Кіріспе

Терри Пратчеттің Диск әлемі романдарындағы кейіпкер Сюзан Сто Хелит (кейде Сто Хелит деп те жазылады), бір кезде Сюзан Деут деп аталған, Терри Пратчеттің Диск әлемі сериясындағы фантастикалық романдарындағы ойдан шығарылған кейіпкер. Ол Дисктің Қаһарлы Жүгірушісі – Өлімнің немересі және оның қабілеттерінің бір бөлігіне ие. Ол Диск әлеміне қатысты үш романда пайда болады: Soul Music, Hogfather және Thief of Time. Адам және құдайлық күштерге ие болғандықтан, Сюзан жиі және еріксіз қалыпты өмірінен алысып, зұлым құдайлық күштермен күресуге немесе бабасының жұмысын оның орнына атқаруға мәжбүр болады. Өлім, әсіресе оның күші мен ықпалы жоқ жағдайларда, Реалдық аудиторларға қарсы шайқастарында оған сенеді. Серия дамыған сайын, ол балаларды оқытумен де айналыса бастайды, сондықтан Пратчетт "Диск әлемі өнерінде" айтқандай, ол "кейіпкерлерді ұдайы өзгертетін санасыз эволюция арқылы готикалық Мэри Поппинс сияқты кейіпке енген".

Кейіпкер

Сюзан – «Жұрақ-фантастика» романында таныстырылған, Өлімнің асырап алған қызы Изабелл мен «Морт» кітабында Өлімнің шәкірті болған Морттың қызы. «Морт» романының соңында олар Өлімнің иелігінен шығып, Сто-Хелит герцогы мен герцогинясы болады, ал ұраны – Non Temetis Messor: «Жемісті жинаушыдан қорқудың қажеті жоқ». Сюзан – олардың жалғыз баласы. Сюзан «Soul Music» романында ата-анасы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Quirm College for Young Ladies колледжінің он алты жасар оқушысы ретінде таныстырылады. Бастапқыда оларды құтқара алмағаны үшін Өлімді кінәласа да, ол оның тек өз иелігінде оларға мәңгілік сәт сыйлауға қабілетті екенін қабылдады, бірақ олар одан бас тартты. Бітіргеннен кейін және Сто-Хелит герцогинясы болғанына қарамастан, ол мұғалімдік қызметке кіріседі – алдымен «Hogfather» романында тәрбиеші, содан кейін «Thief of Time» романында мектеп мұғалімі болады. Оны міндетті түрде Сюзан ханым деп атауды талап етеді. «Soul Music» романында Өлім, мазасыз естеліктерін ұмыту үшін жұмыстан демалыс алады, соның салдарынан метафизикалық бос орын пайда болады. Өлімнің қызметшісі Альберт айтқандай, Сюзан сол бос орынға тартылып, рөлді атқаруға мәжбүр болады. Бастапқыда ол өзінің күшін адамзатқа көмектесу үшін пайдалануды қалайды, бірақ кітап дамыған сайын ол араласуға мүмкіндігі жоқ екенін түсінеді және өлім мен тағдырдың сөзсіз екенін біледі. Ол рок-жұлдызы Imp Y Celyn мен оның тобының өмірін сақтап қалу үшін ережелерді бұзған бабасының оралуынан кейін қызметтен босатылады. «Hogfather» романында аудиторлар Мистер Титаймды жалдайды, ол Тіс феясының сарайынан табылған тістерді пайдаланып, балаларды бақылауға алып, Hogfather-ды жоюға тырысады. Өлім Тіс феясының сарайына кіре алмайды, себебі ол балалардың қиялынан құрылған, ал балалардың өлім туралы түсінігі жоқ. Сондықтан ол Сюзанға олардың жоспарына тосқауыл қоюды тапсырады. Тіс феясының елінен аудиторлардың барлық адам агенттерін шығарғаннан кейін, Сюзан Hogfather-ды иттің кейпіне енген аудиторлар тобынан құтқарады. Кейін ол Мистер Титаймды, монстрларды қорқытуға қолданатын покермен қадап өлтіреді. «Thief of Time» романында Сюзан тағы да аудиторлармен қақтығысады, олар енді уақытты тоқтатуға тырысады. Ол Өлімнің әсер ете алмайтын немесе тіпті көре алмайтын Уақыттың ұлын табуға мәжбүр болады, себебі бала толыққанды адам емес, сондықтан ол өлімге бағынбайды. Сюзанға осы міндетте Лю Цзе, уақыт монахы емес, жай ғана тазалаушы, және бұрын аудитор болған, бірақ қазір адам болған Мирия ЛеЖан/Юнити көмектеседі. Уақыттың әйелі, мәңгі таңғалатын Вэн оны «нағыз көмекші» деп сипаттайды.

Сыртқы келбеті

Сюзан – "жіңішке денелі жас әйел"; Муструм Ридкулли де, Терри Пратчетт те оны "ащы денелі тартымды" деп сипаттаған. Оның шашы таза ақ, бірақ оның бойымен қара жолақ өтеді. Шашының табиғи күйі – бұл құлпыратын, қызыл гүлге ұқсас масса, ол Сюзанның көңіл-күйіне қарай өз стилін өздігінен өзгертеді; жұмыс істегенде шашы тығыз түйінге жиналады. Сюзанның шашы Эльза Ланчестердің "Франкенштейннің жарлысы" фильміндегі кейіпкеріне жасалған кері сілтеме, онда ол ақ сызықтары бар қара шаш түймелі киген. "Диск әлемі" кітабында Пол Кидби Сюзанды Эдвард дәуірінің киімдерінде бейнелейді, ол оның "Шошқа әкесінде" бала күтуші қызметін атқаруына сай келеді деп санайды. Сюзанның өте ерекше келбеті бар, оны Лу Цзе мен Лобсанг Лудд екеуі де атап өткен, және оның жасына қарамастан, ол өте егде сай сезім береді. Оның бетінде туғаннан бар дақ бар, ол тек қызарғанда ғана көрінеді; ол Морт басында Өлім оны шапалағанда қалған үш саусаққа ұқсас сызықтардан тұрады және ол ашуланғанда жарқырайды. "Жан музыкасында" ол Өлімнің немересі болғандықтан, жақсы жақ сүйектерімен тууы керек еді деп шағымданады. Оның Көрінісі (әрқашан үлкен әріппен) тіпті биліктегілерді де, мысалы, оның әкесі мен ол оқытатын мектеп директорын да алаңдатады. Телевизиялық арнайы бағдарламада оның жүзін бас сүйекке ұқсас нәрсеге айналдыра алатыны көрсетілген.

Күштері мен қабілеттері

Сюзан, Өлімнің тек асырап алынған немересі болғанымен, оның кейбір қабілеттері мұрагерлікпен берілген: ол "қабырғалар арқылы өте алады, уақыттан тыс өмір сүре алады және сәл өлмейтін болады". Сюзан кез келген тірі жанды таба алады, сонымен қатар ол адамның адам екенін сезеді. Ол Өлімнің тышқандарға қатысты ниеттерін тікелей түсіндіре алмайынша түсіне алады және басқаларды бұйрыққа салу немесе қорқыту үшін әкесінің дауысын қолдануға қабілетті. Бұл сөз, Өлімдікі сияқты, "кіші әріптермен" белгіленеді; алайда, әкесінен айырмашылығы, Сюзан осы дауыспен айтқан сөздер көбінесе (немесе әрқашан) дәйексөз белгілеріне алынады, әсіресе "Шошқа әкесінде". Сюзан әкесінен мінсіз есте сақтау қабілетін, соның ішінде "болашақты еске түсіру" қабілетін және әкесінің жұмысының мәнін инстинктивті білуді мұра еткен, бұл оған "Жан музыкасында" әкесінің жұмысын уақытша атқару кезінде айтарлықтай көмектеседі. Ақыл-есін сақтау үшін, есте сақтау арқылы алынған білімнің көп бөлігін оның санасы басады, бірақ соған қарамастан, оның бөліктері кейде оның санасына еніп, көбінесе алдағы оқиғалар туралы болжамдар немесе сезімдер түрінде көрінеді. "Шошқа әкесінде" ол мұндай болжамдардың фрагменттілігі осы қабілетті көбінесе пайдасыз етеді деп мәлімдейді. Өлім немесе тәжірибелі сиқыршылар сияқты, Сюзан қаласа, қарапайым адамдар үшін толығымен көзге көрінбей қала алады, бірақ Альберт немесе Муструм Ридкулли сияқты "шындықты көре білетін" адамдар, мұндай нәрселерге үйренгендер, оған назар аудармайынша, оны көре алады. Квирм колледжінде оқыған кезінде ол өзіне қызық емес пәндер бойынша сұрақтардан аулақ болу үшін осы қабілетін бейсалыстан пайдаланды, мысалы, Әдебиет және Тарих. Өкінішке орай, мұғалімдер Сюзанның сабақтарына қатыспайтынына сенді, сондықтан оның жайлы бірнеше рет мектеп директорына хабарлаған. Ол осы мәселені өзінің қабілетін пайдаланып, директордың есте сақтауын оның жасаған қылмысы туралы жою арқылы шешті. Ол өмірге ерекше көзқараспен қарайды, себебі ол логикалық дүниетанымына сәйкес келмейтін нәрселерді елемейтін қалыпты адамдық қабілеттен айырылған: "Жан музыкасында" ол Өлімнің иелігіндегі бөлмелердің орасан зор көлемін мойындай алады, ал көпшілік адамдар оны түсінбейтін кеңістікті тек ол жоқ деп ойластыра алады; "Шошқа әкесі" оның сиқыршылар, әйелдер және жас балалар сияқты көпшілікке көрінбейтін нәрселерді көруге қабілетті екенін көрсетеді, мысалы, тіс феясы, монстрлар және қорқыныштар; "Уақыт ұрысында" ол Тарих монахтарының қираған уақыт сызығын қайта құруымен құрылған тарихи аномалияларды анықтай алады. Соңғы роман Сюзанның айналасындағы әлемді жақсы білетінін де көрсетеді, яғни "аяғының астындағы тастардың әр қадамын және үстіндегі жұлдыздарды" сезінеді. Әртүрлі жағдайларда ерекше жағдайлар Сюзанның кейбір немесе барлық қабілеттерін пайдасыз етті: "Шошқа әкесінде" ол толығымен адам болып, Тіс феясының сарайына кіргеннен кейін мұрагерлік сыйларынан айырылып қалды. Себебі, сарайдың ішіндегі шындық заңдары балалар сенімдеріне негізделген, олар өлім ұғымын қамтымайды; сондықтан Сюзанның өлімнен алынған бөлігі онда жоқ. "Уақыт ұрысында" Сюзан уақыт тоқтатылғанда қабырғалар арқылы өте алмайтынын байқайды. Ол уақытты тоқтатып тұрған шыны сағаттың энергиясы оның күшіне кедергі келтіреді деп болжайды. Сюзан Квирм колледжінде жас әйелдерге арналған білімін алғандықтан, әртүрлі практикалық дағдыларға ие, олардың кейбіреулері оның гувернант ретінде және кейіннен мұғалім ретінде жетістіктеріне ықпал етеді: ол математика және логика салаларында жетістіктерге қол жеткізді (27.4-тің квадрат түбірін ақылмен есептеу қабілетімен мақтанады), көп тілді және Диск әлемі мәдениеті туралы айтарлықтай білімі бар. Ол сондай-ақ төрт жүзу стилін және бірнеше құтқару техникасын жақсы біледі. Техникалық тұрғыдан қарапайым адамнан шыққанға қарамастан, Сюзан әкесінен қабілеттерді мұра еткен, бірақ оны дәстүрлі жолмен емес: оның анасы Изабелла тек Өлім отбасына асырап алынған; оның әкесі Морт тек Өлім отбасына үйленген; ал Сюзан Өлім отбасында дүниеге келген. Романда "кейбір нәрселер генетикадан гөрі басқа арқылы, кейбіреулері жан арқылы, ал кейбіреулері сүйектер арқылы мұрагерлікке ие болды" делінген.

Тұлға және қасиеттері

Сюзанның ең айқын мінез-құлқы – ақылға қонымды болуы, осы қасиетті ата-анасы әжесінің ықпалына қарсы салмақ ретінде мұқият дамытқан. Бастапқыда бұл әлемнің табиғаттан тыс жағын (негізгі сиқырдан басқа) тіпті бар екенін мойындаудан бас тарту ретінде көрінді. Бұл таңқаларлық емес, себебі ата-анасы оған ерте жасынан бастап "Жан торты", "Шошқа Ата" немесе "Тіс перісі" сияқты нәрселердің жоқ екенін айтқан. Тіпті ата-анасы оған Сюзан есімін осы есімнің ақылға қонымды және дәстүрлі мағынасы болғандықтан берген деген болжам бар. Осындай тәрбие оған романтизмнің жетіспеушілігін сіңірді; "нарцисс туралы өлеңге" қатысты оның жеке бағасы: "Әрине, ақын оларды өте ұнатқан". Ол қиын жағдайда өзін ұстай білуге сенімді, бірақ оны өзінің мінез-құлқының кемшілігі деп санайды. Соңғы кезде ол "Шошқа Ата" мен "Тіс перісі" сияқты әлемнің бір бөлігі екенін қабылдады, бірақ олай болғысы келмейді. Шындығында, "Шошқа Ата" романында ол "қалыпты" болу үшін үлкен күш жұмсап, мұрагерлік қабілеттерін пайдалануды мұқият шектеп, өзін мүмкіндігінше "адамша" ұстауға тырысады. Басқа адамдар оңай есте сақтайтын нәрселерді, мысалы есік тұтқасының мақсатын, ұйықтау тәсілін және ұмыту қабілетін еске түсіруде қиындықтар туындайтынын айтады, бірақ егер ол осы күрестен бас тартып, толығымен табиғаттан тыс жағына берілсе, адамгершілігінен айырылатынын мәлімдейді. "Уақыт ұрысы" романында, өлімнің немересі болып туылғанына ренжігенмен және табиғаттан тыс әлеммен тым көп байланыстан аулақ болуға тырысқанмен, ол өзінің мұрасын қабылдаған және тіпті құрметтегендей көрінеді: ол адам емес екенін мойындайды, бірақ оны мақұлсыздықпен мойындайды, жиі өзінің күшін оқу құралдары ретінде пайдаланады және өзін қалыпты адам қоғамының ережелерінен тыс ерекшелік деп санайды, бұл оның жұмыс берушісі, Мадам Фруттың жеке қағаздарын оның білуіне қарамастан тексеруге дайындығымен дәлелденеді. Сюзанның өмірге деген практикалық көзқарасына сәйкес, ол тиімсіз немесе ойсыз әрекет ететін адамдарға көп шыдамдылық танытпайды. Сонымен қатар, ол философияға сенімсіздікпен қарайды, оның күрделі әлемді тым оңайлатуға тырысуын ұнатпайды. Ол қара түске бейім, өйткені бала кезіндегі көптеген суреттерін осы түспен салған (бұл туралы "Жан музыкасы" романында айтылған). Бұл құмарлық анасының қызғылт түске деген құмарлығындай емес, және бұл, шын мәнінде, өлімнен мұра болған қасиет болуы мүмкін, ол өзінің әлемі үшін жасаған сәндердің көпшілігін қара түспен безендірген. Оның шоколадқа деген құмарлығы өте күшті (егер онда нугат болмаса), және ол оны қорғауға дайын. Сюзан мектеп мұғалімі ретінде өзінің қабілеттерін оқу құралы ретінде пайдаланады, сондықтан ата-аналар өз балаларын оның сыныбына қабылдау үшін жарысады. Оның тарих және география пәндеріне деген көзқарасы, балалар көбінесе жалықтыратын пәндер, сынып оқушыларының назарын аударды. Ата-аналар көбінесе балаларының киімдеріндегі кепкен қан немесе батпақ сазының іздерін, балаларының алған білімімен толық өтеді деп санайды. Мысалы, бала Анх-Морпорктың ұзақ тарихынан белгілі бір шайқастың егжей-тегжейлі сипаттамасын берсе, ата-анасы бұл сипаттаманы бала шайқасты өз көзімен көргендей жақсырақ жасай алмас еді деп ойлауға мәжбүр болады, және шындығында да солай, себебі Сюзан өзінің атасынан мұра еткен уақыт пен кеңістіктің икемділігіне байланысты. Сюзанның балаларға қамқоршы ретіндегі рөлі, оның тікелей мінезі және таяқ сияқты қару-жараққа (мысалы, оның атасының орақшасы, хоккей таяқтары, отын қыздыруға арналған темір шоқпар) сиқырлы шеберлігі Мэри Поппинстің пародиясын көрсетеді. Мэри Поппинс те осындай көзқарасқа ие болған, оң қиялды белсенді түрде қолдаған (Сюзан "Нағыз балалар есірткі қолданбаса, секіріп кетпейді" сияқты сөздерді айтады), балаларды сиқырлы оқиғаларға алып барған (Сюзан географияны оқыту үшін солай істейді), балаларды табиғаттан тыс жаратылыстармен таныстырған (Сюзан мұндай тұлғаларды қонақ спикер ретінде шақырады, тіпті өзінің ата-бабасын да), және сиқырлы қолшатырға ие болған (ол, бұлтты нысан ретінде қолданылмаса да, өлімнің орақшасы сияқты сиқырлы болған). Екеуі де өзінің сиқырлы күштерін ашық мойындамайды. Екеуі де олардың қолданылуын еске түсіргенде, белсенді түрде қорлауға бейім. Сюзан мен Мэри Поппинстің арасындағы байланыс "Шошқа Ата" романында нақты айтылған, Сюзан "Егер ол шынымен де шатырды шауып, шатырда билеп жүрсе, өзін шатырмен ұрып өлтіреді" деп ант етеді.

Қарым-қатынастар

Пратчетт "Диск әлемі" атты еңбегінде Сьюзанды "қатты суық" деп сипаттайды, ал Сьюзанның өзі "Уақыт ұрысы" атты еңбегінде басқа адамдармен жеке деңгейде қарым-қатынас жасауы қиын екенін мойындайды, себебі оның санасының мистикалық бөліктері өлшеулі тіршіліктерді "бірнеше онжылдықтан кейін жоқ болатын уақытша атомдар жиынтығы" деп қарастырады. Ол әлі басқаларға көп құрмет көрсеткенін көрсеткен жоқ, бірақ бір кезде керісінше болған әкесімен арақатынасы серия барысында жақсарады. Дегенмен, ол оған толық сенуге батыл бола алмайды, себебі ол кейде оны өзіне көмектесуге итермелейді.

Романтикалық қарым-қатынастар

Сюзан бұрын рок-жұлдыз Имп Й. Селинге (Soul Music) ғашық болғанмен, "Уақыт ұрлығы" Сюзан мен Лобсанг Луддтың, Уақыттың жаңа антропоморфты бейнесінің арасындағы белгісіз "ұлы сәтпен" аяқталды. Оқиғаның өзі сипатталмаса да, Лудд металл күміс және алтын жұлдыздарды ауаға көтеріп, оларды кеңсе шкафының төбесінің үстінде айналдырып, жарықты жұмсақ қараңғылыққа дейін төмендетті, бұл екеуі де романтикалық әрекеттер еді. Сонымен қатар, Мирия (кейіннен Бірлік) Сюзаннан осы жігітке қатысты романтикалық сезімі бар-жоғын тікелей сұрады, ал Сюзан әдетте шоколадқа деген құмарлығын қорғайтын қорғаныш позициясын қолданып жауап берді.

Анимация

Косгроув Холл анимациясындағы "Soul Music" мультфильмінде Сьюзанның дауысын Дебра Гиллетт жазды.

Тірі іс-әрекет

Sky One телеарнасының "Шошқа әкесі" сериалының тікелей эфирдегі бейімделуінде бұл рөлді Мишель Докери сомдады.

Компьютерлік ойындар

Ол Discworld II: Missing Presumed компьютерлік ойынында жас бала кейіпінде пайда болады.