Кіріспе

Буынты жануарлар, мысалы, жәндіктер мен қабықшалыларда кездесетін көру органы – құрама көз. Құрама көз буынты жануарларда, мысалы, жәндіктер мен қабықшалыларда кездесетін көру органы. Ол мыңдаған омматидиялардан тұрады, олар кішкентай, тәуелсіз фоторецепторлық бірліктер. Әр омматидия мүйіз қабықшасы, линза және жарық пен түсті ажырататын фоторецепторлық жасушалардан құралған. Бұл буынты жануардың көзі қабылдайтын бейне – көптеген омматидиялардан түсетін сигналдардың жиынтығы, олардың бағыты сәл өзгеше. Бір тесікті көздермен салыстырғанда, құрама көздердің бейне айқындығы төмен; алайда, олар өте кең көру бұрышына және жылдам қозғалысты, сондай-ақ кейбір жағдайларда жарықтың поляризациясын анықтау қабілетіне ие. Құрама көз омматидиялардың жиынтығынан тұратындықтан, әрқайсысының жеке линзасы бар, сондықтан жарық бір кіреберіс арқылы емес, әр омматидияға түседі. Әр линзаның артындағы жеке жарық рецепторлары қозғалыс кезінде немесе нысан қозғалғанда жарық қарқындылығының өзгеруіне байланысты қосылып, өшіріледі, бұл омматидиялардың қосылып-өшірілу жиілігі деп аталатын жыпылықтау әсерін тудырады – бұл қозғалысқа жылдам реакция жасауға мүмкіндік береді; бал аралары 0,01 секунд ішінде, ал адамдар 0,05 секунд ішінде жауап береді.

Түрлері

Құрама көздер әдетте бірнеше төңкерілген бейнелер жасаушы апопозициялық көздер немесе бір тік бейне жасаушы суперпозициялық көздер деп жіктеледі.

Апелляциялық көздер

Апелляциялық көздерді екі топқа бөлуге болады. Типтік аппозициялық көзде линза бір бағыттан келетін жарықты рабдомға шоғырландырады, ал басқа бағыттардан келетін жарық омматидиумның қараңғы қабырғасымен жұтылады. Ақылшы-шаңшы осы типтегі көзі бар жануарлардың ең жетілген мысалы болып табылады. Апозициялық көздің екінші түрі – стрепсиптераларда кездеседі. Әр линза жеке сурет жасайды, ал суреттер мида біріктіріледі. Бұл шизохрольды күрделі көз немесе нейрондық суперпозициялық көз деп аталады (аты айтылғандай, ол аппозициялық көздің бір түрі).

Үстіне орналастырылған көздер

Суперпозициялық көз үш түрге бөлінеді: сынушы, шағылыстыратын және параболалық суперпозициялық көз. Сынушы суперпозициялық көздің линзасы мен рабдомы арасында кеңістік болады, ал бүйірлік қабырғасы жоқ. Әрбір линза жарықты өз осіне қатысты бұрыштап қабылдап, оны қарсы жағына сол бұрышта шағылыстырады. Соның нәтижесінде көз радиусының жартысында, яғни рабдомдардың ұштары орналасқан жерде бейне пайда болады. Осы типті көбінесе түнгі уақытта белсенді жәндіктер қолданады. Параболалық суперпозициялық көз, мысалы, шілмектер сияқты буынтық аяқтыларда кездеседі, онда әр жақтың ішкі параболалық беттері жарықты рефлектордан сенсорлық массивке шоғырландырады. Ұзын денелі декаподтар – мысалы, креветкалар, шағалақайлар, раковиналар және лобстерлер ғана шағылыстыратын суперпозициялық көздерге ие, оларда да мөлдір кеңістік болады, бірақ линзалардың орнына бұрыштық айналар қолданылады.

Басқа

Жақсы ұшатын шыбылар немесе бал аралары, немесе құрт-құртты аулайтын жәндіктер, мысалы, құлшыныстар мен стрекозалар, өткір көруді қамтамасыз ететін фовея аймағына ұйымдастырылған, омматидиялардың арнайы аймақтарына ие. Өте өткір аймақта көздің беті жазықталған және фасеттер үлкенірек болады. Жазықталу көбірек омматидиялардың бір нүктеден жарық қабылдауына және осыған байланысты жоғары ажыратымдылыққа мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған түрлерден кейбір ерекшеліктер бар. Кейбір жәндіктерде соқпалы көздің суперпозициялық түрі мен қарапайым көзі бар жануарларда кездесетін бір ғана линзалы көз арасындағы ауыспалы типтегі, бір ғана линзалы соқпалы көз болады. Сонымен қатар, мизидтік креветкалар да бар. Dioptromysis paucispinosa креветкасының көзі рефракциялық суперпозициялық типті, ал әр көздің артында басқаларынан үш есе үлкен бір фасет және оның артында кеңейтілген кристалдық конус орналасқан. Бұл торшаға тік бейне проекциялайды. Нәтижесінде пайда болған көз – соқпалы көз ішіндегі қарапайым көздің қосындысы. Тағы бір нұсқа – Scutigera-да кездесетін псевдофасетті көз. Бұл көздің түрі бас екі жағындағы көптеген оцеллилердің шоғырынан тұрады және шын соқпалы көзді еске түсіретіндей етіп ұйымдастырылған. Соқпалы көздегі асимметриялар мінез-құлықтағы асимметриялармен байланысты болуы мүмкін. Мысалы, Temnothorax albipennis құмырсқаларының барлаушылары белгісіз ұя орындарын зерттеген кезде мінез-құлық жағынан жақталуды көрсетеді, сол жаққа бұрылуға бейімділікті көрсетеді. Мұның бір себебі – оның ортасы ішінара лабиринт тәрізді және бір бағытта үнемі бұрылу лабиринттерді жоғалмай іздеуге және олардан шығуға қолайлы. Бұл бұрылу бейімділігі құмырсқалардың соқпалы көзіндегі шағын асимметриялармен (омматидиялардың сандық айырмашылығы) байланысты. Бұрын сынық жұлдыздың бір түрі – Ophiomastix wendtii-дің денесінің бүкіл терісі омматидиялармен жабылған, осылайша оның бүкіл терісі соқпалы көз болып кетеді деп есептелген, бірақ бұл қате екені анықталды; бұл жүйе линзаларға немесе бейнелеуге сүйенбейді.