Кіріспе
1836 жылы Гектор Берлиоздың операсы «Бенвенуто Челлини» – Гектор Берлиоздың төрт кескіннен тұратын (екі немесе үш актіге бөлінген) операсы, сахнаға қойылған алғашқы толық көлемді туындысы. 1838 жылдың 10 қыркүйегінде Корольдік музыка академиясында (Салле Ле Пелетиер) алғаш рет қойылған бұл опера, Леон де Вайли мен Анри Огюст Барбьердің либреттосы негізінде жазылған. Олар Флоренциялық мүсінші Бенвенуто Челлинидің естеліктерінен шабыдаланып, сюжеттің көп бөлігін құрастырған. Опера техникалық тұрғыдан қиынға соғады және 21-ғасырға дейін сирек орындалды. Алайда, оның увертюрасы кейде оркестрлік концерттерде орындалады, сондай-ақ Берлиоз операдан материалдарды пайдаланып жазған «Рим карнавалы» концерттік увертюрасында да естіледі.
Benvenuto Cellini is an opera semiseria in four tableaux (spread across two or three acts) by Hector Berlioz, his first full length work for the stage. Premiered at the Académie Royale de Musique (Salle Le Peletier) on 10 September 1838, it is a setting of a libretto by Léon de Wailly and Henri Auguste Barbier, who invented most of the plot inspired by the memoirs of the Florentine sculptor Benvenuto Cellini. The opera is technically challenging and was until the 21st century rarely performed. But its overture sometimes features in orchestral concerts, as does the concert overture Le carnaval romain which Berlioz composed from material in the opera.
Құрастыру тарихы
Берлиоз операның тарихы туралы өз "Мемори" кітабында былай деп жазды: "Мен Бенвенуто Челлини өміріндегі белгілі бір эпизодтарға қатты әсер етуші болдым. Олардан опера үшін қызықты және драмалық тақырып туады деп ойлағаным өкінішті болды, сондықтан Леон де Ваилли мен Огюст Барбьеден олар негізінде либретто жазуды сұрадым. Либреттода Челлини естеліктерінен тікелей алынған жалғыз сюжеттік элемент – оның әйгілі Персей мүсіні, Медуза басы герцог Козимо I де Медичи үшін жасалған. Бұл мүсін Флоренцияда жасалған, қазір де Ланци галереясында тұр, операда айтылғандай Римде емес. Челлини мен Козимоның орнына мүсіннің тапсырыс берушісі болған Папа Клемент VII-ден басқа операның барлық кейіпкерлері мен эпизодтар ойлап табылған. Түпнұсқа либретто, өкінішке орай, жоғалған, бірақ ол опера комик форматында болғанға ұқсайды; Париж опера комик компаниясы оны қабылдамады. Содан кейін оқиға сөйлеу диалогы жоқ опера семисерия ретінде қайта өңделіп, Париж операсына ұсынылды, онда 1835 жылы компанияның жаңа директоры Анри Дюпоншель оны қабылдады. Нақты композиция 1836 жылы басталды. Оның аяқталу күні белгісіз. Берлиозды зерттеген бірнеше ғалымдар композитор 1837 жылы құрметті "Grande messe des morts"-қа көшкенге дейін сол жылы оны аяқтағанын айтады. Қай жағдайда болса да, премьера 1838 жылдың маусым айына жоспарланған, бірақ кейінге шегерілді және ақыры 1838 жылдың 10 қыркүйегінде Операда Франсуа Хабнектің жетекшілігімен және Гилберт Дюпрездің бас рөлде ойнауымен өтті. Композитор 1838 жылы "Grande messe" аяқталғаннан кейін партитураны жұмысын аяқтаған немесе кем дегенде оны қайта қараған болуы мүмкін."
Премьера және қайта қаралу
Премьерада Пол Лормьердің костюмдері мен Рене Гуманите Филастр мен Шарль Антуан Камбонның декорацияларымен, көрермендер алғашқы бірнеше номерден кейін музыканың көп бөлігін ысқырықтап қарсы алды. 1851 жылы Франц Лист операны Веймарда жаңа қойылымда қайта жандандыруды ұсынды, сонымен қатар Берлиозға партитураға өзгерістер енгізуді ұсынды. Келесі жылы жаңа нұсқа дайындалып, Веймарда орындалды, ондағы басты рөлді Карл Бек орындады – ол 1850 жылы Вагнердің «Лоэнгрин» операсында да бас рөлді орындаған тенор еді, және оның дауысының күші екі жыл бұрын байқалғандай, әлсіреуін жалғастырды. «Бенвенуто Челлини» 1853 жылы Лондонда да қойылды, бірақ ол да жақсы қабылданылмады. Берлиоздың өміріндегі соңғы қойылымдары 1856 жылы Веймарда өтті, бұл жолы Бек қатыспады, өйткені ол зейнетке шыққан еді.
Өнер тарихы
Берлиоз қайтыс болғаннан кейін, кейде қойылымдар өтті – 1879 жылы Ганноверде, 1911 жылы Венада, және 1913 жылдың 31 наурызынан бастап Феликс Вайнгартнер жетекшілігімен алты қойылыммен «Шамп-Элизе театрының» ашылу маусымының бір бөлігі ретінде. 1935 жылы «Les Troyens» қойылымынан кейін, Глазго Гранд Опера Қоғамы келесі жылы «Беатрис пен Бенедикт» қойылымымен бірге «Бенвенуто Челлиниді» қойды; Эрик Чишолм дирижерлік етті. Опера 1952 жылы Венада қайта жаңғыртылды, онда ол жазылды. Төрт жылдан кейін, британдық гастрольдік опера компаниясы «Карл Роза» оны репертуарына қосты, 1957 жылы Лондонның «Садлер Велс» театрында екі қойылым көрсетті; атаулық рөлді Карлс Крейг орындады, оның мансабының бастапқы кезеңінде. Дирижер Антал Дорати 1963 жылы Ричард Льюис пен Джоан Карлайлмен бірге Лондонда дирижерлік етті, және тағы да жазба жасалды. Корольдік опера театры «Бенвенуто Челлиниді» 1966 жылдың 15 желтоқсанына дейін сахнаға қоймады, онда Гедда басты рөлді орындады. Операның швейцариялық премьерасы 1964 жылы Женевада, ал алғашқы итальяндық қойылымдары 1967 жылы Неапольде болды. 1972 жылдың шілдесінде, Лондонның Брент қаласындағы Брент қалалық залында «Philips» компаниясы алғашқы студиялық жазбасын жасады, екі актілік нұсқаны пайдаланды, содан кейін операға қызығушылық артты. Алғашқы американдық қойылым 1975 жылы Бостон опера компаниясында Сара Колдуэллдің музыкалық жетекшілігімен, Джон Викерс басты рөлде және Джон Рирдон Фиерамоска рөлінде болды. Сахналық қойылымдар Римде (1973 және 1995), Лионда (1982) және Флоренцияда (1987) қойылды, басқаларының арасында. Операның 1990 жылдардың соңында «New Berlioz Edition» басылымында жарық көргені оның қабылдануын арттырды. Шындығында, XXI ғасырда ол репертуарлық туындыға айналды, Лондон мен Амстердамда (1999), Берлинде, Парижде және Нью-Йоркте (2003), Лондон, Стокгольм және Зальцбургте (2007) жаңа қойылымдар мен жазбалар жасалды. Ол 2002 жылы Ұлыбританиядағы премьераларға және сирек орындалатын операларға маманданған әуесқой студенттік оркестр мен хормен орындалды. Нью-Йорктегі сегіз қойылым Метрополитен операсында алғаш рет өтті, Джеймс Левин Андрей Шербанның сахналық қойылымын дирижерлік етті, ал Марчелло Джордани Челлини рөлін орындады. Зальцбургтік қойылымды Валерий Гергиев жетекшілік етті және түсірілді. Терри Гиллиамның режиссерлігімен, Чарльз Харттың ағылшын тіліндегі аудармасындағы либреттомен, 2014 жылдың 5 маусымында Англиялық Ұлттық Операсы Майкл Спайрестің басты рөлде орындауымен және Эдвард Гарднердің дирижерлігімен премьерасын көрсетті. Марк Эльдер келесі жылы Амстердамда сахналық қойылымға жетекшілік етті, ол да түсірілді; Джон Осборн Челлини рөлін орындады. Осборн 2016 жылы Римде қайтадан осы рөлді орындады. Соңғы уақытта Джон Элиот Гардинер жетекшілігімен Версаль сарайындағы 2019 жылғы қойылым DVD форматында шығарылды, Спайрес мүсінші рөлінде болды.
Рөлдер
Рольді дауыс түрі
Премьералық актерлік құрам, 10 қыркүйек 1838 ж.
Дирижер: Франсуа Хабенек
Тереза, Балдуччидің қызы – сопрано, Жули Дорус Гра
Асканио, Челлинидің шәкірті және мүмкін ұлы – меццо-сопрано, Розин Стольц
Бенвенуто Челлини, суретші, мүсінші, алтын шебер – тенор, Гилберт Дюпре
Балдуччи, Папаның қазынашысы және Терезаның әкесі – баритон, Проспер Деривис
Фиерамоска, Папаның мүсіншісі – баритон, Жан Этьенн Огуст Массол
Племент VII – бас, Жак Эмиль Серда
Франческо, шебер – тенор, Франсуа Варталь
Бернардино, шебер – бас, Фердинанд Прево
Таверна иесі – тенор, H. M. Trévaux
Помпео, Фиерамосканың досы – баритон, Molinier
Колумбина
Сөздік хор: маскарадтылар, көршілер, металл жұмысшылары, Челлинидің достары мен шәкірттері, труппалық актерлер, бишілер, халық, күзетшілер, ақ монахтар, Папаның сүйемелдеушілері, қорытушылар, жұмысшылар, көрермендер.
Киімдер
1838 жылы алғашқы қойылымға арналған костюмдерді Пол Лормиер (1813–1895) суреттеген.
Қысқаша мазмұны
Уақыт: 1532 жылы үш күн қатарынан, нақтырақ айтқанда, Соңғы дүйсенбі кеші, Масленица кеші, Күл шишасы таңы және Күл шишасы кеші, тиісінше төрт Таблоға. Орын: Рим. Құрылымы: Таблолар Жаңа Берлиоз басылымында жеке-жеке нөмірленеді; I және II Таблолар I актіге сәйкес келеді, ал III және IV Таблолар II актіні құрайды. Веймар нұсқасында, Лист ұсынған өзгерістерді көрсететін және опера туралы көптеген анықтамалық еңбектерде негіз болып табылатын нұсқада, I Табло I акт, II Табло II акт, ал III және IV Таблолар, кейбір бөлімдері алынып тасталған, III акт деп аталады.
I кесте (Балдуччидің резиденциясы)
Балдуччи папа Климент VII-мен кездесуге шақырылды. Кездесуде мүсінші Бенвенуто Челлиниден Персейдің қола мүсініне тапсырыс беру мәселесі талқыланды. Балдуччи мүсінші ретінде Фиерамосканың таңдалғанын қалаған, сондай-ақ қызы Терезаны Фиерамоскаға үйлендіруді үміттенеді. Бірақ Тереза Челлиниге ғашық. Балдуччи Рим папасымен кездесуге барар алдында, Челлини және карнавалға қатысушылар пайда болып, Балдуччиге "леопард сияқты" көрінуіне себеп болатын "фаус драже" (ұн шашағы) лақтырады. Ол өзін тазарта алмай, кездесуге қатысады. Терезаның аяғына гүл шоғыры түседі. Қағазға жазылған хабарда Челлини келе жатқаны айтылған. Ол оны әкесінен алып, бірге өмір сүру жоспарын түсіндіреді. Ол және көмекшісі Асканио монахтар кейпінде Марди Гра мерекесінде, Карнавал аяқталуын білдіретін Кастель Сант-Анжелоның зеңбірегінің дауысы естілген кезде оны әкесінен алып қашуды жоспарлайды. Екеуі де білмей, Фиерамоска да бөлмеге кіріп, жоспарды естіп алады. Балдуччидің жақындап келе жатқанын естіген Фиерамоска Терезаның жатын бөлмесіне, ал Челлини бас бөлменің есігінің артына жасырынады. Тереза әкесінің назарын аудару үшін жатын бөлмесінен естілген дауыс туралы ойдан шығарылған оқиға айтады. Балдуччи зерттеуге кетеді, ал Челлини қашып үлгереді. Терезаның таңғалуына орай, Балдуччи жатын бөлмесінен Фиерамосканы шығарып алады. Олар Терезамен бірге қызметшілер мен көршілерді шақырып, Фиерамосканы алып, оны фонтанға тастауға әрекеттендіреді, бірақ Фиерамоска көпшіліктен босап шығады.
II кескін (таверна, содан кейін Piazza Colonna)
Селлини, оның шәкірттері мен достары алтын шеберлігін мақтап айтады. Бернардино тағы шарап сұрайды, бірақ қонақ үй иесі олардың төлемін талап етеді. Асканио содан кейін Папаның Персей мүсіні үшін алдын ала төлемін, сонымен бірге мүсіннің ертең құйылуы керектігін ескертеді. Алдын ала төленген сома күткеннен аз болады, бұл сол түні Кассандроның стендінде Балдуччиді мазақтау жоспарына жаңа күш береді. Фиерамоска да осы жоспарды естіп, досы Помпеоға сыр береді. Помпео олардың да монах болып киініп, Терезаны өздері алып кетуді ұсынады. Адамдар алаңға жинала бастайды. Кассандроның стендінің шаңырағында көпшілік "патша Мидас немесе есектің құлақтары" пантомима операсын тамашалайды. Балдуччи мен Тереза кіреді, олардан кейін монах киіміндегі Селлини мен Асканио, сосын осылайша киінген Фиерамоска мен Помпео. Пантомимада Гарлекин мен Пьеро Балдуччиге ұқсас киінген король Мидастың назарына бөліну үшін жарысады. Осы сәтте нағыз Балдуччи сахнаға жақындап, Терезаны жалғыз қалдырады. Екі топ монах та Терезаға жақындасады, оны қыңырқалтады. Төрт монах қылыштармен шайқаса бастайды, ал күрес барысында Селлини Помпеоны қаза қылады. Көпшілік үнсіздікке толады, ал Селлини кісі өлтіргені үшін тұтқындалады. Оны алып кетуге асыққанда, Сант-Анжело бекінісінен үш зеңбірық оғы атылады, бұл карнавалдың аяқталып, Ұлы оразаның басталғанын білдіреді. Алаңдағы барлық шамдар сөндіріледі. Қараңғылық пен одан туған шатасудың арасында Селлини тұтқындарынан қашып құтылады, ал Асканио мен Тереза жоғалып кетеді. Содан кейін Фиерамоска қателікпен Селлинидің орнына тұтқындалады.
III кесте (Селлини студиясы)
Асканио мен Тереза Целлиниді студиясында күтеді. Монахтар процессиясы өткенде, олар да дұғаға қосылады. Сосын Целлини кіреді, әлі де монах киімінде, қашып құтылғанын айтады. Қазір ол кісі өлтіргені үшін іздеп отырғандықтан, Терезамен бірге Римнен қашуды жоспарлайды, бірақ Асканио оған мүсінді құю міндетін еске салады. Асканио ат табуға кетеді. Одан кейін Балдуччи мен Фиерамоска пайда болады. Балдуччи Целлиниді кісі өлтіруші деп айыптайды, сосын Терезаны Фиерамоскаға бермек болады. Папа мүсіннің дайындығын тексеру үшін келеді. Целлини себептер келтіріп ақталуға тырысады, бірақ Папа оларды қабылдамайды және тапсырысты басқа мүсіншіге беруге шешім қабылдайды. Целлини қалыпты бұзумен қорқытады, ал Папаның күзетшілері жақындағанда, ол балғасын көтереді. Папа сосын Целлиниге келесі ұсынысты жасайды: егер Целлини сол күні мүсінді құйып шығарса, оның қылмыстарын кешіріп, Терезаға үйленуге рұқсат береді. Ал егер Целлини орындамаса, дарға асылады.
IV кесте (Қою зауыты)
Асканиодан шыққан ариядан кейін, Селлини сахнаға шығады және 6/8 өлшемінде малшының тыныш өмірі туралы ойға келеді. Құю шеберханасының жұмысшылары (fondeurs) теңізшілер әнін айтады, Селлини үшін бұл жаман ниеттің белгісі. Асканио мен Селлини оларды жұмысын жалғастыруға ынталандырады. Фиерамоска қолбасшыларымен келіп, Селлиниді дуэльге шақырады, оны дереу шешуді сұрайды. Бірақ Фиерамоска дуэльдің басқа жерде өтуін қалайды. Селлини келіседі. Фиерамоска мен оның серіктері кетеді. Тереза Асканионың Селлиниге рапирасын ұсынып тұрғанын көреді. Селлини оған қауіпсіздігіне сендіреді және кетеді. Жалғыз қалған Тереза, жұмысшылардың құралдарын тастап жатқанын естиді, себебі оларға жалақы төленбеген және Селлиниден ешқандай нұсқау жоқ. Ол оларды жалақыларының берілетініне көндіруге тырысады, бірақ бұл бекер болады. Фиерамоска кіріп келеді. Тереза Селлинидің қаза тапқанын ойлап, есінен айырылады. Бірақ бұл рас емес, өйткені Фиерамоска жұмысшыларға жұмысты тоқтату үшін пара беруге әрекеттеніп жатыр. Бірақ бұл жұмысшыларды оған қарсы қояды, олар Селлиниге адалдығын жаңадан иеленеді, ол қайта оралып, жұмысшылармен бірге Фиерамосканы жұмысқа қабылдайды. Кешке Папа мен Балдуччи мүсіннің аяқталғанын білу үшін кіреді. Фиерамоска металл біткенін хабарлайды, Франческо мен Бернардино бұл хабарды растайды. Содан кейін Селлини дұға етеді. Кенеттен ол студиясындағы барлық металлдан жасалған жұмыстарды балқытып, Персей мүсініне қайта пайдалануға бұйырады, бұл Франческо мен Бернардиноны қорқытады. Бір сәттен кейін жарылыс болып, қорыту қабығы жарылады, соның нәтижесінде керемет Персей мүсіні ашылады. Барлығы Селлинидің жетістігін мойындайды, ал Папа оған уәде бергендей кешірім жасайды. Селлини мен Тереза қосылады. Опера жұмысшыларды мақтаумен аяқталады.