Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мексиканың Кинтана-Роо штатындағы Майя ескерткіші
Колумбияға дейінгі Майя ескерткіші
Maya site in Quintana Roo, Mexico
the pre Colombian Maya site
Тулум (tuˈlun,) – Колумбияға дейінгі Майя қабырғалы қаласының орны, ол Мексиканың Кинтана-Роо штатындағы Кобаның маңызды порты болды. Бұл қираған жерлер Кариб теңізіндегі Юкатан түбегінің шығыс жағалауындағы жартастарда орналасқан. Бұл орынды күн шығыстан көрінетіндіктен, «Зама», яғни «Таң қаласы» деп атаған болуы мүмкін. Тулум Кариб теңізіне қарап, шығысқа қарай жартасқа орналасқан. Тулум сөзі сонымен қатар, юкатандық майя тілінде «қоршау», «қабырға» деген мағынаны білдіреді.
Tulum (tuˈlun, ) is the site of a pre Columbian Mayan walled city which served as a major port for Coba, in the Mexican state of Quintana Roo. The ruins are situated on cliffs along the east coast of the Yucatán Peninsula on the Caribbean Sea.]] The site might have been called Zama, meaning City of Dawn, because it faces the sunrise. Tulum stands on a bluff facing east toward the Caribbean Sea. Tulúm is also the Yucatán Mayan word for fence, wall
1913 жылдан бастап Тулумда жүргізілген жұмыстар Сильван Морли мен Джордж П. Хоудың еңбектерімен жалғасты. Олар жағажайларды қалпына келтіруге және қоғамға ашуға тырысты. Карнеги институты 1916 жылдан 1922 жылға дейін жұмысты жалғастырды, ал 1924 жылы Самуэль Лотроп, 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында Мигель Анхель Фернандес, 1956 жылы Уильям Сандерс, содан кейін 1970 жылдары Артур Г. Миллер осы орынды картаға түсірді. Сандерс пен Миллер жүргізген кейінгі зерттеулер Тулумның біздің заманымыздың 1200 жылына дейінгі соңғы классикалық кезеңде мекенделгенін анықтады. Бұл орын испандықтармен байланыс орнаған 16 ғасырдың басына дейін пайдаланылды. 16 ғасырдың соңында бұл орын толығымен тасталып кетті. 2020 жылы Джеронимо Авилес басқарған су асты археологиялық экспедиция үңгірді қайта қазып, кем дегенде 9900 жыл бұрын өмір сүрген, шамамен 30 жастағы әйелдің қаңқасын тапты. Караниометриялық өлшемдерге сәйкес, бас сүйегі мезоцефалиялық үлгіге жатады, сияқты Тюлум үңгірлерінен табылған басқа үш бас сүйектері де сондай. Әйелдің бас сүйегіндегі үш жарақат оның қатты нәрсемен соққыға ұшқанын және бас сүйегінің сүйектерінің сынықтарға дейін зардап шеккенін көрсетеді. Сондай-ақ, оның бас сүйегінде сифилис бактериясының туысынан туғандай кратер тәрізді деформациялар мен тіндердің зақымданулары байқалды. Зерттеуді басқарған Вольфганг Стиннесбек: «Бұл әйелдің өмірі өте қиын болған және өте қайғылы аяқталған сияқты. Бұл тек болжам, бірақ бас сүйегіндегі жарақаттар мен патологиялық деформацияларды ескере отырып, оның тобынан қуылған және үңгірде өлтірілген немесе өлмекке тасталған болуы мүмкін». Жаңадан табылған қаңқа Чан Хол 2 орнынан 140 метр қашықтықта орналасқан. Археологтар суға түсушілердің жоғалған Чан Хол 2 кемесінің қалдықтарын тапқанын болжағанмен, талдау көрсеткендей, бұл болжам дұрыс емес. Стиннесбек жаңа сүйектерді Чан Хол 2-нің ескі фотосуреттерімен салыстырып, екі скелеттің екі түрлі адамды көрсеткенін анықтады. Олардың ерекшеліктеріне байланысты зерттеуші Сэмюэл Ренни плейстоценнен голоценге өту кезеңінде Мексикада бөлек өмір сүрген кем дегенде екі морфологиялық түрлі топ болғанын айтады.
Work conducted at Tulum continued with that of Sylvanus Morley and George P. Howe, beginning in 1913. They worked to restore and open the public beaches. The work was continued by the Carnegie Institution from 1916 to 1922, Samuel Lothrop in 1924 who also mapped the site, Miguel Ángel Fernández in the late 1930s and early 1940s, William Sanders in 1956, and then later in the 1970s by Arthur G. Miller. Through these later investigations done by Sanders and Miller, it has been determined that Tulum was occupied during the late Postclassic period around AD 1200. The site continued to be occupied until contact with the Spanish was made in the early 16th century. By the end of the 16th century, the site was abandoned completely. In 2020, an underwater archaeological expedition led by Jerónimo Avilés again excavated the cave and revealed the skeleton of a female about 30 years of age that lived at least 9,900 years ago. According to craniometric measurements, the skull is believed to conform to the mesocephalic pattern, like the other three skulls found in Tulum caves. Three different scars on the skull of the woman showed that she was hit with something hard and her skull bones were broken. Her skull also had crater like deformations and tissue deformities that appeared to be caused by a bacterial relative of syphilis. According to study lead researcher Wolfgang Stinnesbeck, "It really looks as if this woman had a very hard time and an extremely unhappy end of her life. Obviously, this is speculative, but given the traumas and the pathological deformations on her skull, it appears a likely scenario that she may have been expelled from her group and was killed in the cave, or was left in the cave to die there”. The newly discovered skeleton was 140 meters away from the Chan Hol 2 site. Although archeologists assumed the divers found the remains of the missing Chan Hol 2, the analysis proved that these assumptions were erroneous in a short time. Stinnesbeck compared the new bones to old photographs of Chan Hol 2 and showed that the two skeletons represent different individuals. Due to their distinctive features, study co researcher Samuel Rennie suggest the existence of at least two morphologically diverse groups of people living separately in Mexico during the transition from Pleistocene to Holocene.
Сәулет
Тулумның архитектурасы Юкатан түбегінің шығыс жағалауындағы майя орындарына тән. Бұл архитектура ғимараттың төменгі құрылысында орналасқан, ғимараттың негізін айналатын баспалдақпен ерекшеленеді. Мұндай есіктер көбінесе тар болады, ал ғимарат жеткілікті үлкен болса, тіреу үшін бағаналар қолданылады. Қабырғалар кеңейгенде, әдетте жоғарғы бөлігінде екі қатардан безендіру элементтері орналасқан. Бөлмеде әдетте бір немесе екі кішкентай терезе болады, ал артқы қабырғасында құрбандық тастағы орналасқан, төбесі ағаш қабырғалармен және қиыршық тастармен жабылады немесе күмбезделген. Бұл архитектуралық стиль жақын жердегі Чичен-Ицада кездесетін стильге ұқсас, бірақ одан әлдеқайда кішкентай.
Tulum has architecture typical of Maya sites on the east coast of the Yucatán Peninsula. This architecture is recognized by a step running around the base of the building, which sits on a low substructure. Doorways of this type are usually narrow, with columns used as support if the building is big enough. As the walls flare out there are usually two sets of molding near the top. The room usually contains one or two small windows with an altar at the back wall, roofed by either a beam and rubble ceiling or being vaulted. This type of architecture resembles what can be found in the nearby Chichen Itza, just on a much smaller scale.
Ең танымал ғимараттар
Тулум археологиялық ескертімінде үш негізгі құрылыс қызығушылық тудырады. Эль Кастильо, фрескалар ғибадатханасы және Төмен түсетін Құдай ғибадатханасы.
There are three major structures of interest at the Tulum archeological site. El Castillo, the Temple of the Frescoes, and the Temple of the Descending God.
Фрескалар ғибадатханасы
Мұндағы ең таңғажайып ғимараттардың бірі – төменгі галереясы және кішкентай екінші қабаттағы галереясы бар фрескалар ғибадатханасы. Фрескалар ғибадатханасы күннің қозғалысын қадағалау үшін обсерватория ретінде қолданылған. Ғибадатхананың фасадында Майя мәдениетінің «суға түсетін құдайы» немесе Венера құдайының бейнеленген мүсіндері орналасқан. Осы «суға түсетін құдай» бейнесі орталық аудандағы Суға түсетін құдай ғибадатханасында да кездеседі. Ғибадатхананың батыс қабырғасындағы кіреберісінің үстінде «суға түсетін құдайдың» сақталған мүсіні бар, осының арқасында ғибадатхана осылай аталады. Шығыс қабырғасында Мексиканың таулы аймақтарында пайда болған Микстека-Пуэбла стиліне ұқсас қабырға суретін көруге болады, алайда қазір келушілерге ішке кіруге тыйым салынған.
Among the more spectacular buildings here is the Temple of the Frescoes that included a lower gallery and a smaller second story gallery. The Temple of the Frescoes was used as an observatory for tracking the movements of the sun. Niched figurines of the Maya "diving god" or Venus deity decorate the facade of the temple. This "diving god" is also depicted in the Temple of the Diving God in the central precinct of the site. Above the entrance in the western wall a stucco figure of the "diving god" is still preserved, giving the temple its name. A mural can still be seen on the eastern wall that resembles that of a style that originated in highland Mexico, called the Mixteca Puebla style, though visitors are no longer permitted to enter.
Төмен түсетін құдайдың ғибадатханасы
Түсіп келе жатқан құдай ғибадатханасы батысқа қарай есігі бар, жалғыз бөлмеден және оның негізі болған ескі ғибадатхананың үстіне салынған тар баспалдақтан тұрады. Есіктің үстіндегі нишада Тулумның барлық жерінде кездесетін мүсін орналасқан. Оның қанаты, бас киімі және қолында бір зат бар.
The Temple of the Descending God consists of a single room with a door to the west and a narrow staircase that was built on top of another temple that served as its base. In the niche located at the top of the door stands a sculpture that's found throughout Tulum. He has wings, a headdress, and holds an object in his hands.
Кастильо
Сонымен қатар орталық ауданда биік пирамида орналасқан. Кастильо бұрынғы ғимараттың орнында салынған, ол бағандармен және ағаш қабырғалы, мәрмәрмен бітпеген шатырымен еректелген. Жоғарғы қабаттардағы есіктердің жоғары жағына жылан бейнелері қашалған. Кастильоның құрылысы бірнеше кезеңде жүргізілген секілді. Шағын киіз үй кемелерді бағыттау үшін шам ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл киіз үй осы жерге қарама-қарсы барьерлік рифтің бұзылуын көрсетеді. Мұнда теңіз жартастарындағы бұзылыстағы шағын шығанақ және кеме тоқтауға арналған жағажай бар, бұл сауда кемелері үшін өте қолайлы болған. Осы жердің ерекшелігі майялардың Тулум қаласын осы жерде құруына себеп болған болуы мүмкін, себебі Тулум кейінірек Соңғы постклассикалық дәуірде маңызды сауда портына айналды. Жейде және обсидиан осы жерде табылған ең құнды заттардың бірі болып табылады. Обсидиан Гватемаланың солтүстігіндегі Икстепекеден әкелінген болуы мүмкін, ол Тулумнан шамалы қашықтықта жатқан. Бұл үлкен қашықтық, сондай-ақ обсидианның көп мөлшерде табылғандығы, Тулумның обсидиан саудасының маңызды орталығы болғанын көрсетеді.
Also in the central precinct is the pyramid, which is tall. The Castillo was built on a previous building that was colonnaded and had a beam and mortar roof. The lintels in the upper rooms have serpent motifs carved into them. The construction of the Castillo appears to have taken place in stages. A small shrine appears to have been used as a beacon for incoming canoes. This shrine marks a break in the barrier reef that is opposite the site. Here there is a cove and landing beach in a break in the sea cliffs that would have been perfect for trading canoes coming in. This characteristic of the site may be one of the reasons the Maya founded the city of Tulum exactly here, as Tulum later became a prominent trading port during the late Postclassic. Jade and obsidian appear to be some of the more valuable found here. The obsidian would have been brought from Ixtepeque in northern Guatemala, which was nearly away from Tulum. This huge distance, coupled with the density of obsidian found at the site, show that Tulum was a major center for the trading of obsidian.
Туризм
Тулум археологиялық ескертімі айналасындағы көптеген басқа Майя ескертімдерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде шағын және жағалау Майя ескертімдерінің ең жақсы сақталғандарының бірі болып табылады. Мексиканың Кариб теңізінің жағалауындағы қазіргі заманғы туристік дамуларға жақындығы және Канкун мен оны қоршаған "Мая Ривьерасынан" қысқа қашықтықта орналасқандығы оны Юкатан түбегіндегі танымал Майя туристік орнына айналдырды. Күн сайын келетін туристік автобустар осы орынға үздіксіз келушілер ағынын әкеледі. Тулум қираған жерлері Мексикадағы Теотиуакан және Чичен-Ицадан кейін үшінші ең көп танымал археологиялық орын болып табылады, 2017 жылы 2,2 миллионнан астам келушіні қабылдады. Тулум аймағында Maya Blue, Naharon, Temple of Doom, Tortuga, Vacaha, Grand Cenote, Abejas, Nohoch Kiin, Calavera және Zacil Ha сияқты көптеген сеноттар орналасқан. Тулум Мексикадағы ең жақсы жағажайлардың біріне ие. Тулумдағы ең танымал жағажайлар – Плайя Параисо, Плайя Руинас, Плайя Акумал, Папайя Плайя және тағы да басқалары. Туристік мақсатты орын қазір алты негізгі аймаққа бөлінген: археологиялық ескертім, Пуэбло (немесе қала), Зона Готелера (немесе теңіз жағалауындағы қонақүйлер аймағы), Алдеа Зама (Пуэблоның оңтүстігінде), Ла Велета (Пуэблоның оңтүстік-батысында) және Сиан Каан биосфералық қорығы. Туризмнің Тулумға тигізетін әсері күшейіп келе жатқан даулы мәселе болып табылады. Режиссер Рейчел Аппел 2018 жылы жергілікті туристік индустрияның қоршаған ортаға тигізетін зиянын ашып көрсету үшін "Тулумның қараңғы жағы" атты деректі фильм түсірді.
Tulum archaeological site is relatively compact compared with many other Maya sites in the vicinity, and is one of the best preserved coastal Maya sites. Its proximity to the modern tourism developments along the Mexican Caribbean coastline and its short distance from Cancún and the surrounding "Riviera Maya" has made it a popular Maya tourist site in the Yucatán Península. Daily tour buses bring a constant stream of visitors to the site. The Tulum ruins are the third most visited archeological site in Mexico, after Teotihuacan and Chichen Itza, receiving over 2.2 million visitors in 2017. A large number of cenotes are located in the Tulum area such as Maya Blue, Naharon, Temple of Doom, Tortuga, Vacaha, Grand Cenote, Abejas, Nohoch Kiin, Calavera,and Zacil Ha. Tulum has some of the best beaches in Mexico. Most popular beaches in Tulum are Playa Paraiso, Playa Ruinas, Playa Akumal, Papaya Playa and more. The tourist destination is now divided into six main areas: the archeological site, the Pueblo (or town), the Zona Hotelera (or hotel zone along the seafront), Aldea Zama (south of Pueblo), La Veleta (south west of Pueblo), and the biosphere reserve of Sian Ka'an. The impact of tourism on Tulum is a subject of growing controversy. Director Rachel Appel filmed a documentary entitled "The Dark Side of Tulum" in 2018 as an exposé of the environmental impacts of the local tourist industry.
Қауіпсіздік
Numbeo ұсынған қылмыс статистикасына сәйкес, Тулум көптеген туристер үшін қауіпсіз бағыт саналады. Аймақтағы қауіпсіздік туралы негізгі алаңдаушылықтар маусым мен қазан айлары аралығында болатын дауылдар сияқты табиғи оқиғалармен байланысты.
According to the crime statistics provided by Numbeo, Tulum is considered a safe destination for most tourists. The primary safety concerns in the area typically revolve around natural occurrences such as hurricanes during the months of June to October.
Климат
Тропикалық саванна климаты деп есептеледі, әдетте анық құрғақ маусымы болады. Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктелімінің Aw (Тропикалық саванна климаты) кіші түрі тән.
Considered a tropical savanna climate typically with a pronounced dry season. The Köppen Climate Classification subtype for this climate is Aw (Tropical Savanna Climate).