Кіріспе

Цицеронның "De re publica" атты шығармасының алтыншы кітабы

"Сципионның арманы" (лат. Somnium Scipionis) – Цицеронның жазған алтыншы кітабы, "De re publica" шығармасының бөлігі. Онда римдік генерал Сципион Эмилианның б.з.д. 146 жылы Карфагенді қиратуына екі жыл бұрын көрген (нақты немесе ойдан шығарылған) арман сипатталады.

Мәтіндік тарихы

Сомниум Сципионис – Цицеронның «De re publica» атты еңбегінің алтыншы және соңғы кітабының бір бөлігі. Бірақ Цицеронның толық еңбегінің бір бөлігі жоғалып кеткендіктен, Сомниум Сципионис алтыншы кітаптан қалғанның көбін құрайды. Сомниум Сципионистің сақталуының басты себебі – V ғасырда римдік жазушы Макробий осы шығармаға неоплатондық түсіндірме жазып, онда Цицероннан үлкен үзінділер келтірген. Бұған қоса, Макробийдің көптеген еңбектерінің соңына Сомниум Сципионистің көшірмесі қоса тіркелген.

Мазмұны

Африкаға келгеннен кейін, Массиниссаның сарайының қонағы Сципион Эмилианға екінші Пуникалық соғысының батыры, асырап алған әкесі Сципион Африканның рухы келеді. Ол Карфагенді "биік, жұлдыздармен толы, жарқырап тұрған аспаннан" қарап тұрғанын көреді. Әкесі оның болашағын болжайды, Рим сарбазының адалдығы мен міндетіне ерекше мән береді, сондай-ақ, өлгеннен кейін оның "гректерден Сүт Жолы деп білген жұлдыздардың арасында жарқырап тұратын дөңгелекте" орналасатынын айтады. Бірақ Сципион Эмилиан Римнің Жер бетіндегі маңызсыз бөлік екенін, ал Жердің өзі жұлдыздардың көшінде ұсқынсыз болып көрінетінін түсінеді. Сципион Эмилиан ғаламның тоғыз аспан шардан тұратынын көреді. Жер ең ішкі шар, ал ең жоғарысы – көк, ол "барлық қалғанын қамтиды және өзі – жоғарғы Құдай" (unus est caelestis [ ] qui reliquos omnes complectitur, summus ipse deus). Осы екі шектің арасында Ай, Меркурий, Венера, Күн, Марс, Юпитер және Сатурнның жеті шары орналасқан (төменнен жоғарыға қарай ретпен). Ғаламға таңсықпен қарап тұрған Сципион Эмилиан "өте зор және өте тәтті" (tantus et tam dulcis) дыбыс ести бастайды, оны Сципион Африкан ғаламның музыкасы – "сфералардың әуені" деп атайды. Ол немересіне планеталар белгілі бір аралықта орналасқандықтан, олардың қозғалысынан дыбыс туатынын түсіндіреді. Ай ең төменгі шар болғандықтан Жерге ең жақын орналасқан, сондықтан ең төменгі дыбысты шығарады, ал көк – ең жоғары дыбысты. Ал Жер ғаламның ортасында қозғалмай тұрады. Содан кейін Жердің климаттық белдеулері, қарлы далалардан шөлдерге дейін қарастырылады, және стоиктер көзқарасынан Құдайдың мәні, жан және ізгілік туралы әңгіме жүреді.

Басқа жұмыстармен байланысы

Бұл ертегі Платонның "Мемлекет" еңбегіндегі "Эр туралы миф" үлгісімен құрылған. Ердің баяны өлімге тәжірибе жазумен, ал Сципионның "денесіз жанының" саяхаты түс көру арқылы болса да, екеуі де астральдық проекцияға сенудің мысалдары болып табылады.

Қабылдау және ықпал

Сомниумның әдеби және философиялық ықпалы зор болды. Макробийдің Сципион арманы туралы түсіндірмесі алтыншы ғасыр философы Боэцийге белгілі болды, кейіннен орта ғасырларда космологияның оқулығы ретінде бағаланды. Бұл еңбек Клавдий Птолемей қалыптастырған астрологиялық ғаламды қабылдады. Кретиан де Трой өзінің алғашқы Артурий романы «Эрек пен Энида» да Макробийдің еңбегіне сілтеме жасады, және ол Дантенің жұмақ пен тозақ туралы баяндамасының үлгісі болды. Шосер бұл еңбекке «Кежелердің діни қызметкерінің ертегісінде» және әсіресе «Фульдің Парламентінде» сілтеме жасады. Кейбір сыншылар Рафаэльдің «Витяның көрінісі» картинасын Сципион арманының бейнесі деп санайды. Композитор Моцарт он бес жасында Метастазио либреттосымен «Сципион ди Сципион» (K. 126) атты қысқа опера жазды, ол Сципион Эмилианның ғарыш арқылы жасаған «жан саяхатына» негізделген. Иен Пирс «Сципион арманы» атты тарихи роман жазды, ол ойдан шығарылған классикалық жазушы Манлийге жатқызылса да, Цицеронның еңбегіне түрлі тікелей және жанама жолдармен сілтеме жасайды. Бернард Филд өзінің «Ғылыми фантастика тарихы» кітабының алғы сөзінде Сципионның Жерді үлкен биіктіктен көргенін орбитада ұшу тәжірибесін сипаттаған қазіргі заманғы ғылыми фантастика жазушыларының алдашысы ретінде келтірді, әсіресе Сципионның Римнің Жердің кішкентай бөлігі екенін түсінуі мен Артур Кларк шығармаларындағы кейіпкерлердің ұқсас сезімдері арасындағы ұқсастықты атап өтті. Осы оқиға Крис МакКаллидің «Scipio's Dream» поэмасының негізі болды, ол 1996 жылы жарық көрген «Not Only I» жинағынан алынған.

Галерея

12 ғасырдағы Macrobius-тің "Somnium Scipionis" атты "Commentarii" қолжазбасынан алынған суреттер (Парқмент, 50 жапырақ; 23,9 × 14 см; Оңтүстік Франция). Шамамен мерзімі: 1150 жыл. Көзі: Копенгаген, Det Kongelige Bibliotek, ms. NKS 218 4°.