Кіріспе

Кішкентай форматты клавиатуралы аспаптар

Спинет – клавесиннің немесе пианино, орган сияқты басқа да клавиатуралы аспаптардың кішірек түрі.

Квентондар

Спинет термині клавесинді белгілеу үшін қолданылғанда, әдетте осы бөлімде сипатталған иісті қабырғалы спинетті білдіреді. Басқа қолданыстары үшін төмен қараңыз. Иісті қабырғалы спинет толық өлшемді аспаптың көптеген ерекшеліктерін бөліседі, соның ішінде механизм, дыбыс тақтасы және корпус құрылысы. Спинетті ең бастысы оның ішектерінің бұрышы ерекшелендіреді: толық өлшемді клавесинде ішектер клавиатураға 90 градус бұрышпен орналасқан (яғни, олар ойнаушының көруіне параллель); ал виргиналдарда олар клавиатураға параллель, спинетте ішектер клавиатураға шамамен 30 градус бұрышпен орналасқан, оң жаққа қарай. Иісті қабырғалы спинеттің корпусы шамамен үшбұрышты болып келеді. Оң жағы әдетте ішке қарай иілген (содан аспаптың атауы келген), ойнаушыдан оң артқы бұрышқа қарай иіледі. Ең ұзын жағы бас ішектерімен жанасып, оң артқы бұрыштан ойнаушының сол жағына дейін созылады. Спинеттің алдыңғы жағында клавиатура орналасқан. Әдетте, оң артқы және сол жақта өте қысқа жақтары болады, олар ұзын жақты алдыңғы жақпен байланыстырады. Спинет дизайнының тағы бір маңызды ерекшелігі – ішектердің жұптармен орналасуы. Екі ішектің арасындағы қашықтық шамамен төрт миллиметр, ал жұптар арасындағы кеңірек қашықтық шамамен он миллиметрді құрайды. Медиеттер (ішектерді тартып ойнайтын механизмдер) де жұптармен орналасқан, кеңірек қашықтықта орналасып, қарама-қарсы бағытта тартылып, кеңірек қашықтықтың екі жағындағы ішектерді тартып ойнайды. Аралардың жартысының төрт миллиметр болғаны, кішкентай корпусқа көбірек ішектерді сыйыруға мүмкіндік береді. Жұптық дизайнның кемшілігі – спинетті әдетте сегіз фут биіктіктегі бір ғана ішектер тобымен шектеуі, бірақ Джон Плейер жасаған қос ішекті спинет белгілі. Толық өлшемді клавесинде медиеттерді басқаратын тіркемелер бір жаққа сәл жылжытылуы мүмкін, бұл ойнаушыға белгілі бір ішектер тобын ойнатуға немесе ойнатпауға мүмкіндік береді. Бұл спинетте мүмкін емес, себебі медиеттердің бағыты кезекпен ауысады. Осы ережеден тыс жағдай үшін төмендегі «спинеттонды» қараңыз. Ішектердің бұрышталуы дыбыс сапасына да әсер етті: әдетте, соққы нүктелерін әдеттегі клавесиндегідей тіреуге жақын орналастыру мүмкін болмады. Сондықтан спинеттерде әдетте жоғары гармониялар аз, сәл өзгеше дыбыс сапасы болды. Спинеттерде әдеттегі клавесиндерге қарағанда кішкентай дыбыс тақталары болды және олар әдетте әлсіз дыбыс шығарды. Осы себептерге байланысты спинет әдетте тек ақшаны үнемдеу және үйдегі кеңістікті сақтау үшін сатып алынатын үй аспапы болды.

Тарих

1967 жылы клавесин тарихшысы Фрэнк Хаббард былай деп жазды: "Мен білетін ең алғашқы [қисайған жағы] спинетті 1631 жылы Иероним де Зентис жасаған. Зентис осы типтің, басқа елдерде кеңінен көшірілген түрінің авторы болуы мүмкін". Ол сондай-ақ Францияда спинетке кейде итальяндық тегін көрсете отырып, épinette à l'italienne деп аталатындығын айтады. Англияда Джон Плейер, Томас Бартон, Чарльз Ховард, Стивен Кин, Коутон Астон және Томас Хичкок сияқты шеберлер осы аспапты жасады. Спиннет кейіннен пианиноны ойлап тапқан Бартоломео Кристофори (1655–1731) арқылы спинеттоне ("үлкен спинет") болып дамыды. Спинеттоне бірнеше регистрлерден тұрды, 1 × 8 фут, 1 × 4 фут конфигурациясымен, және Кристофори бұрынғы овал спинетінде қолданған тоқтауларды өзгертудің сол жеңіл механизмін пайдаланды. Спинеттоне Медичи сарайы музыканттары арасында сәттілікке ие болды, ал Кристофори соңында олардың төртеуін жасады. Бүгінде спинеттер кейде жинақтан жасалады және олар әрқашан бірдей мақсатқа – ақша мен орынды үнемдеуге қызмет етеді.

"Спинет" клавесиннің басқа да қолданылулары

Бесбұрышты шпинет жоғарыда айтылған мағынадағы шпинет емес, қайта виргинал еді; оның ішектері пернетақтаға параллель орналасқан. Әдетте, бесбұрышты шпинет басқа виргинал түрлеріне қарағанда ықшамдау болып келген, себебі бесбұрышты пішін бастапқы тіктөртбұрышты виргиналдың бұрыштарын қиып жасау арқылы пайда болған. Көбінесе, «шпинет» сөзі бұрынғы кезде әрқашан нақты анықталмаған, әсіресе оның француз және итальян тілдеріндегі эпинетта және спинетта сөздері сияқты. Сонымен, мысалы, 1688 жылы Бартоломео Кристофори жаңа түрдегі виргинал ойлап тапқанда, оны «spinetta ovale», «овал шпинет» деп атаған.

Номенклатура

Бұрынғы заманда, ағылшын тілінде орфографиялық ережелер қатаң болмаған кезде, "spinet" сөзі кейде "spinnet" немесе "spinnit" деп жазылатын. Қазіргі кезде "спинет" – стандартты жазу түрі. "Спинет" сөзі итальяндық "spinetta" сөзінен шыққан, ал 17 ғасырда итальян тілінде бұл сөз барлық періштелі аспаптарды, әсіресе елизавета және Якоб дәуіріндегі ағылшын тілінде "virginals" деп аталатын аспаптарды білдіретін. "Virginals" аспабын итальян тілінде "spinetta a tabola" деп атайды. Сол сияқты, француз тілінде "spinetta" сөзінен алынған "épinette" сөзі де "virginals" аспабын білдіреді, бірақ бұл сөз басқа да кішкентай періштелі аспаптарды, мысалы, кішкентай клавесин немесе клавикордты да атау үшін қолданылады. Немец тілінде "Spinett" және "Querflügel" сөздері қолданылады. 1913 жылғы Webster сөздігінде "мылқау спинет" – маникорд немесе "клавикорд немесе кларикорд" деп көрсетілген.

Пианинолар

1930 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін өндірілген спинет пианиносы, пианиноны кішірейту және арзандатуға бағытталған өндірушілер арасындағы тенденцияның нәтижесі болды. Оның мақсаты – пианиноны аз орынға иеленушілерге қолжетімді бағада ұсыну болды. Көптеген спинет пианинолары бүгінге дейін сақталып қалған. Спинеттің ерекшелігі – құлау механизмі (кейде тікелей емес соққы механизмі деп те аталады). Бұл механизмде пернелер тікелей механизмге қосылмайды, керісінше, «листалар» деп аталатын таяқшаларды жоғары көтереді, олар өз кезегінде пернетақта деңгейінен төмен орналасқан рычагтарды көтереді, содан кейін механизм жұмыс істейді. Листалар жеткілікті ұзын болғандықтан, молоточектердің (механизмнің ең жоғарғы бөлігі) бастары пернетақта деңгейінде орналасқан. Құлау механизмінің арқасында спинет пианиносын өте кішкентай етіп жасауға болады; спинеттің үстіңгі бөлігі пернетақтан бірнеше сантиметр ғана жоғары көтеріледі (жоғарыдағы суретті қараңыз). Алайда, пианино туралы жазатын Ларри Файнның айтуынша, бұл сапаның қымбатқа түсуіне әкелді. Листалар «көбінесе шулы және қиындық туғызатын» болды. Сонымен қатар, оларға орын жасау үшін пернелерді қысқартуға тура келді, бұл «өте нашар рычагқа» және осылайша ойнаушы үшін сезім мен басқарудың нашарлауына әкелді. Соңында, спинеттің өте қысқа ішектері тар гармоникалық спектрге және осыған байланысты нашар дыбыс сапасына әкелді. Спинет пианино шеберлері үшін де қиындық тудырды. Оларды жөндеудің қиындығы туралы Файн былай жазады:

«Спинеттерді жөндеу өте қиын, себебі тіпті ең кішкентай жөндеуді қажет ететін операция да үлкен қиындыққа толы болады. Барлық қосылатын листаларды ажыратып, механизмге бекітіп, содан кейін механизмді шығару үшін барлық пернелерді пианинодан алып тастау керек».

Тарих

Пианино тарихшысы Артур Лоссердің (1954) мәлімдемесіне сәйкес, алғашқы спинет пианиносы 1935 жылдың мамыр айында аты-жөні белгісіз американдық өндірушімен ұсынылған. Дегенмен, "Көк кітап" піяносы бойынша, бұл өндіруші "Винтер энд Компани" (кейіннен Aeolian American Corporation құрамына кірген) болды, олар бұл пианиноны "Музетта" деп сатқан. "Музетта" және оның спинет туыстары бастапқыда сәтті болды, өйткені көптеген адамдар Ұлы депрессияның ең қиын кезеңінде осы пианиноны ғана алуға шамасы келді. (Лоссердің сөзіне қарағанда, бағасы 300 доллардан кем болуы мүмкін, "1924 жылғы кішкентай тік пианинодан жиырма бес пайызға арзан"). Лоссер спинеттің толығымен жаңалық емес екенін атап өтеді, себебі 19 ғасырда әртүрлі уақытта өте кішкентай пианинолар өндірілген. 1930 жылдардан кейін де көптеген адамдар спинет сатып алуын жалғастырды; 1947 жылғы зерттеу көрсеткендей, сол жылы сатылған барлық пианинолардың шамамен 50 пайызы 37 дюйм немесе одан аз биіктіктегі тік пианинолар болды. Спинет 1930 жылдардан кейін ондаған жылдар бойы танымал болды, бірақ 1990 жылдардың басында өндірісі тоқтатылды.

Органдар

ХХ ғасырдың ортасында жасалған спинет орган, спинет клавесин мен спинет пианино сияқты үй жағдайында қолдануға ыңғайлы әрі төмен бағалы болды. Спиннет орган сыртқы түрінен шағын тік пианиноға ұқсады, сондай-ақ өндіруге арзан әрі басқа органдарға қарағанда оңай үйренуге болатын қарапайым басқару элементтері мен функцияларды ұсынады.