Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық жазушы (1902–1935)
American writer (1902–1935)
Стэнли Грауман Вайнбаум (4 сәуір 1902 – 14 желтоқсан 1935) – американдық ғылыми фантастика жазушысы. Оның алғашқы "Марстың саяхаты" әңгімесі 1934 жылдың шілдесінде үлкен құрметпен жарияланды; Твиль есімді шетелдік кейіпкер Джон В. Кэмпбеллдің: "Маған адам сияқты, немесе адамнан да жақсы ойлайтын, бірақ адамша емес жаратылысты жаз" деген талабына жауап берген алғашқы тұлға болды деуге болады. Вайнбаум көптеген қысқа әңгімелер мен бірнеше роман жазды, бірақ бір жарым жылдан соң өкпе ісігінен қайтыс болды.
Stanley Grauman Weinbaum (April 4, 1902 – December 14, 1935) was an American science fiction writer. His first story, "A Martian Odyssey", was published to great acclaim in July 1934; the alien Tweel was arguably the first character to satisfy John W. Campbell's challenge: "Write me a creature who thinks as well as a man, or better than a man, but not like a man." Weinbaum wrote more short stories and a few novels, but died from lung cancer less than a year and a half later.
Өмір және мансап
Вайнбаум Кентукки штатының Луисвилл қаласында Стелланың (құрметті әкесі Грауман) және Натан А. Вайнбаумның ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы еврейлер еді. Ол Милуокидегі Риверсайд орта мектебінде білім алды. 1920 жылдың шілдесінде Мэдисон қаласындағы Висконсин университетіне қабылданды. Асимов оны ғылыми-фантастика жанрындағы барлық келесі туындылардың жазылу жолын өзгерткен үш әңгімеден бірі деп сипаттады. Бұл ең көне әңгіме және 1929–1964 жылдар аралығындағы «Ғылыми фантастиканың Даңқ залы» бірінші томына енгізілген Америка ғылыми фантастика жазушыларының таңдауы бойынша ең көп дауыс жинаған туындылардың бірі болды. Вайнбаумның өмірінде жарық көрген көптеген жұмыстары «Astounding» немесе «Wonder Stories» журналдарында жарияланды. Дегенмен, оның бірнеше туындылары 1930 жылдары алғашқы ғылыми-фантастикалық фанзин «Фантазия журналында» (Science Fiction Digest-тің жалғасы) жарық көрді, соның ішінде 1935 жылғы маусымдағы «Автобиографиялық очерк» саны. Көптеген адамдардың қате пікіріне қарамастан, Вайнбаум Science Fiction Digest / Fantasy Magazine журналындағы көп авторлық «Космос» сериасына үлес қоспады. Ол 1935 жылғы қыркүйекте «Fantasy Magazine» журналында жарияланған «The Challenge From Beyond» атты бірнеше авторлық әңгімеге қатысты. Вайнбаум қайтыс болған кезде «Үш биші» атты романды жазып жатқан еді. Бұл романда Уэльс принці белгісіз американдық қауымдастықтағы би кешінде күтпеген жерден пайда болады, онда ол жергілікті үш қызбен билейді, әрқайсысын әртүрлі себептермен таңдайды. Күтпеген назардың нәтижесінде әр қыздың өмірі бақытты немесе трагично түрде өзгереді. 1993 жылы Вайнбаумның жесірі Маргарет Хоутоф Кей оның қолжазбаларын Филадельфиядағы Темпл университетінің кітапханасына тапсырды. Олардың ішінде «Үш биші» романы және басқа да жарияланбаған әңгімелер болды. Бұл көбінесе махаббат туралы әңгімелер, бірақ сонымен қатар ғылыми-фантастика емес және ғылыми-фантастика туындылары да бар. Вайнбаумның «Адаптивті шексіздік» атты әңгімесінің кино нұсқасы 1957 жылы Мари Бланшард, Джек Келли және Альберт Деккердің қатысуымен «Ол әйел» деген атпен шықты. Бұл оқиға 1949 жылғы 12 қыркүйекте Studio One телеарнасында «Кыра Зелас» (басты кейіпкердің аты) атты эпизод ретінде теледидарға бейімделді. «Адаптивті шексіздік» әңгімесінің радиолық қойылымы 1950 жылдары Escape антологиялық шоуында орындалды.
Weinbaum was born in Louisville, Kentucky, the son of Stella (née Grauman) and Nathan A. Weinbaum. His family was Jewish. He attended Riverside High School in Milwaukee. He was granted admission to the University of Wisconsin–Madison in Madison in July 1920. Asimov went on to describe it as one of only three stories that changed the way all subsequent stories in the science fiction genre have been written. It was the oldest short story and one of the top vote getters selected by the Science Fiction Writers of America for inclusion in The Science Fiction Hall of Fame, Volume One, 1929–1964. Most of the work that was published in Weinbaum's lifetime appeared in either Astounding or Wonder Stories. However, several of his pieces first appeared in the early science fiction fanzine Fantasy Magazine (successor to Science Fiction Digest) in the 1930s, including an "Auto Biographical Sketch" in the June 1935 issue. Despite common belief, Weinbaum was not one of the contributors to the multi authored Cosmos serial in Science Fiction Digest/Fantasy Magazine. He did contribute to the multi author story "The Challenge From Beyond", published in the September 1935 Fantasy Magazine. At the time of his death, Weinbaum was writing a novel, Three Who Danced. In this novel, the Prince of Wales is unexpectedly present at a dance in an obscure American community, where he dances with three of the local girls, choosing each for a different reason. Each girl's life is changed, happily or tragically, as a result of the unexpected attention she has received. In 1993, Weinbaum's widow, Margaret Hawtof Kay, donated his papers to the Temple University Library in Philadelphia, Pennsylvania. Included were several unpublished manuscripts, among them Three Who Danced, as well as other unpublished stories. These are mostly romance stories, but there are also a few other non fiction and fiction writings, none of them science fiction. A film version of Weinbaum's short story "The Adaptive Ultimate" was released in 1957 under the title She Devil, starring Mari Blanchard, Jack Kelly, and Albert Dekker. The story was also dramatized for television as an episode of Studio One titled "Kyra Zelas" (the name of the title character), broadcast on September 12, 1949. A radio dramatization of "The Adaptive Ultimate" was performed on the anthology show Escape in the 1950s.
Құрмет пен марапаттар
Марстағы кратер Вейнбаумның құрметіне берілген. 2008 жылдың 18 шілдесінде ол Кордвейнер Смит атындағы «Жаңадан табылған автор» сыйлығын жеңіп алды.
A crater on Mars is named in Weinbaum's honor. On July 18, 2008, he won the Cordwainer Smith Rediscovery Award.
Сыни қабылдау
Лестер дель Рей «Вайнбаум, кез келген басқа жазушыдан гөрі, біздің саламызды отызыншы жылдардың басындағы тоқыраудан алып шығып, қазіргі заманғы ғылыми фантастиканың бастауына көмектесті» деп мәлімдеді. Х.П. Лавкрафт Вайнбаумның жазуы тапқыр екенін және ол Эдгар Райс Берроуз бен оның «жұмыртқа туатын ханшайымдар» туралы «мағынасыз» әңгімелеріне қарамастан, шынайы жаңа әлемдерді құруда басқа пульпалық көркем әдебиет жазушыларынан асып түскенін айтты. Фредерик Поль Вайнбаумға дейін ғылыми фантастикадағы шетелдіктер «мысық адамдар, кесірткелер, құмырсқалар, өсімдіктер немесе тас адамдар» болуы мүмкін еді; бірақ олар әрқашан және өмір бойы адамдар болды. Вайнбаум мұны өзгертті. Бағдардың, қозғаушы күштердің, мақсаттардың және ойлау процестерінің айырмашылығы Вайнбаум типіндегі шетелдікті ғылыми фантастикада отызыншы жылдардың ортасында жаңа және қызықты етті. Польдің сөзіне қарағанда, Вайнбаумның «революциялық идеясы» — «Хьюго Гернсбактың «құралдардың тізіміне» қарама-қарсы кейіпкерлерге үш өлшемді нақтылық беру» болды. Айзек Азимов «Вайнбаум тірі болғанда, ол барлық уақыттағы сүйікті ғылыми-фантастикалық жазушылар тізімінде бірінші орынға ие болар еді» деп жазды. Дегенмен, Эверетт Ф. Блейлер «Вайнбаум өз заманының ең үміткер жазушысы деп есептелгенімен», оның беделі артық бағаланған деп жазды. «Вайнбаумның стилі оның замандастарына қарағанда көбірек серге жол берген және ол фондық егжей-тегжейде шығармашыл болған, бірақ оның жұмысы әдеттегі сюжеттерімен, асығыс жасалған ұсынылымымен, жалпақ кейіпкерлермен және көптеген идеялардың клишелерімен қарапайым пульпалық көркем әдебиет болды». Алексей мен Кори Паншин «Уайнбаумның бұрынғы ерекшеліктері уақытпен жойылды. Қалғаны ескірген және ең жақсы жағдайда қызықты көрінеді».
Lester del Rey declared that "Weinbaum, more than any other writer, helped to take our field out of the doldrums of the early thirties and into the beginnings of modern science fiction." H. P. Lovecraft stated that Weinbaum's writing was ingenious, and that he stood miles above the other pulp fiction writers in his creation of genuinely alien worlds, in contrast to Edgar Rice Burroughs and his "inane" stories of "egg laying Princesses". Frederik Pohl wrote that before Weinbaum, science fiction's aliens "might be catmen, lizard men, antmen, plantmen or rockmen; but they were, always and incurably, men. Weinbaum changed that. it was the difference in orientation – in drives, goals and thought processes – that made the Weinbaum type alien so fresh and rewarding in science fiction in the mid thirties." According to Pohl, that Weinbaum's "revolutionary idea" was to "give some sort of three dimensional reality to the characters", in contrast to Hugo Gernsback's "animated catalogue of gadgets". Isaac Asimov wrote, "Weinbaum had he lived, would surely be in first place in the list of all time favorite science fiction writers." Everett F. Bleiler, however, wrote that, although Weinbaum "was generally considered the most promising new s f author of his day," his reputation is overstated. While "Weinbaum's style was more lively than that of his genre contemporaries, and he was imaginative in background details, his work was ordinary pulp fiction, with routine plots, slapdash presentation, cardboard characterization, and much cliche of ideas." Alexei and Cory Panshin concluded that "Time has swallowed what were once Weinbaum's particular virtues. What is left seems quaint and quirky."
Планеталық сериялар
Вайнбаумның тоғыз планетааралық әңгімесінің бәрі де сол кездегі стандарттар бойынша ғылыми тұрғыдан дұрыс болған, тұрақты күн жүйесінде өрбиді. Мысалы, "Марстың саяхаты" мен "Армандар алқабының" құсты, ботаникалық марсиандары "Құтқарылу тасы" мен "Қызыл периде" еске алынады; "Паразит планета" мен "Лотос жеушілердің" төрт аяқты, Венералық триопттары "Жынды айда" айтылады; "Жынды айдың" қатыгез, псевдосүтқоректі зиянкестері "Армандар алқабында" екінші дәрежелі қарсыластар ретінде пайда болады; ал Марстың тас жейтін пирамида салушылары "Толқынды айда" сөз болады. Вайнбаумның күн жүйесінде, сол кездегі жақын соқтығысу гипотезасына сәйкес, газ гиганттары жылуды сәулелендіреді, бұл олардың серіктерін Жерге ұқсас температураға дейін жылытуға жеткілікті, соның арқасында Ио, Европа, Титан және тіпті Уранда Жерге ұқсас орта құрылуы мүмкін. Марс та адамдарға жұқа ауадағы жаттығулардан кейін қорғанышсыз күйде бетінде жүруге мүмкіндік беретіндей Жерге жеткілікті ұқсас.
All of Weinbaum's nine interplanetary stories are set in a consistent solar system that was scientifically accurate by the standards of his time. The avian, botanical Martians of "A Martian Odyssey" and "Valley of Dreams", for instance, are mentioned in "Redemption Cairn" and "The Red Peri"; the quadrupedal Venusian trioptes of "Parasite Planet" and "The Lotus Eaters" are mentioned in "The Mad Moon"; the vicious, pseudomammalian pests of The Mad Moon appear in Valley of Dreams as minor antagonists; and the rock eating Pyramid Makers of Mars are mentioned in "Tidal Moon". In Weinbaum's solar system, in accordance with the then current near collision hypothesis, the gas giants radiate heat, enough to warm their satellites to Earthlike temperatures, allowing for Earthlike environments on Io, Europa, Titan, and even Uranus. Mars is also sufficiently Earthlike to allow humans to walk on its surface unprotected following training in thin air chambers.
Ван Мандерпуц әңгімелері
Вайнбаумның үш әңгімесі Диксон Уэллс туралы, ол досы және бұрынғы оқытушысы, "Жаңа физика" профессоры Хаскел ван Мандерпуцтың өнертабыстарының құрбаны болады. Профессор өте мақтаншы, гений, және Альберт Эйнштейнді өзімен тең немесе аздап кем деп санайды. "Егер әлемдерінде" Уэллс бола алатын нәрсені көрсететін құрылғыны сынап көреді; "Идеалда" профессор адамның идеалды бейнесін (Уэллс үшін – оның арман әйелін) көрсете алатын құрылғы жасайды; ал "Көзқарас" құрылғысы басқа адамның көзімен әлемді көруге мүмкіндік береді. Осы үш әңгімеде де Уэллс армандаған әйелін табады, бірақ одан айырылады.
Three of Weinbaum's short stories deal with Dixon Wells, a perpetually late playboy who runs afoul of the inventions of his friend and former instructor in "Newer Physics", Professor Haskel van Manderpootz, a supremely immodest genius who rates Albert Einstein as his equal or slight inferior. In "The Worlds of If", Wells tests an invention that reveals what might have been; in "The Ideal", the professor creates a device that can show the image of a person's ideal (in Wells' case, his perfect woman); the contrivance of "The Point of View" allows one to see the world from another's perspective. In all three, Wells finds and then loses the woman of his dreams.