Кіріспе

Stridsvagn 103 (Strv 103), сондай-ақ Alternative S және S танктері ретінде белгілі, – Швецияда жасалған және өндірілген, суық соғыс кезеңінің шведтік негізгі ұрыс танктері. "Strv" – швед әскери термині, stridsvagn деген сөздің қысқартылған түрі, швед тілінде "күйме" және "танк" (сөзбе-сөз – "ұрыс вагоны") мағынасын білдіреді, ал 103 саны – шведтік қарулы күштерінде 10,5 см зеңбірекпен жабдықталған үшінші танк екенін көрсетеді. 1950 жылдары жасалған бұл танк газ турбиналық қозғалтқышты қолданған алғашқы негізгі ұрыс танктерінің бірі және Екінші дүниежүзілік соғыстан бері неміс Kanonenjagdpanzer танктерінен басқа, мұнарасы жоқ, жаппай өндірілген жалғыз танк болып табылады. Оның ерекше дизайны және беймәлім зеңбірек орнату процесі бар: танк мұнарасыз, зеңбірегі бекітілген, ал оны жылға беру үшін гусеницалар, көтеру үшін – корпус аспасы реттеледі. Көптеген мұнарасыз бронетехникалық машиналарын шабуылдық қарулар немесе танктерге қарсы құралдар ретінде жіктесе, Strv 103 танк ретінде қарастырылады, себебі оның міндеттері заманауи шведтік әскери доктринасы бойынша басқа танктердің міндеттерімен үйлеседі.

Тұжырымдаманың дамуы

1950 жылдардың басында Швеция Корольдік Армиясының Материалдық Басқармасының Артиллерия бөлімі жаңа танкты әзірлеуді бастады. Қажетті сипаттамалар – 30 тоннаға жуық салмақ, жоғары өнімділік, қорғаныс және жылдамдық. Жаңа конструкция өте төмен корпуспен, биік және тік бұрышты мұнарамен, үлкен калибрлі негізгі қарумен және автоматты зарядтау жүйесімен келді, бұл экипажды үш адамға дейін азайтты. Бастапқыда 105-120 мм қарулар қарастырылды, бірақ 120 мм-ге басымдық берілді, кейін 155 мм конструкциясы да зерделенді. Жалпы дизайны француздық AMX 50 таңкіне өте ұқсас. Бұл қаруды тұрақтандыруға мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде танк бір уақытта қозғалып, дәл ату мүмкін емес еді. Бірақ Centurion таңкілерімен шведтік тәжірибе көрсеткендей, танктың қанағаттанарлық дәлдікке жетуі үшін тоқтауы қажет еді, сондай-ақ тұрақтандыру технологиясында алдағы уақытта ешқандай жетістік болмайды деп қате болжам жасалды. Танктің басқа да ерекшеліктері де өте радикалды болды. Bofors 105 мм L74 қаруы, 62 калибрлі ұңғысымен, британдық Royal Ordnance L7 сияқты оқ-дәрілерді қолдана алатын және автоматты зарядтаумен жабдықталған. Бұл үш секунд сайын бір оқ атуға мүмкіндік берді, сонымен қатар экипажды екі адамға дейін азайтуға мүмкіндік берді: қарушы/жүргізуші және командир (сол дәуірдегі көптеген жобалар төрт адамнан тұратын экипаждарды қолданды), ал екі рет басқару арқасында бір адам танктің барлық функцияларын басқара алатын еді. Бұл, әрине, тек төтенше жағдайларда ғана қолданылар еді, себебі жұмыс жүктемесі тым ауыр болар еді, бірақ резервтік мүмкіндіктерді қамтамасыз етуден басқа, экипажға жағдайға қарай міндеттерді алмастыруға да мүмкіндік берді. Бұл концепция практикалық сынақтардан өтті, олар екі адамнан тұратын экипаж танкті басқарумен тікелей байланысты емес көптеген міндеттерді орындау кезінде өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтынын көрсетті: атап айтқанда, күнделікті техникалық қызмет көрсету, лагерь құру, тізбекті ауыстыру және далада оқтарды қайта жүктеу. Соңғы мәселені оқ-дәрі жасақтарына қосымша персонал қосу арқылы шешуге болар еді, бірақ үшінші экипаж мүшесінің қажеттігіне келісім берілді. Жауынгерлік тиімділікті арттыру үшін үшінші адам артқы жүргізуші/радио операторы ретінде тағайындалды, ол танктың артқы жағына қарап, жүргізуге қажетті жабдықтармен жабдықталды. Бұл танкты алға жылдамдықпен кері жүргізуге мүмкіндік берді, алдыңғы бөлігін қарсыласқа бағыттап, командирді радио байланысынан босатуға мүмкіндік берді. Командир мен қарушы/жүргізушінің екеуі де қаруды ату және танкты жүргізу үшін бірдей бақылау құралдары мен элементтеріне ие болды. Танк екі түрлі қозғалтқышпен жабдықталған: Rolls Royce K60 қарама-қарсы поршеньді дизельдік қозғалтқыш баяу қозғалуға және нысанаға бағыттауға, ал Boeing 502 турбинасы жоғары жылдамдықпен немесе қиын жер бедерінде жүруге арналған. Турбинаның жеткілікті қуаты жоқ екені тез анықталды және 70 танк өндірілгеннен кейін Caterpillar турбинасымен ауыстырылды, ал барлық бұрынғы көліктер қайта жабдықталды. Бұл өндірістік танкте турбиналық қозғалтқышты алғаш рет пайдалану болды; Советтердің Т-80 және АҚШ-тың М1 Abrams таңкілері кейіннен негізгі қозғалтқыштар ретінде газ турбиналарын қолданды. Концепция соншалықты қызықты болды, Bofors аспапты-жүргізуші бөлімінің прототипін жасауын сұрады, олар оны сәтті аяқтады. Strv 103 толық амфибиялық болуы мүмкін. Жоғары корпустың айналасына 20 минут ішінде суға батыру экранын орнатуға болады, ал тізбектер танкты суда жүргізеді. Әр взводтың бір таңкісі алдыңғы корпустың астына бульдозерлік пышақ орнатылған, оны танктың сыртынан қолмен түсіріп, тіректермен жұмыс істеуге бекітіп қоятын еді. Пышақ взвод үшін от шұңқырларын қазу, өтуді жеңілдету үшін траншеяларды толтыру сияқты қарапайым инженерлік жұмыстарды орындауға мүмкіндік берді. Жұмыс аяқталғаннан кейін, пышақ қайтадан алдыңғы корпустың астына қайтарылып, бекітілді. 103C үлгісі енгізілгеннен кейін барлық танктерде бульдозерлік пышақ орнатылды, бұл операцияны жылдамдату үшін де, төменгі корпусты қорғау үшін де болды.

Қызмет

1958 жылғы қорғаныс жоспарын дайындау кезінде (Försvarsbeslut 1958 (FB58)) Риксдагенде (Швед парламенті) сатып алу жобалары Alternativ S-ті екі шетелдік балама – Alternativ A және Alternativ T-ге қарсы қойды. Отандық балама қымбатқа түсетінімен, қорғаныс комитетінің баяндамасында бейтарап ел үшін отандық танктың символдық мәні және швед өнеркәсібінің дамуына тигізер әсері ескеріліп, «S» баламасы ұсынылды. Риксдаг 1958 жылдың 4 ақпанында FB58 бойынша ресми шешім қабылдады, содан кейін 1961 жылы аяқталған екі өндірістік прототипке тапсырыс берілді. Осы кезде армия дизайнға осыншалықты риза болғандықтан, 1960 жылы 10 данадан алдын ала өндіріс тапсырысы берілді. Шағын өзгерістер енгізіліп, Alternativ S танкысы Stridsvagn 103 («103» – шведтік қызметке қабылданған 10 см калибрлі зеңбірегі бар үшінші танк) деп аталып, қабылданып алынды. Толық өндіріс 1967 жылы басталды және 1971 жылы 290 данасы шығарылып аяқталды. Өзгерістерге жаңа гиростабилизацияланған командирлік мұнарасы, 7,62 мм KSP 58 пулеметімен және жаңартылған алдыңғы бронясы кірді. Алдыңғы бөлігіне жоғары жарылғыштан қорғанатын (HEAT) снарядтарды жеңуге көмектесетін ерекше тіреулі бронялық тор орнатылуы мүмкін болды; алайда, бұл көп жыл бойы құпия сақталды және тек соғыс жағдайында ғана орнатылатын болды. Strv 103 дизайнына қарамастан, ол шабуылдық операциялар үшін жасалған. Strv 103 танкыларын пайдаланған швед армиясының броньды бригадалары anfallsbrigader (шабуыл бригадалары) деп аталды және жаудың жағалауына қарсы шабуылдар жасау және әуе десанттарын тоқтату міндеті жүктелді. Танкке қатысты шведтік қарулы доктринасы тіпті қорғаныс жағдайында да броньдық соғысқа агрессивті көзқараспен қарастырылған. Strv 103 танкысының дизайны қорғану емес, қорғанысқа негізделген.

Өнер көрсету

Stridsvagn 103 ешқашан жауынгерлік қимылдарға қатыспаған, сондықтан оның конструкциясы әлі толыққанды дәлелденбеген. Дегенмен, 1960 жылдары оның көздеген мақсатына сәйкес, көптеген артықшылықтары болды. 1967 жылы Норвегия Leopard 1 танкысімен екі апталық салыстыру сынағын жүргізіп, жабық люктермен 103 танкысі Leopard-тан көбірек нысананы анықтап, жылдам оқ атқанын байқады, ал люктер ашық болғанда жағдай керісінше болды. 1968 жылдың сәуір-қыркүйек айларында Бовингтондағы британдық бронетандық мектебінде екі 103 танкысі сынақтан өтті, онда "мұнарасыз "S" танкысінің тұжырымы, мұнаралы танкылерге қарағанда айтарлықтай артықшылықтарға ие" деп хабарлады. 1973 жылы BAOR 103 танкысін сынақтан өткізді. Британдық экипаж алты апталық оқудан өтті, ал машиналарды швед инженерлері күтіп-жөндеді. Тоғыз күндік маневрлер кезінде Chieftain танкысімен бірге, машиналардың қолжетімділігі 90%-дан төмен түспеді, ал қорытынды есепте "S" танкысінің қозғалыс кезінде оқ атпау мүмкіншілігінде ешқандай кемшілік жоқ екенін дәлелдеуге мүмкіндік болмады" делінген. 1975 жылы Форт-Нокстегі американдық бронетандық орталығында екі 103 танкысі сынақтан өтті. Сынақтар 103 танкысінің M60A1E3-тен дәлірек оқ атқанын көрсетті, бірақ орташа есеп бойынша 0,5 секундқа баяу болды. Centurion танкысімен салыстырғанда, Strv 103 танкысінің қысқа табандығы оның жұмсақ жерде (балшық пен қарда) нашар жұмыс істегенін көрсетті, ал оның ор қазу және тік кедергілерді еңсеру қабілеттері де айтарлықтай төмен болды: Centurion 100 см биіктіктегі қабырғаны еңсергенде, 103 танкысі 80 см қабырғаны еңсеруге мүшкілдік тартты. Ал қатты жерде 103 танкысі әлдеқайда маневрлі болды.

Нұсқалар

Stridsvagn 103B Strv 103 танктерінің салмағы өндіріске дейінгі үлгілерге қарағанда артқандықтан, 103 жеткіліксіз қуатты болып шықты. Сондықтан, Caterpillar компаниясы жасаған газ турбинасының күштірек нұсқасы 80 танк өндірілгеннен кейін қолданысқа енгізілді. Алғашқы үлгідегі танктер (кейіннен Strv 103A деп аталды) жақын арада B стандартына дейін жаңартылды. Гидропневматикалық жүйенің реттелуі көтерілу диапазонын −10-нан +12 градусқа дейін, −11-ден +16 градусқа дейін ұлғайтты. Stridsvagn 103C 1986 жылы барлық машиналарға жақсартылған отты басқару жүйелерін орнату үшін жаңарту бағдарламасы басталды. Сонымен қатар, әрбір Strv 103 танкы бір взводқа бірдейінен емес, бульдозерлік пышақпен жабдықталды. 1987/88 жылдары Rolls Royce қозғалтқышы жаңа Detroit Diesel қозғалтқышымен ауыстырылды, оның екі жағына қосымша броня ретінде пайдалануға арналған жанармай бактері орналастырылды және жаңа лазерлік қашықтық өлшегіш қосылды. Stridsvagn 103D 1990 жылдардың ортасында швед қарулы күштері жаңа негізгі ұрыс танкін іздеген кезде бір Strv 103C танкы Strv 103D үлгісіне жаңартылды. Басты өзгерістер – отты басқару компьютері, командир мен пулеметшіге түнде және нашар ауа райында шайқасуға мүмкіндік беретін, сондай-ақ жүргізу үшін пассивті жарық күшейткіштерді орнату болды. Аспа және қозғалтқыш жүйелеріне де шағын өзгерістер енгізілді. 1990 жылдардың басында реактивтік және/немесе қосымша броняны қосу мүмкіндігі қарастырылды, бірақ ақырында Strv 103 танкы шведтік қызметтен Stridsvagn 121 (жалға алынған Leopard 2A4 танктері уақытша шара ретінде қолданылды) танкынің пайдасына шығарылды, ол 1997 жылы қолданысқа енгізілді (Strv 103 танкы экипаждарын оқыту үшін соңғы пайдаланылған жыл). Бұл прототип швед қарулы күштерінің жаңа негізгі ұрыс танкы жүйесінің сынақтарында басқа барлық сынақтан өткен танктермен бірге қолданылды. Бірнеше жыл бойы бұл прототипті қашықтан басқару арқылы да сынақтан өткізді. Бүгінгі күні жалғыз Strv 103D танкы және бірнеше 103C үлгілері Арсенален ұлттық әскери көлік мұражайында қойылған. Олардың барлығы әлі де жұмыс істеуге дайын. 15,5 см-лік топтық зеңбірек 1 Strv 103 шассиінің негізінде жасалған өздігінен жүретін гаубица.