Жюль Массне: Француз композиторының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Француз композиторы (1842–1912 жж.)

Жюль Эмиль Фредерик Массен (ʒyl emil fʁedeʁik masnɛ; 12 мамыр 1842 ж. – 13 тамыз 1912 ж.) – романтикалық дәуірдегі француз композиторы, тридцатьтан астам опера жазған. Оның ең көп қойылатын опералары – «Манон» (1884) және «Вертер» (1892). Ол сонымен қатар ораториялар, балеттер, оркестрлік шығармалар, қосымша музыка, фортепиано туындылары, әндер және басқа да музыка жазды. Массенет мектеп оқушысы кезінде Францияның бас музыкалық оқу орны – Париж консерваториясына қабылданды. Ол онда өте құрметтеген Амброаз Томастан сабақ алды. 1863 жылы елдің ең жоғары музыкалық сыйлығы – Prix de Rome жүлдесін жеңіп алғаннан кейін, ол көптеген жанрларда жемісті шығармашылықпен айналысты, бірақ опералары арқылы тез танымал болды. 1867 жылдан өліміне дейін, яғни қырық бес жыл ішінде ол қырықтан астам сахналық туынды жазды, олар опер-комик жанрынан бастап классикалық мифтердің кең ауқымды бейнелеулеріне, романтикалық комедияларға, лирикалық драмаларға, сондай-ақ ораторияларға, кантаталарға және балеттерге дейін әртүрлі стильде болды. Массенет театр өнеріне жақсы түсініп, париждік көрерменнің қызығуын тудыратын нәрсені білді. Кейбір қателіктеріне қарамастан, ол Францияда 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында опера жанрының жетекші композиторы болған бірқатар табыстарға қол жеткізді. Осы кезеңдегі көптеген белгілі француз композиторлары сияқты, Массенет консерваторияда профессор болып жұмыс істеді. Ол 1878 жылдан 1896 жылға дейін композициядан сабақ берді, ал директор Амброаз Томас қайтыс болғаннан кейін отставкаға шықты. Оның шәкірттерінің арасында Густав Шарпентье, Эрнест Шосон, Рейнальдо Хан және Габриэль Пьерне болды. Массенет өмірінің соңында көптеген сыншылар оны ескірген және жаңалыққа ұмтылмаған композитор деп санады, бірақ оның ең танымал екі операсы Францияда және шетелде үлкен сұранысқа ие болды. Бірнеше онжылдықтар бойы назардан тыс қалғаннан кейін, оның туындылары 20-шы ғасырдың ортасында қайта бағаланды, содан бері көптеген опералары сахнаға қойылып, жазылды. Тәнтігерлер оны Моцарт, Верди және Вагнер сияқты опера генийлерінің қатарына қоспаса да, оның опералары қазір Белль Эпок дәуірінің сапалы және ойлы туындылары ретінде кеңінен мойындалған.

Jules Émile Frédéric Massenet (ʒyl emil fʁedeʁik masnɛ; 12 May 1842 – 13 August 1912) was a French composer of the Romantic era best known for his operas, of which he wrote more than thirty. The two most frequently staged are Manon (1884) and Werther (1892). He also composed oratorios, ballets, orchestral works, incidental music, piano pieces, songs and other music. While still a schoolboy, Massenet was admitted to France's principal music college, the Paris Conservatoire. There he studied under Ambroise Thomas, whom he greatly admired. After winning the country's top musical prize, the Prix de Rome, in 1863, he composed prolifically in many genres, but quickly became best known for his operas. Between 1867 and his death forty five years later he wrote more than forty stage works in a wide variety of styles, from opéra comique to grand scale depictions of classical myths, romantic comedies, lyric dramas, as well as oratorios, cantatas and ballets. Massenet had a good sense of the theatre and of what would succeed with the Parisian public. Despite some miscalculations, he produced a series of successes that made him the leading composer of opera in France in the late 19th and early 20th centuries. Like many prominent French composers of the period, Massenet became a professor at the Conservatoire. He taught composition there from 1878 until 1896, when he resigned after the death of the director, Ambroise Thomas. Among his students were Gustave Charpentier, Ernest Chausson, Reynaldo Hahn and Gabriel Pierné. By the time of his death, Massenet was regarded by many critics as old fashioned and unadventurous although his two best known operas remained popular in France and abroad. After a few decades of neglect, his works began to be favourably reassessed during the mid 20th century, and many of them have since been staged and recorded. Although critics do not rank him among the handful of outstanding operatic geniuses such as Mozart, Verdi and Wagner, his operas are now widely accepted as well crafted and intelligent products of the Belle Époque.

Алғашқы жылдар

Массенет 1842 жылдың 12 мамырында Монтода, сол кездегі шеткі ауыл, қазір Луардағы Сент-Этьен қаласының бір бөлігі болып туған. Ол Алексис Массенеттің (1788–1863) және оның екінші әйелі Элеонора Аделаида Ройер де Маранкурдың (1809–1875) төрт баласының ең кішісі болды; үлкен балалары Джули, Леон және Эдмонд болды. Массенет аға – табысты темір сатушы, ал оның әйелі – талантты әуесқой музыкант, ол Жюльге алғашқы фортепиано сабақтарын берді. 1848 жылдың басында отбасы Парижге көшіп, Сен-Жермен-де-Престегі пәтерге қоныстанды. Массенет Сен-Луи лицейінде және 1851 немесе 1853 жылдары Париж консерваториясында білім алған. Оның түрлі-түсті, бірақ сенімді емес естеліктеріне сәйкес, оның өмірбаяны Демар Ирвин сынақ пен қабылдауды 1853 жылдың қаңтарында өткізді. Екі дереккөз де Массенеттің жалпы білімін музыкалық оқумен қатар лицейде жалғастырғанын айтады. Консерваторияда Массенет Аугустин Савардпен сольфедж, Франсуа Лоранмен фортепианода оқыды. Ол 1855 жылдың басына дейін, отбасылық мәселелер оның білімін бұзғанға дейін, қарапайым ерекшелікпен оқуын жалғастырды. Алексис Массененің денсаулығы нашарлап, дәрігерлердің кеңесіне сай, Парижден Францияның оңтүстігіндегі Шамбериге көшіп барды. Тағы да, Массененің өз естеліктері мен оның өмірбаяндары зерттеулері бір-біріне қайшы келеді: композитор Шамберидегі жер аударылуын екі жыл бойы жалғастыратынын еске алды; Генри Финк пен Ирвин жас жігіттің 1855 жылдың қазан айында Парижге және консерваторияға оралғандығын жазды. Қайтып оралғаннан кейін ол Монмартрда туыстарымен бірге тұрып, оқуын жалғастырды; 1859 жылы ол консерваторияның пианистер үшін ең жоғары сыйлығын жеңіп алған. Отбасының қаржысы енді ыңғайлы емес еді, сондықтан өзін қамтамасыз ету үшін Массенет жеке фортепиано оқушыларын қабылдады және театр оркестрлерінде перкуссионист ретінде ойнады. Оркестрдегі жұмысы оған Гуноның операларын және басқа да классикалық және заманауи композиторларды жақсы білуге мүмкіндік берді. Дәстүр бойынша, консерваторияның көптеген студенттері шіркеу органшылары ретінде маңызды мансапқа қол жеткізді; осыны ескере отырып, Массенет орган сабақтарына жазылды, бірақ олар сәтті болмады және ол аспапты тез тастады. Ол фортепианода сүйемелдеуші болып жұмыс істеді, оның барысында Берлиозбен бірге өзінің екі музыкалық батырының бірі болған Вагнермен танысты. 1861 жылы Массененің музыкасы алғаш рет басылып шықты, ол Grande Fantasie de Concert sur le Pardon de Ploërmel de Meyerbeer, тоғыз бөлімнен тұратын виртуоздық фортепианолық шығарма. Амбройз Томастың композиция класына түсіп, Массенет Консерваторияның ең жоғары музыкалық құрметке ие болды, Рим сыйлығы, оның алдыңғы жеңімпаздарына Берлиоз, Томас, Гуно және Бизе кірді. Олардың алғашқы екеуі 1863 жылғы байқаудың төрешілер алқасында болды. Барлық конкурсанттар Густав Шокедің Дәуіт Риццио туралы кантатасын орындауға міндетті болды. Ол еске алды: "Сыйлық үш жылдық оқу кезеңін жақсы субсидиялады, оның үштен екісі Римдегі Француз академиясында, Вилла Медичиде өтті. Сол кезде академияда музыканттар емес, суретшілер басым болды; Массенет сол жерде уақытын жақсы өткізді және өмір бойы достастықты басқалармен қоса, мүсінші Александр Фальгиермен және суретші Каролус Дюранмен жасады, бірақ ол алған музыкалық пайда негізінен өздігінен оқытылды. Римде болған кезінде Массенет Франц Листпен кездесті, оның өтініші бойынша Луиза Констанс "Нинон" де Грессиге фортепианодан сабақ берді. Массенет пен Нинон бір-біріне ғашық болды, бірақ ол кішігірім қаражаты бар студент болған кезде некеге тұру мүмкін емес еді.

Massenet was born on 12 May 1842 at Montaud, then an outlying hamlet and now a part of the city of Saint Étienne, in the Loire. He was the youngest of the four children of Alexis Massenet (1788–1863) and his second wife Eléonore Adelaïde née Royer de Marancour (1809–1875); the elder children were Julie, Léon and Edmond. Massenet senior was a prosperous ironmonger; his wife was a talented amateur musician who gave Jules his first piano lessons. By early 1848 the family had moved to Paris, where they settled in a flat in Saint Germain des Prés. Massenet was educated at the Lycée Saint Louis and, from either 1851 or 1853, the Paris Conservatoire. According to his colourful but unreliable memoirs, His biographer Demar Irvine dates the audition and admission as January 1853. Both sources agree that Massenet continued his general education at the lycée in tandem with his musical studies. At the Conservatoire Massenet studied solfège with Augustin Savard and the piano with François Laurent. He pursued his studies, with modest distinction, until the beginning of 1855, when family concerns disrupted his education. Alexis Massenet's health was poor, and on medical advice he moved from Paris to Chambéry in the south of France; the family, including Massenet, moved with him. Again, Massenet's own memoirs and the researches of his biographers are at variance: the composer recalled his exile in Chambéry as lasting for two years; Henry Finck and Irvine record that the young man returned to Paris and the Conservatoire in October 1855. On his return he lodged with relations in Montmartre and resumed his studies; by 1859 he had progressed so far as to win the Conservatoire's top prize for pianists. The family's finances were no longer comfortable, and to support himself Massenet took private piano students and played as a percussionist in theatre orchestras. His work in the orchestra pit gave him a good working knowledge of the operas of Gounod and other composers, classic and contemporary. Traditionally, many students at the Conservatoire went on to substantial careers as church organists; with that in mind Massenet enrolled for organ classes, but they were not a success and he quickly abandoned the instrument. He gained some work as a piano accompanist, in the course of which he met Wagner who, along with Berlioz, was one of his two musical heroes. In 1861 Massenet's music was published for the first time, the Grande Fantasie de Concert sur le Pardon de Ploërmel de Meyerbeer, a virtuoso piano work in nine sections. Having graduated to the composition class under Ambroise Thomas, Massenet was entered for the Conservatoire's top musical honour, the Prix de Rome, previous winners of which included Berlioz, Thomas, Gounod and Bizet. The first two of these were on the judging panel for the 1863 competition. All the competitors had to set the same text by Gustave Chouquet, a cantata about David Rizzio; after all the settings had been performed Massenet came face to face with the judges. He recalled:

The prize brought a well subsidised three year period of study, two thirds of which was spent at the French Academy in Rome, based at the Villa Medici. At that time the academy was dominated by painters rather than musicians; Massenet enjoyed his time there, and made lifelong friendships with, among others, the sculptor Alexandre Falguière and the painter Carolus Duran, but the musical benefit he derived was largely self taught. During his time in Rome, Massenet met Franz Liszt, at whose request he gave piano lessons to Louise Constance "Ninon" de Gressy, the daughter of one of Liszt's rich patrons. Massenet and Ninon fell in love, but marriage was out of the question while he was a student with modest means.

Алғашқы еңбектері

Массенет 1866 жылы Парижге оралды. Ол фортепианодан сабақ беріп, әндер, фортепианолық шығармалар мен оркестрлік сюиталар шығарып, өмір сүруді көздеді. Сол кезде ол "Реквием" атты шығармасын жазды, ол бізге жеткен жоқ. 1868 жылы ол өзінің баспашысы болған Жорж Хартманмен танысты. Хартман жиырма бес жыл бойы оның ақыл-кеңесшісі болды. Хартманның журналистік байланыстары оның шәкіртінің беделін арттыруға көп көмектесті. Массенеттің музыкалық мансабы 1870-71 жылдардағы Франко-пруссия соғысы кезінде қысқа уақытқа үзілді. Бұл соғыста ол досы Биземен бірге Ұлттық гвардияда ерікті болып қызмет етті. Ол отбасымен бірге Париж қоршауында қамалып қалды, бірақ Париж коммунасы басталғанға дейін қашып құтылуға үлкерді; отбасы бірнеше ай бойы Баёнда, Францияның оңтүстік-батысында тұрды. Қалыптылық қалпына келгеннен кейін, Массенет Парижге оралды, онда ол өзінің алғашқы ірі сахналық жұмысын аяқтады – төрт актілі опер-комик, "Дон Сезар де Базан" (Париж, 1872). Бұл сәтсіздікке ұшырады, бірақ 1873 жылы ол Леконт де Лильдің "Эринни" трагедиясына арналған музыкалық қосымшасымен және "Мари Магдалина" драмалық ораториясымен сәтті өнер көрсетті, екеуі де Théâtre de l'Odéon сахнасында қойылды. Жалпы, ол жемісті жұмыс істеді, сирек қайта қарады, алайда дәстүрлі гран-операға ең жақын туындысы – "Ле-руа де Лахор" оны өз қанағаттануына жеткізуге бірнеше жыл кетті. Махабаратадан сюжет алған опера сәтті болды және Италияның сегіз қаласындағы опера үйлерінде тез арада қойылды. Ол сондай-ақ Мажарстан мемлекеттік опера театрында, Бавария мемлекеттік опера театрында, Дрездендегі Semperoper-де, Мадридтегі Teatro Real-да және Лондонның Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында орындалды. Ковент-Гардендегі алғашқы қойылымнан кейін The Times газеті композитордың операларына жиі қолданылатын сипаттаманы келтірді: "М. Массенеттің операсы, генийдің туындысы болмаса да, ерекше құндылығы бар және кем дегенде уақытша табысқа жететін барлық элементтерді қамтиды". Бұл кезең Массенеттің мансабындағы алғашқы табысқа жеткен шақ болды. Ол 1876 жылы Құрмет легионының кавалері атанды, ал 1878 жылы Томас басқаратын консерваторияда контрапункт, фуга және композициядан профессор болып тағайындалды. Базин – Массенет естеліктерінде қатал сөздермен сипаттаған азаматтардың бірі. Сол жылы ол 30 жастағы адам үшін сирек кездесетін беделді Франция институтына сайланды. Камиль Сен-Санс, Массенет сайлауда жеңіп алған бос орынға ренжіді. Сайлау нәтижесі жарияланған кезде Массенет Сен-Сансқа сыпайы жеделхат жіберді: "Құрметті әріптесім: Институт үлкен әділетсіздік жасады". Сен-Санс жауап ретінде: "Мен толығымен келісемін" деп кабель жіберді. Ол үш жылдан кейін сайланды, бірақ Массенетпен қарым-қатынасы салқын болды. Массенет консерваторияда танымал және құрметке ие ұстаз болды. Оның шәкірттерінің арасында Бруно, Шарпентье, Шоссон, Хан, Леру, Пьерне, Рабауд және Видал болды. Кейбір авторлардың пікірінше, Массенеттің ықпалы оның шәкірттерінен асып түсті. Сыншы Родни Милнстің пікірінше, "тек мәтінді музыкаға қоюда ғана емес, барлық француз музыканттары бұрынғы шектеулерден босатылып, ол жеңіп алған еркіндіктен пайдаланды".

Massenet returned to Paris in 1866. He made a living by teaching the piano and publishing songs, piano pieces and orchestral suites, all in the popular style of the day. At around the same time he composed a Requiem, which has not survived. In 1868 he met Georges Hartmann, who became his publisher and was his mentor for twenty five years; Hartmann's journalistic contacts did much to promote his protégé's reputation.|group= n

In October 1866 Massenet and Ninon were married; their only child, Juliette, was born in 1868. Massenet's musical career was briefly interrupted by the Franco Prussian War of 1870–71, during which he served as a volunteer in the National Guard alongside his friend Bizet. He and his family were trapped in the siege of Paris but managed to get out before the Paris Commune began; the family stayed for some months in Bayonne, in southwestern France. After order was restored, Massenet returned to Paris where he completed his first large scale stage work, an opéra comique in four acts, Don César de Bazan (Paris, 1872). It was a failure, but in 1873 he succeeded with his incidental music to Leconte de Lisle's tragedy Les Érinnyes and with the dramatic oratorio, Marie Magdeleine, both of which were performed at the Théâtre de l'Odéon. In general he worked fluently, seldom revising, although Le roi de Lahore, his nearest approach to a traditional grand opera, took him several years to complete to his own satisfaction. The opera, with a story taken from the Mahabharata, was a success and was quickly taken up by the opera houses of eight Italian cities. It was also performed at the Hungarian State Opera House, the Bavarian State Opera, the Semperoper in Dresden, the Teatro Real in Madrid, and the Royal Opera House, Covent Garden in London. After the first Covent Garden performance, The Times summed the piece up in a way that was frequently to be applied to the composer's operas: "M. Massenet's opera, although not a work of genius proper, is one of more than common merit, and contains all the elements of at least temporary success." This period was an early high point in Massenet's career. He had been made a chevalier of the Legion of Honour in 1876, and in 1878 he was appointed professor of counterpoint, fugue and composition at the Conservatoire under Thomas, who was now the director. Bazin is one of the few people about whom Massenet wrote a hard word in his memoirs.|group= n In the same year he was elected to the Institut de France, a prestigious honour, rare for a man in his thirties. Camille Saint Saëns, whom Massenet beat in the election for the vacancy, was resentful at being passed over for a younger composer. When the result of the election was announced, Massenet sent Saint Saëns a courteous telegram: "My dear colleague: the Institut has just committed a great injustice". Saint Saëns cabled back, "I quite agree." He was elected three years later, but his relations with Massenet remained cool. Massenet was a popular and respected teacher at the Conservatoire. His pupils included Bruneau, Charpentier, Chausson, Hahn, Leroux, Pierné, Rabaud and Vidal. According to some writers, Massenet's influence extended beyond his own students. In the view of the critic Rodney Milnes, "In word setting alone, all French musicians profited from the freedom he won from earlier restrictions. "|group= n

Опералық табыстар мен сәтсіздіктер, 1879-96

Массененің өсіп келе жатқан беделі 1879 жылы Париж операсымен туындаған дауға кедересіз болды. Опера директоры Огюст Вокорбейль композитордың жаңа туындысы «Геродиаданы» сахнаға қоюдан бас тартты, либреттоны жөнсіз немесе жеткіліксіз деп бағалады. Брюссельдегі «Театр де ла Муне» директоры Эдуард Фортюне Калабрези дереу осы туындыны ұсынуға келісті, ал оның әсем безендірілген премьерасы 1881 жылдың желтоқсан айында өтті. Брюссельде ол елу бес рет қойылды, екі айдан кейін Ла Скалада итальяндық премьерасы болды. Бұл туынды ақыры 1884 жылдың ақпан айында Парижге жетті, сол кезде Массенет өзінің буынның жетекші француз опера композиторы ретінде танылды. 1884 жылдың қаңтарында «Комик опера» театрында алғаш рет қойылған «Манон» операсы зор табысқа ие болды, содан кейін Еуропа мен Американың ірі опера театрларында қойылымдар жасалды. Гуноның «Фауст» және Бизенің «Кармен» операларымен бірге ол француз опералық репертуарының тірек тасы болды және осы күйінде сақталды. Осы екі жеңістен кейін Массенеттің өмірі әртүрлі жағдайлармен толды. Ол бірнеше жыл бойы үзіліспен «Вертер» операсының үстінде жұмыс істеді, бірақ «Комик опера» оны тым көңілсіз деп тапты. Ол үшін композитор «Манон» операсын қайта қарастырып, «Эсклармонд» (1889) операсын жазды. Соңғысы сәтті болды, бірақ одан кейін «Le mage» (1891) операсы сәтсіз аяқталды. Массенет өзінің келесі жобасы «Амадис» операсын аяқтамады және 1892 жылға дейін бұрынғы табысын қайтаруға қол жеткізбеді. «Вертер» операсы алғаш рет 1892 жылдың ақпанында Вена операсында қойылды, осыдан кейін австриялық премьерасының ынталы қабылдануынан кейін жаңа туынды сұрады. Бірақ ол «Манон» операсы сияқты бірден қызығушылық тудырмады. Париждегі алғашқы қойылым 1893 жылдың қаңтарында «Комик опера» труппасы «Лирик» театрында қойды, Америка Құрама Штаттарында, Италияда және Ұлыбританияда қойылымдар болды, бірақ ол жай ғана қабылданып, жауапсыз қалды. «Нью-Йорк Таймс» газеті былай деп жазды: «Егер М. Массененің операсы ұзақ уақытқа созылмайтын табысқа жетпесе, оның шынайы тереңдігі болмауынан болар. Мүмкін, М. Массенет трагедиялық құштарлықтың тереңдігіне жете алмайды, бірақ ол мұндай «Вертер» сияқты туындыда оны жасай алмайды». Тек 1903 жылы «Комик опера» операсын қайта қойғаннан кейін ғана ол сүйікті операға айналды. Сандерсон үшін жазылған «Тайс» (1894) операсы орташа қабылдауға ие болды. «Вертер» операсы сияқты, ол француз операсына келушілердің арасында алғашқы қайта қойылымына дейін кеңінен танымал болмады, ол премьерадан төрт жыл өткен соң, композитордың Сандерсонмен байланысы аяқталған кезде болды. «The Times» газеті бұл туындыда Массенет Масканьидің «Кавальерия рустикана» сияқты туындыларының веризм стилін үлкен әсермен қабылдады деп жазды. Көрермендер композитордың алғысын қабыл алуын талап етті, бірақ Массенет әрқашан ұялшақ болғандықтан, бірде-бір перде шақырудан бас тартты.

Massenet's growing reputation did not prevent a contretemps with the Paris Opéra in 1879. Auguste Vaucorbeil, director of the Opéra, refused to stage the composer's new piece, Hérodiade, judging the libretto either improper or inadequate. Édouard Fortuné Calabresi, joint director of the Théâtre de la Monnaie, Brussels, immediately offered to present the work, and its première, lavishly staged, was given in December 1881. It ran for fifty five performances in Brussels, and had its Italian premiere two months later at La Scala. The work finally reached Paris in February 1884, by which time Massenet had established himself as the leading French opera composer of his generation. Manon, first given at the Opéra Comique in January 1884, was a prodigious success and was followed by productions at major opera houses in Europe and the United States. Together with Gounod's Faust and Bizet's Carmen it became, and has remained, one of the cornerstones of the French operatic repertoire. After these two triumphs, Massenet entered a period of mixed fortunes. He worked on Werther intermittently for several years, but it was rejected by the Opéra Comique as too gloomy. For her, the composer revised Manon and wrote Esclarmonde (1889). The latter was a success, but it was followed by Le mage (1891), which failed. Massenet did not complete his next project, Amadis, and it was not until 1892 that he recovered his earlier successful form. Werther received its first performance in February 1892, when the Vienna Hofoper asked for a new piece, following the enthusiastic reception of the Austrian premiere of Manon. it was not immediately taken up with the same keenness as Manon. The first performance in Paris was in January 1893 by the Opéra Comique company at the Théâtre Lyrique, and there were performances in the United States, Italy and Britain, but it met with a muted response. The New York Times said of it, "If M. Massenet's opera does not have lasting success it will be because it has no genuine depth. Perhaps M. Massenet is not capable of achieving profound depths of tragic passion; but certainly he will never do so in a work like Werther". It was not until a revival by the Opéra Comique in 1903 that the work became an established favourite. Thaïs (1894), composed for Sanderson, was moderately received. Like Werther, it did not gain widespread popularity among French opera goers until its first revival, which was four years after the premiere, by when the composer's association with Sanderson was over. The Times commented that in this piece Massenet had adopted the verismo style of such works as Mascagni's Cavalleria rusticana to great effect. The audience clamoured for the composer to acknowledge the applause, but Massenet, always a shy man, declined to take even a single curtain call.

Кейінгі жылдары, 18961912

1896 жылғы ақпанда Амбруаз Томас қайтыс болғаннан кейін консерватория директорының лауазымы бос қалды. 6 мамырда Франция үкіметі Массенеге бұл лауазым ұсынылғанын және одан бас тартқанын мәлімдеді. Келесі күні тағы бір профессор, Теодор Дюбуа директор болып тағайындалғаны және Массене композиция профессоры қызметінен кеткені хабарланды. Бұл оқиғалардың екі түсіндірмесі бар. Массене 1910 жылы Томасқа адалдығы үшін профессорлық лауазымында қалғанын және композициялау үшін барлық академиялық жұмыстан бас тартуға дайын екенін жазды. Бұл мәлімдемені оның өмірбаяндары Хью Макдональд пен Демар Ирвин де қайталады. Француз музыкасы туралы жазған басқа авторлар Массененің Томасқа жетіп алуға үлкен ниеттенгенін, бірақ үш айлық әрекеттен кейін, билік ақыры Томас сияқты өмір бойы директор болып тағайындалу туралы талабын қабылдамаған соң, наразылықтан кеткенін жазды. Оның орнын профессор ретінде Габриэль Форе иеленді, ол Массененің танымалдығына күмәнмен қарады, оның танымал стилін «өнерге жалпы циник көзқарас негізделген» деп санады. «Гризелидис» және «Синдриллон» аяқталып, орындалуын күтіп тұрса да, Массене Дауде романы негізінде жазылған «Сафо» операсымен жұмыс істей бастады. Опера 1897 жылғы қарашада «Опера Комик» театрында сәтті қойылды, бірақ композитор қайтыс болғаннан кейін ұмытылып қалды. Оның келесі қойылымы – «Сәулеттас» («Cendrillon»), 1899 жылғы мамырда жақсы қабылданып, «Сәулеттас» ертегісінің нұсқасы болды. Макдональд 20 ғасырдың басында Массененің шығармалары «Опера» және «Опера Комик» театрының әр маусымына, сондай-ақ әлемдегі опера театрларына енгізілгенін айтады. Композициядан басқа, оның басты уайымы Париждегі Вожирард көшесіндегі үйі және Эгревильдегі шалғайдағы үйі болды. Ол париждік қоғамға қызығушылық танытпады, сондықтан көпшіліктің назарынан аулақ болды, сондықтан өмірінің соңғы жылдары өзінің премьерасына бармауға тырысты. Ол өзін «жанартастың басындағы адам, буржуазиялық суретші» деп сипаттады. Оның соңғы жылдарындағы өмірбаянындағы ең маңызды дерек – оның жетекші әйелдерінің бірі Люси Арбеллмен болған екінші махаббат достығы. Милнес Арбеллді «алтын іздеуші» деп сипаттады: композитордың құрметті сезімдерін оның ашық пайдалануы оның әйеліне үлкен қиындықтар туғызды және тіпті Массененің адалдығын (немесе Милнес сипаттағандай, ғашықтығын) күйретуге әкелді. 1905 жылы Массене Моцарттың «Фигароның үйленуі» романынан шыққан жыныстық құштарлық танытқан пажбино Черубиноның кейінгі өмірі туралы «Шерубин» комедиясын жазды. Содан кейін екі маңызды опера пайда болды: грек аңызына негізделген «Ариан», Тесей мен Ариадне және француз революциясының фондық драмасы «Терез». Оның соңғы үлкен жетістігі – «Дон Кихот» (1910), оны «L'Etoile» «өте париждік кеш және, әрине, өте париждік жеңіс» деп атады. Шығармашылық күші төмендеп бара жатқандай болса да, ол өзінің соңғы жылдары тағы төрт опера жазды – «Бакхус», «Рим», «Панурге» және «Клеопатра». Соңғы екеуі, 1890 жылдары аяқталмай қалған «Амадис» сияқты, композитордың қайтысынан кейін тұсаукесерленді, содан кейін ұмытылып қалды.

The death of Ambroise Thomas in February 1896 made vacant the post of director of the Conservatoire. The French government announced on 6 May that Massenet had been offered the position and had refused it. The following day it was announced that another faculty member, Théodore Dubois, had been appointed director, and Massenet had resigned as professor of composition. Two explanations have been advanced for this sequence of events. Massenet wrote in 1910 that he had remained in post as professor out of loyalty to Thomas, and was eager to abandon all academic work in favour of composing, a statement repeated by his biographers Hugh Macdonald and Demar Irvine. Other writers on French music have written that Massenet was intensely ambitious to succeed Thomas, but resigned in pique after three months of manoeuvring, once the authorities finally rejected his insistence on being appointed director for life, as Thomas had been. He was succeeded as professor by Gabriel Fauré, who was doubtful of Massenet's credentials, considering his popular style to be "based on a generally cynical view of art". With Grisélidis and Cendrillon complete, though still awaiting performance, Massenet began work on Sapho, based on a novel by Daudet about the love of an innocent young man from the country for a worldly wise Parisienne. It was given at the Opéra Comique in November 1897, with great success, though it has been neglected since the composer's death. His next work staged there was Cendrillon, his version of the Cinderella story, which was well received in May 1899. Macdonald comments that at the start of the 20th century Massenet was in the enviable position of having his works included in every season of the Opéra and the Opéra Comique, and in opera houses around the world. Apart from composition, his main concern was his home life in the rue de Vaugirard, Paris, and at his country house in Égreville. He was uninterested in Parisian society, and so shunned the limelight that in later life he preferred not to attend his own first nights. He described himself as "a fireside man, a bourgeois artist". The main biographical detail of note of his latter years was his second amitié amoureuse with one of his leading ladies, Lucy Arbell, who created roles in his last operas. Milnes describes Arbell as "gold digging": her blatant exploitation of the composer's honourable affections caused his wife considerable distress and even strained Massenet's devotion (or infatuation as Milnes characterises it). In 1905 Massenet composed Chérubin, a light comedy about the later career of the sex mad pageboy Cherubino from Mozart's The Marriage of Figaro. Then came two serious operas, Ariane, on the Greek legend of Theseus and Ariadne, and Thérèse, a terse drama set in the French Revolution. His last major success was Don Quichotte (1910), which L'Etoile called "a very Parisian evening and, naturally, a very Parisian triumph". Even with his creative powers seemingly in decline he wrote four other operas in his later years – Bacchus, Roma, Panurge and Cléopâtre. The last two, like Amadis, which he had been unable to finish in the 1890s, were premiered after the composer's death and then lapsed into oblivion.

Өмірбаян

Оның өмірбаясын жазған Хью Макдональдтың пікірінше, Массененің негізгі ықпалдары Гуно және Томас болды, сонымен қатар Майербер мен Берлиоз да оның стиліне маңызды болды. – оның музыкасының көп бөлігі жұмсақ және нәзік. Жаулап алуға тырысатын сыншылар осы ерекшелікті пайдаланды.

Жас кезінде жеке стилін қалыптастырып, оны өмірінің қалған бөлігінде сақтап қалған Массенет, кейбір басқа композиторлар сияқты, анықталған ерте, орта және кеш кезеңдерге жіктеуге ыңғайлы емес. Сонымен қатар, оның жан-жақтылығы Massenet-тің типтік сюжеті немесе оқиға орны ретінде қарастырыла алмайтындығын білдіреді. Ол көптеген опера композиторларынан ерекшеленетін тағы бір жайт – ол бір либреттошымен үнемі жұмыс істемеді: Гроув оған либретто жазған отыздан астам авторды тізімдейді. 1994 жылы Эндрю Портер бұл көзқарасты абсурдты деп атады. Ол: «Манон, Вертер және Дон Кихотты білетін адам Массененің ең жақсы туындыларын біледі, бірақ оның қаһармандық романстан қызықты веризмге дейінгі диапазонын білмейді» деді. Массененің шығармашылығы операның әртүрлі жанрларын қамтыды, опереттадан (L'adorable Bel' Boul және L'écureuil du déshonneur – екеуі де ерте туындылар, соңғысы жоғалған) және Манон сияқты опер-комик, гран-операға дейін. Гроув «Ле-руа де Лахорды» «үлкен және кең таралған табысқа ие болған соңғы гран-опера» деп сипаттайды. Дәстүрлі гран-операның көптеген элементтері кейінірек «Le mage» және «Hérodiade» сияқты ірі көлемді туындыларға енгізілген. Кейбір операларында, мысалы, «Эсклармонде» және «Маж» секілді, Массенет француздық дәстүрлі үлгіден, жеке ариялар мен дуэттерден алыстады. Сололар декламациялық бөлімдерден мелодиялық формаға бірте-бірте өтеді, көптеген заманауи сыншылар мұны Вагнерлік деп санады. Шоу олардың қатарында болған жоқ: 1885 жылы ол «Манон» туралы жазды.

21-ғасырдың сыншысы Энн Фини: «Массенет музыкалық фразаларды сирек қайталайды, тіпті қайталамалы тақырыптарды қолданбайды, сондықтан [Вагнерге] ұқсастық тек лирикалық декламацияда және латунь мен соққы аспаптарын ынталы қолдануда ғана» дейді. Массенет өзінің күрделі туындыларына комедияны енгізуді және негізінен комедиялық опералар жазуды ұнататын. Макдональдтың пікірінше, комедиялық туындылардың ішінде «Сендрильон» және «Дон Кихот» сәтті аяқталды, бірақ «Дон Сезар де Базан» және «Панурж» «Манон, «Манонның портреті» және «Нотр-Дамның жоңғарлары» сияқты операларға қарағанда аз қанағаттандырады, онда комедия күрделі мақсатқа қызмет етеді». Осы кезеңде оның операларының ең көп қойылымдары Вертер (барлық елдерде 63 қойылым), содан кейін Манон (47), Дон Кихот (22), Таис (21), Сендрильон (17), Ла Наварра (4), Клеопатра (3), Тереза (2), Ле Сид (2), Геродиада (2), Эсклармонде (2), Керубин (2) және Ле Мадж (1) болды.

Басқа да вокалды музыка

1862–1900 жылдары Массенет сегіз оратория және кантата жазды, көбінесе діни тақырыптарда. Оның опералық стилі мен шіркеу немесе концерт залында орындалатын хорлық шығармалары арасында белгілі бір дәрежеде ұқсастық бар. Винсент д’Инди Массенеттің музыкасында «көпке жарияланбаған, жартылай діни эротизм» бар екенін айтты. Діни элемент оның зайырлы және қасиетті шығармаларында үнемі кездесетін тақырып болды: бұл оның терең діни сенімінен емес, Рим католик обрядының драмалық аспектілеріне реакциясынан туындады. Ирвин мен Гроув оратория деп санаған төрт шығарманың тек біреуі, «La terre promise» (1900) шіркеуде орындау үшін жазылған. Массенет осы шығарманы «оратория» деп атады, бірақ «Marie Magdeleine» шығармасын «драма сакра», «Ève» шығармасын «мистер», ал «La Vierge» (1880) шығармасын «легенда сакра» деп атады. Массенет көптеген ұсақ хорлық шығармалар мен екі жүзден астам ән жазды. Оның алғашқы ән жинақтары ерекше танымал болды және оның атағын нығайтты. Оның ән мәтіндерінің таңдауы кең болды. Көбінесе Муссе, Мопассан, Гюго, Готье және көптеген белгісіз француз жазушыларының өлеңдері, сондай-ақ кейде шет елдерден алынған өлеңдер, оның ішінде Теннисонның ағылшын тіліндегі және Шеллидің француз тіліне аударылған өлеңдері қолданылды. Гроув Массенеттің әндері, өте жағымды және шебер жасалған болғанымен, Бизенің әндерінен гөрі аз жаңалыққа толы және Дупарк пен Форенің әндерінен гөрі аз ерекшеленеді деп мәлімдейді. Опералардан танымал жеке оркестрлік шығарма – «La Vierge» операсынан «Le dernier sommeil de la Vierge», ол 20 ғасырдың ортасынан бері көптеген жазбаларда пайда болды. Париждегі бір сыншы «La grand' tante» көрілісін көргеннен кейін Массенетті театр композиторы емес, симфонист деп жариялады. Массенет өзінің талантына мүлдем кері көзқарас білдірді. Ол симфониялық шығармалар жазуға жарамайтын, соната формасының шектеулері оны жалықтыратын. Ол 1870 жылдардың басында былай деп жазды: «Музыкалық тұрғыдан айтатынымды жылдам, күшті және қысқа айтуым керек. Менің сөйлеуім тығыз және жүйкелі, егер өзімді басқаша білдіргім келсе, мен өзім болмас едім». Оның концерттік саласындағы еңбектері көп әсер етпеді, бірақ Гроувтың айтуынша, оның түрлі-түсті және көркем оркестрлік сюиталары репертуардың шетінде сақталған.

Between 1862 and 1900 Massenet composed eight oratorios and cantatas, mostly on religious subjects. There is a degree of overlap between his operatic style and his choral works for church or concert hall performance. Vincent d'Indy wrote that there was "a discreet and semi religious eroticism" in Massenet's music. The religious element was a regular theme in his secular as well as sacred works: this derived not from any strong personal faith, but from his response to the dramatic aspects of Roman Catholic ritual. Of the four works categorised by Irvine and Grove as oratorios, only one, La terre promise (1900), was written for church performance. Massenet used the term "oratorio" for that work, but he called Marie Magdeleine a "drame sacré", Ève a "mystère", and La Vierge (1880) a "légende sacrée". Massenet composed many other smaller scale choral works, and more than two hundred songs. His early collections of songs were particularly popular and helped establish his reputation. His choice of lyrics ranged widely. Most were verses by poets such as Musset, Maupassant, Hugo, Gautier and many lesser known French writers, with occasional poems from overseas, including Tennyson in English and Shelley in French translation. Grove comments that Massenet's songs, though pleasing and impeccable in craftsmanship, are less inventive than those of Bizet and less distinctive than those of Duparc and Fauré. Another popular stand alone orchestral piece from the operas is Le dernier sommeil de la Vierge from La Vierge, which has featured on numerous discs since the middle of the 20th century. A Parisian critic, after seeing La grand' tante, declared that Massenet was a symphonist rather than a theatre composer. Massenet took a wholly opposite view of his talents. He was temperamentally unsuited to writing symphonically: the constraints of sonata form bored him. He wrote, in the early 1870s, "What I have to say, musically, I have to say rapidly, forcefully, concisely; my discourse is tight and nervous, and if I wanted to express myself otherwise I would not be myself." His efforts in the concertante field made little mark, but his orchestral suites, colourful and picturesque according to Grove, have survived on the fringes of the repertoire.

Жазбалар

Массененің белгілі жалғыз жазбасы – «Сафо» операсынан алынған «Pendant un an je fus ta femme» үзіндісі, онда ол сопрано Жоржетт Лебланға фортепианомен сүйемелдеу ойнайды. Бұл жазба 1903 жылы жасалған және жариялауға арналмаған. 2008 жылы ол компакт-дискіде (CD) шығарылды, сонымен қатар Грийг, Сен-Сенс, Дебюсси және тағы басқалардың сол дәуірдегі жазбаларымен бірге. Массененің өмірінің соңғы жылдары мен оның қайтыс болғаннан кейінгі он жылдығында оның көптеген әндері мен опералық үзінділері жазылды. Орындаушылардың кейбіреуі – рөлдердің алғашқы орындаушылары болды, мысалы Эрнест ван Дайк («Вертер»), Эмма Кальве («Сафо»), Гектор Дюфранн («Гризелидис») және Ванни Маркукс («Панурж»). Эли Коэн басқарған «Манон» және «Вертер» операларының толық француз тіліндегі жазбалары 1932 және 1933 жылдары шығарылып, кейіннен CD-де қайта басылды. Сынақшы Алан Блайт олардың Массененің түпнұсқа, сырлы Opéra Comique стилін көрсететінін айтады. Опералардан басқа, «Le carillon» балеті, E мажордағы фортепиано концерті, виолончель мен оркестрге арналған «Fantaisie» және оркестрлік сюиталар сияқты бірнеше оркестрлік шығармалардың жазбалары да шығарылды.