұрады, екеуі де адам тәрізді емес, егжей-тегжейлі қарастырылады. Галактиканың қауіп-қатерлерінен әдетте алшақтап, олар бір жұлдыздық өркениетті екіншісіне күштеп таңуға тырысатын өркениеттің қаупін тоқтату үшін «құдайдан келген көмек» сияқты әрекет етеді. Кітаптың мән-жайы – «космостың жоғарғы сәті», онда ғаламдық сана (автордың өзі қоса) «Жұлдыз жасаушымен» тікелей байланысқа түседі. Жұлдыз жасаушы – ғаламның жаратушысы, бірақ ол өзінің туындысына суретшідей қарайды, оның сапасын бағалайды, бірақ тұрғындарының азабын сезінбейді. Бұл жайт романды Степлдонның «миф жасау бойынша эссе» жазуға жасаған тытысының біріне айналдырады. Жұлдыз жасаушымен кездескеннен кейін, саяхатшыға «тамаша миф немесе арман» сыйланады, онда ол Жұлдыз жасаушының жұмысын қадағалайды. Ол өзінің ғаламы көптеген ғаламдардың бірі ғана екенін, және ең маңыздысы емес екенін біледі. Ол Жұлдыз жасаушының ерте туындыларын көреді және оның алғашқы «ойыншық» ғаламдарының кейбіреулері (мысалы, кеңістіктік өлшемдері жоқ музыкадан тұратын ғалам) олар үшін белгіленген қағидаларға сәйкес келмейтін мінез-құлықтарды көрсеткендігі үшін оны таң қалдырып, қызықтырады. Ол Жұлдыз жасаушының саяхатшының өзінің ғаламын қамтитын, күрделі ғаламдармен тәжірибе жасап жатқанын көреді; «Христиан дінінің догмасына» ұқсас үштік ғалам (үш ғаламның тиісінше тозақ, жұмақ және құтқарушының болуымен шындық); және кванттық механиканың көптеген әлемдерін түсіндіруге ұқсас тармақталған ғалам. Жұлдыз жасаушы одан әрі «жетілген» ғаламдарды жасайды, олардың мән-жайы «соңғы ғалам» болып табылады, оның арқылы Жұлдыз жасаушы өзінің мәңгілік тағдырын «барлық нәрсенің негізі және тәжі» ретінде орындайды. Соңында, саяхатшы Жерге сол жерде және сол уақытта оралып, өмірін жалғастырады.
Қабылдау
Роман ғылыми фантастикадағы ең жоғары бағаланған романдардың бірі. Алғаш рет жарық көрген кездегі жанкүйерлері оны ең керемет, жаңашыл және батыл ғылыми-фантастикалық кітаптардың бірі деп есептеді. Оның белгілі жанкүйерлерінің арасында Х.Г. Уэллс, Вирджиния Вульф, Хорхе Луис Борхес, Брайан Олдисс, Дорис Лессинг және Станислав Лем болды. Борхес 1965 жылғы басылымға алғысөз жазып, оны "ұлы роман" деп атады. Лессинг Ұлыбританиядағы басылымға түсіндірме жазды. Фримен Дайсон да оның жанкүйері болды, ол Дайсон сфераларының тұжырымын кітаптың бір бөлігіне негіздегенін мойындады, тіпті "Стапледон сферасы" деген атау идея үшін жақсырақ дейді. Ғылыми фантастика жазушыларының арасында Артур Кларк Степлдонның ең күшті ықпалында болды. Степлдонның кейбір замандастары кітаптың философиясына қорқыныш білдірді: 1943 жылы Артур Кларкқа жазған хатында К.С. Льюис соңын "шынайы шайтанға табыну" деп сипаттады.
Танымал мәдениетте
Ол 1978 жылғы "Invasion of the Body Snatchers" фильмінің нұсқасында Нэнси Белличек (Вероника Картрайт) тарапынан "міндетті түрде оқылу керек" деп еске алынады.