Кіріспе

Xochicalco – Мексиканың Морелос штатының батыс бөлігіндегі Миакатлан қаласында орналасқан Колумбқа дейінгі археологиялық ескерткіш. Бұл атау науатль тілінен «Гүлдер үйі» деп аударылуы мүмкін. Бұл орын Куернавакадан оңтүстік-батысқа қарай 38 шақырым, ал Мексика қаласынан шамамен 122 шақырым жерде жатыр. Қонақтар үшін бұл орын аптаның бар күндері сағат 10:00-ден 17:00-ге дейін ашық, бірақ обсерваторияға тек түстен кейін ғана кіруге рұқсат етіледі. Xochicalco өркендеген кезеңі Теотиуакан құлағаннан кейін келді және Xochicalco Теотиуакан империясының құлауына ықпал еткен болуы мүмкін деген болжам бар. Xochicalco архитектурасы мен иконографиясы Теотиуакан, Майя аймағы және Толука аңғарының Матлатзинка мәдениетімен ұқсастықтарды көрсетеді. Бүгінде Куэнтепек ауылының тұрғындары науатль тілінде сөйлейді. Негізгі салтанатты орталық жасанды түрде тегістелген төбеде орналасқан, ал төменгі беткейлерде, көбінесе қазба жұмыстары жүргізілмеген тұрғын үйлердің қалдықтары бар ұзын террасалар созылып жатыр. Бұл жерде алғашқы адамдар б.з.д. 200 жылы қоныстанған, бірақ қалалық орталыққа эпиклассикалық кезеңде (б.з. 700 – 900 жылдары) айналды. Бұл орындағы барлық дерлік архитектура осы кезеңде салынған. Өркендеген шағында қалада 20 000-ға жуық адам тұрған болуы мүмкін. Xochicalco – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген және туристер көп баратын орын. Мұнда жақсы жабдықталған мұражай да бар.

Ескерткіштер

Кейбір ғимараттардың қабырғаларындағы мүсіндік рельефтер ерекше қызығушылық тудырады. Қауырсынды жылан ғибадатханасында осы құдайдың әдемі стильделген бейнелері бар, олардың ішінде Теотиуакан және Майя өнерінің ықпалы көрінеді. Пирамиданың биік талудтарында Хочикалькоға салық төлеген қалаларды бейнелейтін рельефтік өрнектер, сондай-ақ Майя халқына ұқсайтын бірнеше отырған тұлғалар бейнеленген. Хочикалькода Мезоамериканың басқа аймақтарынан келген суретшілер тобы болған болуы мүмкін деген пікір бар. Бұл жерде басқа да бірнеше ескерткіштер бар: сатылы пирамида ғибадатханалар, сарайлар, үш доп алаңы, монша ванналары, ерекше дөңгелек тәңірлер қатары және ішіне баспалдақ салынған үңгір. Бұл жерде тұрған мүсіндік стелалар да бар; ал кейбіреулері бастапқы орнынан алынып, қазір Мексика қаласындағы INAH мұражайында және кішкентай мұражайда қойылған.

Тарих және зерттеулер

Ксохикалько қаласы шамамен 650 жылы Кампечеден келген майя саудагерлері – Ольмека Ксикаланка тайпасы құрған. Бұл оларға бірнеше ірі мезоамерикалық сауда жолдары бойында тиімді орналасу мүмкіндігін берді. Қала-мемлекеттің халқы 10 000 – 15 000 адамды құрады, олардың көпшілігі қолөнер өндірісімен және қашықтықтағы саудамен айналысты. Бұл қала, ірі мезоамерикалық қала-мемлекеттердің құлдырауынан кейін маңызды бекініс, сауда және діни орталыққа айналды. Аймақтағы нашар егістік жағдайлары, қаланың қорғаныс және сауда мақсатында салынғанын көрсетеді. Бұл қираған орынды алғаш рет 1777 жылы саяхатшы Антонио Алзате сипаттаған. 1810 жылы Александр фон Гумбольдт, 1791 жылы Мексика қаласында жарияланған Альзатеның сипаттамасы мен гравюрасына негізделген Ксохикальконың сипаттамасы мен суретін жариялады. Мексика императоры Максимилиан қираған орынды аралады. Қауырсынды жылан ғибадатханасын 1910 жылы мексикалық археолог Леопольдо Батрес қайта жаңартылған. 1940-1960 жылдар аралығында Эдуардо Ногера мен Сесар Саенцтің жобасы аясында маңызды археологиялық қазбалар мен одан әрі жаңарту жұмыстары жүргізілді. Жайм Литвак Кинг та бұл жерде жұмыс істеді. 1976 жылы Пенсильвания мемлекеттік университетінің археологы Кеннет Хирт, бүкіл аумақты картаға түсіріп, үйлер мен обсидиан шеберханаларын қазды. 1988 жылы INAH-тың Норберто Гонсалес Креспо мен Сильвия Гарза ескерткіш сәулетті қазудың кең ауқымды бағдарламасын бастады. Бұл жобаның тамаша жаңалығын сақтау үшін жаңа мұражай салынды. 2009 жылы канадалық Esperanza Silver компаниясына берілген концессия орынға қауіп төндіреді, деді археолог Сильвия Гарса Таразона Centro del Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH) Morelos орталығынан.

Қаланың жойылуы

900 жылға таман Xochicalco қаласы өртеніп, қиратылды. Қазба жұмыстарынан табылған көптеген үйлер мен ғибадатханаларда негізгі Эпиклассика дәуіріне тән шөгінділердің үстінен өрт іздері мен қирату қабаттары байқалады. Қираудың астында көптеген заттар өз орнында қалған, бұл осы маңайдың жылдам қирап, тасталып кеткенін көрсетеді. Дегенмен, төбенің етегінде аздаған топ адамдар қалды. Кейін, шамамен 1200 жылы, бұл жерге қазіргі Морелос штатында науатль тілінде сөйлейтін халықтың арғы тегі – науатль тілінде сөйлейтін Тлахуика халқы қайта қоныстанды.

Астрономиялық обсерватория

Обсерватория – күннің қозғалысын зерттеу үшін бейімделген үңгір. Үңгірдің қабырғалары әкпен жабылып, қара, сары және қызыл түске боялған, ал шахтасының биіктігі негізінен жер бетіне дейін 8,7 метрді құрайды және жоғарғы жағы алтыбұрышты. Шахтаның еңісі шамалы болғандықтан, күн сәулесі үңгірдің еденіне түседі. 30 сәуірден 15 тамызға дейінгі 105 күн ішінде күн үңгірге жарық шашырады. Күннің Рақ тропигіне қарай жылжуында және кері қайтуында, тиісінше 14/15 мамыр және 28/29 шілдеде, күн зенитте болады және астрономиялық орталық уақытта, жарық сәулесі шахта арқылы түсіп, күннің бейнесін үңгірдің еденіне проекциялайды. Әрине, осы күн құбылысын пайдалана отырып, бұл орын діни рәсімдер үшін де қолданылған.

Негізгі басылымдар

Де ла Фуэнте, Беатрис, Сильвия Гарса Таразона, Норберто Гонсалес Креспо, Арнольд Лебоф, Мигель Леон Портилла және Хавьер Вимер (1995) Хочикалько акрополі, Морелос Мәдениет институты, Куернавака. Хирт, Кеннет Г. (редактор) (2000) Хочикалькодағы археологиялық зерттеулер, 1-том, Хочикалькодағы ежелгі қала құрылысы: испандықтар келгенге дейінгі қоғамның дамуы мен ұйымдасуы, және 2-том, Хочикалько карталау жобасы. Юта университетінің баспасы, Солт-Лейк-Сити. Хирт, Кеннет Г. (редактор) (2006) Ежелгі Орталық Мексикадағы обсидиан өңдеу өндірісі, Юта университетінің баспасы, Солт-Лейк-Сити. Хирт, Кеннет Г. және Энн Сайферс Гиллен (1988) Хочикалькодағы уақыт және қоныс. Антропологиялық зерттеулер институты, Мексика Ұлттық автономды университеті, Мексика қаласы.