Кіріспе

Кристоф Виллибальд Глюктің 1779 жылғы операсы, Глюктің операсы "Ифигения в Тавриде" (ifiʒeni ɑ̃ toʁid, Iphigenia in Tauris) – Кристоф Виллибальд Глюктің 1779 жылғы операсы. Бұл оның француз сахнасындағы бесінші операсы болды. Либретто авторы – Николя Франсуа Гильяр. "Ифигения" операсымен Глюк опералық реформасын логикалық аяқталуға жеткізді. Рецитативтер қысқартылған, және олар аккомпанементті рецитативтер (яғни, скрипкалар мен, мүмкін, басқа да аспаптар ойнайды, тек континуо ырғағы емес). Француз трагедиялық музыкасындағы дәстүрлі би қозғалыстары дерлік жоқ. Драманың негізінде ежелгі грек драматургі Эврипидтің "Ифигения в Тавриде" пьесасы жатыр, ол Троя соғысынан кейін Агамемнон отбасының тарихын баяндайды.

Өнер тарихы

Iphigénie en Tauride операсы 1779 жылғы 18 мамырда Париж опера театрының екінші залында алғаш рет қойылып, зор табысқа ие болды. Кейбір деректерге сәйкес, Париж операсының басшысы Девизм Глюк пен француз астанасында тұратын итальян композиторы Никколо Пиччини арасындағы бәсекелестікті қоздыруға тырысқан. Ол екеуінен де Ифигения Тавриде тақырыбында опера жазуды сұраған. Нәтижесінде Пиччинидің "Ифигения Тавриде" операсы 1781 жылғы қаңтарға дейін премьераланбады және Глюктің туындысы сияқты кең танылмады. 1781 жылы Глюк операның неміс тіліндегі нұсқасын, Iphigenia in Tauris операсын жасады. Бұл нұсқа Ресейдің Ұлы князі Павелдің Венаға сапары қарсаңында қойылды. Либреттоны композитормен бірлесіп Иоганн Баптист фон Альксингер аудармамен және бейімдеумен айналысты. Маңызды өзгерістердің бірі Орест рөлін баритоннан тенорға ауыстыру және 2-ші актінің соңғы хорын аспаптық бөліммен алмастыру болды. Бұл қайта жөнделген нұсқа Глюктің неміс тілінде жазған жалғыз операсы және сахна үшін жазған соңғы туындысы еді. "Трагикалық зингшпиль" деп аталған бұл қойылым 1781 жылғы 23 қазанда Nationalhoftheater сахнасында көрсетілді. Император Иосиф II 1776 жылы итальяндық әншілер мен оркестрін жұмыстан босатып, Бургтеатрға неміс актерлерін орналастырғаннан кейін Бургтеатрдың атын өзгерткен болатын. Жаңа зингшпиль бағдарламаларының нәтижесі көңіл көншілік болғандықтан, император бұрынғы шешімінен бас тартып, итальяндық опера буффа труппасын қайтадан шақырды және Лоренцо Да Понтені өзінің театр ақыны етіп тағайындады. Да Понте Глюктің операсының итальян тіліндегі аудармасын дайындауға міндеттелді, ол 1783 жылғы 14 желтоқсанда қалпына келтірілген Бургтеатрда қойылды. Ирландиялық тенор Майкл Келлидің естеліктерінде бұл қойылымды да Глюк жеке бақылағандығы айтылады. Неміс тіліндегі басылым 1795 жылғы 24 ақпанда Берлиндегі бұрынғы Königliches Nationaltheater сахнасында қайта қойылды, ал Да Понтенің аудармасы 1796 жылғы 7 сәуірде Лондонның Король театрында алғаш рет көрсетілді. Француз тіліндегі түпнұсқа нұсқасы ақырында Глюктің Париждегі ең танымал композицияларының біріне айналды: "1779 жылы 35 рет қойылды, ал 1781–93, 1797–1808, 1812–18, 1821–23, 1826–28 және 1829 жылдары төрт жүзден астам қойылымдар өтті. Ол Шателде (1868), Ренессанс театрында (1899) және Опера Комикте (1900) қойылды. 1931 жылғы 27 маусымда Амстердам Вагнер қоғамының көмегімен және Пьер Монтеux дирижерлігімен қазіргі Париж опера үйі сахнасында қойылды". 1889 жылы Рихард Штраус баспагер Адольф Фюрстнер үшін туындының жаңа неміс тіліндегі аранжировкасын жасады, ол кейіннен 1900 жылғы 9 маусымда Веймардағы Хофттеатрда Гётеге шабыттанған "Ифигения на Тавриде" деген атпен қойылды. Штраустың нұсқасы ХХ ғасырдың басында жиі орындалды және 1916 жылы Метрополитен операсындағы премьерада да қолданылды, бірақ қазір сирек естіледі. Антонио де Альмейда дирижерлігімен Лиссабонның Сан-Карлос ұлттық театрында орындалды. Жақында 2009 жылы Мартина Франкада өткен Фестиваль делла Валле д'Итрияда қайта жаңғыртылды. 1957 жылы Театрала Скалада Нино Санзогно дирижерлік еткен, Лучино Висконти режиссерлік еткен және Мария Каллас бас рөлде ойнаған есімді қойылым болды.

1-ші акті

Сцена: Тавристегі Диана ғибадатханасының кіреберіс залы. Овертура жоқ; опера теңіздегі үлкен дауылдың бейнесіне айналғанға дейін тыныштықты тудыратын қысқа үзіндімен басталады. Орестің қарындасы Ифигения – Таурис ғибадатханасындағы Диананың бас діни қызметкері. Әкесі Агамемнон оны құрбандыққа шалуға тырысқанда, құдайлардың күшімен сол жерге жеткізілген. Ифигения мен оның діни қызметкерлері құдайлардан оларды дауылдан қорғауды жалбарынады (Grands dieux! көмектесіңдер!). Дауыл басылса да, Ифигения түсінен мазасыз: оның түсінде анасы Клитеемнестра әкесін өлтіргенін, содан кейін інісі Орест анасын өлтіргенін және соңында өзінің қолымен бауырын пышақтағанын көреді. Ол Дианаға Орестпен қайта қосылуын тілейді (Ô toi qui prolongeas mes jours). Тоас, Таурис патшасы, кіреді. Ол да қараңғы ойларға берілген (De noirs pressentiments): оракулдар егер бір ғана жат адам тірі қалса, оны апат күтіп тұрғанын айтады. (Таурис тұрғындары – скифтердің әдеті бойынша, жағаларына кемесі қирағандарды құрбандыққа шалады.) Скифтердің хоры кеме апатынан құтқарылған екі жас грек туралы хабар әкеледі, олардың қанын талап етеді (Il nous fallait du sang). Ифигения мен діни қызметкерлер кеткеннен кейін, Тоас гректерді әкеледі, олар Орест пен оның досы Пилад екені белгілі болады. Олардан не үшін келгендерін сұрағаннан кейін (олар Диананың мүсінін алып, Грекияға қайтару үшін келгенін, бірақ олар бұл туралы айтпайды), Тоас оларға өлім жазасын жасайды және оларды алып кетеді.

Либретто

Драманың түпкі көзі – Эврипидтің «Ифигения в Тавриде» трагедиясы. Қарапайымдылығы мен батырлық тақырыптарының арқасында бұл туынды 18 ғасырда неоклассицизмді қолдаушыларға ерекше ұнады. 1700 жылдардың соңында бірнеше драмалық нұсқалар жасалды, олардың ең танымалдары Гётенің «Ифигения в Тавриде» (1787) туындысы. Бірақ Глюк үшін ең маңыздысы – өйткені ол Гильярдың либреттосының негізін құрады – Гвимон де ла Туштің 1757 жылғы 4 маусымда Парижде алғаш рет қойылған сөздік трагедиясы. Де ла Туштің пьесасы үлкен жетістікке ие болғандықтан, 1761 жылы Венаға көшірілді. Бұл қалада Таврид тарихына қызығушылықты арттырды. 1763 жылы Вена сахнасында Томазо Траеттаның Марко Кольтеллини либреттосымен «Ифигения в Тавриде» тақырыбында «реформалық опера» пайда болды. Кольтеллини мен Траеттаның операны реформалау туралы ойлары Глюктің ойларымен үйлесетін, ал Глюк өзі 1767 жылы осы операны дирижерлік етті. Глюк Таврид тақырыбында өзінің «реформалық операсын» жазуды қалаған болуы мүмкін, бірақ Траеттаның операсы оған осы уақытта мүмкіндік бермеді. Оның орнына 1765 жылы Глюк «Семирамида» балетін жазды, ол көптеген ортақ белгілерге ие, және ол «Семирамидадан» кейбір музыканы «Ифигения в Тавридеде» қайта пайдаланды. Тек Парижге көшкеннен кейін ғана Глюк Таврид тарихын қоюға мүмкіндік алды, содан кейін ол «Ифигения» тақыбында тағы бір опера жазды, «Ифигения в Авлиде» (1774). 1778 жылы жұмысты бастаған Глюк жас ақын Николя Франсуа Гильярмен тығыз байланыс орнатты, ол өзінің либреттосын Гвимон де ла Туштің пьесасына негіздеді. Де ла Туштің туындысы қарапайымдылығы үшін мақталып, бірақ Глюк және оның либретто авторы драманы одан да қарапайым етуге тырысты. Олардың негізгі жаңалықтары операны дауылмен бастау (бұл сөздік драмада қиынға түсер еді) және тануды финалға дейін ықпалдау болды. «Ифигения в Тавриде» опера тарихындағы жаңашыл либретто болды. Майкл Эванс: «Глюктің ең радикалды «реформалық операсы» тіпті махаббат сызығынан да бас тартады. Романтикалық қызығушылық грек драмасында екінші орында тұрады, бірақ «Ифигения в Тавриде», «біздің театрларымызда махаббатсыз болған алғашқы опера» – бұл тақырыптан толығымен бас тартқан сирек опералардың бірі».