Кіріспе

Ниацин витаминінің жетіспеуінен туындайтын адам ауруы.

Патофизиология

Пеллагра бірнеше механизмдер бойынша дами алады, классикалық түрде ниацин (В3 витамині) жетіспеушілігінің нәтижесінде, бұл никотинамид аденоин динуклеотидінің (NAD) деңгейінің төмендеуіне әкеледі. NAD және оның фосфорилирленген NADP түрі көптеген дене процестерінде қажетті кофакторлар болғандықтан, пеллаграның патологиялық әсері кең және емделмесе өлімге алып келеді. Бірінші механизм – ниациннің тамақпен жеткіліксіз түсуі. Екіншіден, ол триптофанның жетіспеуінен туындауы мүмкін, себебі организм ниацин жасау үшін оны пайдаланады. Үшіншіден, бұл лиуциннің артық болуынан туындауы мүмкін, өйткені ол кинолинат фосфорибозил трансферазасын (QPRT) тежейді және ниацин немесе никотин қышқылының никотинамид мононуклеотидіне (NMN) айналуын бәсеңдетеді, соның салдарынан пеллаграға ұқсас белгілер пайда болады. Кейбір жағдайлар тамақтан алынған ниацин немесе триптофанның сіңірілуіне кедергі келтіріп, пеллаграға әкелуі мүмкін. Жегустың немесе илеумның қабынуы қоректік заттардың сіңірілуіне кедергі келтіріп, пеллаграға алып келуі мүмкін, ал мұның өзі Крон ауруынан туындауы мүмкін. Гастроэнтеростомия да пеллаграны тудыруы мүмкін, сондай-ақ хлорамфениколь; қатерлі ісікке қарсы флуороурацил; және иммунодепрессант меркаптопурин де.

Эпидемиология

Пеллагра тамақтану энергиясының көп бөлігін жүгеріден алатын адамдарда, әсіресе жүгері негізгі тағам болып табылатын Оңтүстік Американың ауылдық аймақтарында жиі кездеседі. Егер жүгері нікстамалдалса, ол триптофанның және ниациннің нашар көзі болып табылады. Нікстамалдау ниацин тапшылығын жояды және жүгері өсіретін ежелгі американдық мәдениеттерде, әсіресе Мексика мен Орталық Америка елдерінде кең таралған практика. Жүгерінің өсу циклына сәйкес, симптомдар әдетте көктемде пайда болады, жазда күн сәулесінің артуына байланысты күшейеді және келесі көктемде қайта оралады. Шындығында, пеллагра бір кезде АҚШ-тың оңтүстігіндегі кедей штаттарда, мысалы Миссисипи мен Алабамада эндемикалық болған, онда қыста етке көп баса назар аударғаннан кейін көктемде циклдік түрде пайда болуына байланысты "көктемгі ауру" деп аталды (әсіресе осал балалардың арасында), сондай-ақ доктор Джозеф Голдбергер зерттегендей, түрмелер мен жетімдер үйлерінің тұрғындары арасында да кездесетін. Пеллагра Африка, Индонезия және Қытайда кең таралған. Әулетті қоғамдарда клиникалық пеллаграмен ауыратын пациенттердің көпшілігі кедей, үйсіз, алкогольге тәуелді немесе тамақтан бас тартатын психиатриялық науқастар болып табылады. Пеллагра совет еңбек лагерьлеріндегі (ГУЛАГ) тұтқындардың арасында да жиі кездесетін. Бұған қоса, пеллагра – микроэлементтердің жетіспеушілігінен туындайтын ауру ретінде, босқындар мен басқа да көші-қонға ұшыраған адамдарға олардың ерекше, ұзақ мерзімді тұру жағдайлары мен азық-түлік көмегіне тәуелділігіне байланысты жиірек әсер етеді. Босқындар көбінесе оларға берілетін ниациннің шектеулі көздеріне, көбінесе жержаңғаққа (Африкада жергілікті жержаңғақтардың орнына бамбара немесе хауса жержаңғағы берілуі мүмкін) сенеді; азық-түлік көмегінің қоректік құрамы мен таратылуының тұрақсыздығы көші-қонға ұшыраған халық арасында пеллаграның туындауына себеп болуы мүмкін. 2000 жылдары Ангола, Зимбабве және Непал сияқты елдерде індеттер тіркелді. Анголада 2002 жылдан бері пеллаграның ұқсас деңгейі байқалады, клиникалық пеллагра әйелдердің 0,3%-ында және балалардың 0,2%-ында, ниацин жетіспеушілігі әйелдердің 29,4%-ында және балалардың 6%-ында жоғары мөлшерде емделмеген жүгеріні көп тұтынумен байланысты.

Этимология

Пеллагра сөзі ломбард тілінен шыққан дегені белгілі, бірақ оның нақты тегі туралы пікір талас тудырады. "Pell" сөзі әрі кетсе классикалық латын тіліндегі "pellis" – "тері" деген сөзден шыққан, немесе латын тіліндегі "agra" жұқпалы ауруларды білдіретін қосымша, ол өзі грек тіліндегі ἄγρα ("жағатын жер, аң аулау тұзағы") сөзінен алынған.

Тарих

Алғаш жүгеріні (мазар) өсірген американдық түпкіліктілер оны никстамализация әдісімен дайындады, онда дәнді әк сияқты сілті ерітіндісімен өңдейді. Никстамализация ниацинді тамақтануға қолжетімді етеді және пеллаграны болдырмайды. Жүгері бүкіл әлемде өсіріліп, никстамализациясыз негізгі азық ретінде қолданылғанда, пеллагра кең таралды. Пеллагра алғаш рет 1735 жылы Испанияда Гаспар Касал сипаттаған, ол аурудың дерматологиялық әсерлерін атап өткен. Ол аурудың қол, аяқ, мойын сияқты ашық тері аймақтарында дерматит тудыратынын және оның себебі дұрыс тамақтанудың жетіспеушілігі мен атмосфералық факторлар екенін түсіндірді. Оның 1762 жылы досы Хуан Севильяно жариялаған еңбегі «Historia Natural y Medicina del Principado de Asturias» немесе Астурия княздығының табиғи және медициналық тарихы (1762) деп аталды. Бұл аурудың «Астуриялық алапес» деп аталуына әкелді және ол синдромның алғашқы қазіргі заманғы патологиялық сипаттамасы ретінде танылды. Бұл ауру Солтүстік Италияда кең таралды, онда оны Миландық Франческо Фраполли ломбард тілінен атады. 1880 жылдары Италияда 100 000-нан астам адамға әсер еткен пеллаграмен байланысты, ауруды қалай жіктеу керектігі (скорбут, слонтиаз немесе жаңа түр) және оның себептері туралы пікірталастар болды. 19 ғасырда Руссель Францияда жүгері тұтынуды шектеу науқанын бастады және Францияда ауруды жойды, бірақ ол Еуропаның көптеген ауылдық аймақтарында эндемикалық болып қалды. Пеллаграның таралуы жүгерінің басты азық-түлік өнімі болған аймақтарда болғандықтан, 19 ғасырдың соңында ең сенімді гипотеза, Цезарь Ломброзоның пікірінше, жүгеріде уытты зат бар немесе ол аурудың тасымалдаушысы болды. Лондон тропикалық медицина мектебінде жұмыс істейтін ағылшын-итальян дәрігері Луи Самбон пеллаграны безгек сияқты жәндіктер таратады деп сенді. Кейіннен жүгері негізгі азық-түлік өнімі болып табылатын Мезоамерикада пеллаграның таралуының болмауы зерттеушілерді сол аймақтағы өңдеу әдістерін зерттеуге итермеледі. Пеллагра 19 ғасырдың соңына дейін негізінен Еуропада зерттелді, содан кейін АҚШ-тың оңтүстігінде індетке айналды. 20 ғасырдың басында пеллагра Американың оңтүстігінде эпидемиялық масштабқа жетті. Оңтүстік Каролинада пеллаградан 1915 жылдың алғашқы он айында 1306 адам қайтыс болды; 1916 жылы 100 000 оңтүстік тұрғыны зардап шекті. Осы кезде ғалымдар пеллаграны жүгерідегі белгілі бір микроб немесе белгісіз токсин тудырады деп есептеді. Голдбергер ет, сүт, жұмыртқа және бақшалы дақылдардың жетіспеушілігі осы халықтарды пеллаграға бейім етеді деген теорияны ұсынды. Бұл мекемелерде тамақтануды өзгертіп, «жаңа жануарлар мен бақшалы белок тағамдарын едәуір көбейту арқылы» Голдбергер пеллаграның алдын алуға болатынын көрсетті. Голдбергер 11 тұтқынмен тәжірибе жүргізді (бір тұтқын простатиттен ауырып, жұмыстан шығарылды). Тәжірибеден бұрын тұтқындар Миссисипидегі Ранкин түрмесінің фермасында барлық тұтқындарға берілетін түрме тамағын жеп отырды. Голдбергер оларға шектелген мөлшерде астық, сироп, шұжық, бисквиттер, көкөніс, тәтті картоп, күріш, көкөніс және кофемен (сүтсіз) тамақтана бастады. Сау еркек еріктілер таңдалды, өйткені кавказдықтарда тері зақымданулары оңай көрінеді және бұл топ ауруға ең аз бейімделген деп саналды, сондықтан аурудың тамақтану жетіспеушілігінен туындағанын дәлелдеуге мүмкіндік берді. Емтиханға қатысқандар жеңіл, бірақ белгілі бір танымдық және асқазан-ішек ауруларының белгілерін байқады. Осы дәнді дақылдар диетасын ұстағаннан кейін бес ай ішінде 11 емделушінің 6-сы пеллаграны анық диагноз қою үшін қажетті тері зақымдануларын байқады. Зақымдану алдымен жасушада пайда болды. Голдбергерге диетамен туындаған пеллаграның әсерін эксперименттік түрде кері қайтаруға мүмкіндік берілмеді, өйткені тұтқындар пеллагра диагнозы расталғаннан кейін көп ұзамай босатылды. Голдбергер оңтүстік фермерлер арасындағы пеллаграның негізгі себебі кедейліктен туындаған диетаның шектеулі болуы және әлеуметтік және жер реформасы эпидемиялық пеллаграны емдейді деп сенді. Оның реформаға ұмтылысы жүзеге аспады, бірақ Оңтүстік Америкада егінді әртараптандыру және тамақтануды жақсарту пеллагра қаупін күрт төмендетті. Голдбергер «Америка клиникалық эпидемиологиясының аталмаған батыры» ретінде еске алынады. Ол пеллаграның пайда болуына бір нәрсенің жетіспеушілігі себепші екенін анықтаса да, нақты қандай витаминнің пайда болуына себепші екенін анықтаған жоқ. 1937 жылы Висконсин университеті Мэдисон университетінің биохимия профессоры Конрад Элвехжем витамин ниацин иттің пеллаграсын (қара тіл ретінде көрінетін) емдейтінін көрсетті. Кейінірек доктор Том Спиз, Марион Бланкенхорн және Кларк Купер ниацин сонымен қатар адамдарда пеллаграны емдейтінін анықтады, бұл үшін Time журналы оларды 1938 жылғы ғылымдағы ең маңызды адамдар деп атады. 1900 мен 1950 жылдар аралығында жүргізілген зерттеулерде әйелдерде пеллаграға шалдыққан еркектер санының екі есе көп екені анықталды. Бұл эстрогеннің триптофан аминокысылының ниацинге айналуына тежеуші әсерінен деп есептеледі. Кейбір зерттеушілер осы кезеңде айырмашылыққа бірнеше түсіндірмелер берді. Гиллман және Гиллман оңтүстік африкалықтардағы зерттеулерінде сүйек тіні мен пеллаграны байланыстырды. Олар пеллаграның сүйек проявлениялары және нашар тамақтану кезінде сүйектің реакциясы туралы ең жақсы дәлелдерді ұсынды және ересек пеллагриннің радиологиялық зерттеулері айқын остеопорозды көрсеткенін мәлімдеді. Пеллагринде теріс минералдық баланс байқалды, бұл эндогенді минералдық заттардың белсенді мобилизациясы мен шығарылуын көрсетті және сүйектің айналымына әсер етті. Пеллаграмен ауыратын пациенттердің жартысынан астамында кең таралған тіс кариесі болды. Көп жағдайда кариес «ауыр иегінің тартылуы, сепсис, цементтің ашылуы және тістердің босаңсуы»мен байланысты болды.

Америка Құрама Штаттары

Пеллагра алғаш рет 1902 жылы АҚШ-та тіркелді және "Америка тарихында тамақтануға байланысты басқа ауруларға қарағанда көбірек өлімге себеп болды", 1900 жылдардың басында Американың оңтүстігінде эпидемиялық деңгейге жетті. Американың оңтүстігіндегі пеллагра эпидемиясы мақта өндірісінің төмендеген кезеңдерінде (1910 жылдардың соңы – 1920 жылдардың басы, Ұлы депрессия) азайды, бірақ мақта өндірісі жанданғанда қайтадан күшейді. Аурудың себебі 1937 жылы ниацин ашылғанға дейін белгісіз болды. Одан кейін ерікті түрде азық-түліктерді байыту және мемлекеттік және федералдық деңгейде міндетті байыту шаралары жүзеге асырылды, бұл пеллаградан болатын өлім-жітімнің үнемі төмендеуімен сәйкес келді. 1950 жылдары бұл ауру АҚШ-тан дерлік жойылды. Толық дәнді жүгері қолдануда екі маңызды мәселе бар. Жүгерінің қабығында май болады, ол ұнтақталғанда шығады. Сондықтан толық дәнді жүгері ұны мен кебегі бөлме температурасында тез майысқанымен, оны тоңазытқышта сақтаған жөн. Толық дәнді жүгері ұны мен кебегін пісіру үшін ұзақ уақыт керек, мысалы, келесідей кебек пісіру нұсқауларында көрсетілгендей: "Кебекті қазанға салып, сумен жабыңыз. Бір минутқа тұрып, қазанды қисайтып, майда түйіршіктікпен қабықтарын ағызып тастаңыз. Егер кебек түнеу бойы суға қатырылса, 50 минут, ал қатырылмаса 90 минут пісіріңіз". Жүгері ұнтақталуының нәтижесінде алеврондар мен қабық қабаттары алынып тасталады, соның ішінде бар болған (бірақ аз мөлшердегі) биожетімді ниацин мен триптофанның көп бөлігі де жоғалады. (Кейбір дереккөздер жүгерінің құрамында "", гемицеллюлозамен байланысқан және қоректік заттарға қолжетімсіз ниацин бар екенін айтады. Олар ниацитиннің астың жалпы ниацин құрамының 90% дейін құрайтынын және никстамализация осы ниацинді босату арқылы пеллаграның алдын алатынын мәлімдейді. Алайда, көптеген зерттеулер никстамализацияның жүгерідегі ниацин мазмұнына әсер етпейтінін көрсетеді.) Берибери ауруының этиологиясында тиаминнің рөлін анықтауға көмектескен Казимир Функ пеллагра мәселесін ерте зерттеген ғалымдардың бірі болды. Функ жүгері ұнтақтау әдісінің өзгеруі пеллаграның пайда болуына себеп болды деп болжады, бірақ оның осы тақырыптағы мақаласына ешқандай назар аударылмады.

Танымал мәдениетте

Джордж Сешнс Перридің 1941 жылғы «Күдікті күзді қолыңда ұста» романы және Жан Ренуардың 1945 жылғы оның «Оңтүстік адамы» атты киноадаптациясы, Техас штатындағы кедей шаруа отбасының тағдырын баяндауда пеллаграны («көктемгі дерт») маңызды сюжеттік элемент ретінде пайдаланады.