Кіріспе
Саяси ұстанымдарды, идеологияларды және партияларды жіктеу жүйесі – сайлаушылардың математикалық мінез-құлқының моделі.
Сол-оң саяси спектр – әлеуметтік теңдік және әлеуметтік иерархия мәселелеріне ерекше назар аударатын саяси ұстанымдарды, идеологияларды және партияларды жіктеудің бір жүйесі. Сол және оң жақтардағы ұстанымдармен қатар, спектрдің екі шетіне де толық сәйкес келмейтін орталық және қоңыржай ұстанымдар да бар. Бұл жүйе Француз революциясы кезінде Франция Ұлттық Ассамблеясындағы орын тебу негізінде пайда болды. Мұндай саяси спектрде солшыл және оңшыл саясат көбінесе қарама-қарсы болып көрсетіледі, бірақ жеке адам немесе топ бір мәселеде солшыл, ал екіншісінде оңшыл ұстанымды қабылдауы мүмкін; сондай-ақ, кейбір ұстанымдар бір-бірімен тоғысып, идеологияға байланысты солшыл немесе оңшыл деп қарастырылуы мүмкін. Францияда, осы терминдердің туған жерінде, солшылдар "өзгеріс партиясы" немесе либералдар, ал оңшылдар "тәртіп партиясы" немесе консерваторлар деп аталды. Саяси спектрді суреттеудің кейбір қазіргі заманғы әдістері сол және оң жақты экономикалық саясатты x осінде, ал y осін әлеуметтік саясатқа (либертариандық және авторитарлық) бөліп қарастырады.
National Assembly. On this type of political spectrum, left wing politics and right wing politics are often presented as opposed, although a particular individual or group may take a left wing stance on one matter and a right wing stance on another; and some stances may overlap and be considered either left wing or right wing depending on the ideology. In France, where the terms originated, the left has been called "the party of movement" or liberal, and the right "the party of order" or conservative. Some modern methods of mapping the political spectrum confine left and right to economic policy on the x axis and use the y axis for social policy (libertarian and authoritarian).
Француз төңкерісінің басталуы
"Сол" және "оң" терминдері алғаш рет 1789 жылғы Француз төңкерісі кезінде пайда болды, онда Ұлттық Ассамблея мүшелері президенттің оң жағындағы Ескі тәртіпті қолдаушылар мен сол жағындағы төңкерісті қолдаушылар деп бөлінді. Барон де Говиль деген бір депутат былай түсіндірді: "Біз бір-бірімізді тани бастадық: дінге және патшаға адал болғандар қарсыластар лагерінде кең таралған айқай-шудан, ант беруден және әдепсіздіктерден аулақ болу үшін орындықтың оң жағына орналасты". Революция кезінде әртүрлі "заң шығарушы жиналыстар" бөлінді, онда "авторитарлық, демократияға қарсы немесе социализмге қарсы көзқарасы бар" мүшелер палатаның оң жағында отырды, ал "либералды, демократиялық немесе [басқа] теңдік көзқарасы барлар" сол жақта отырды. 1791 жылы Ұлттық Ассамблеяны жаңа мүшелерден тұратын Заң шығарушы Ассамблея алмастырғаннан кейін, бөлінулер жалғасты. "Жаңашылдар" сол жақта, "орташалар" ортада жиналды, ал "конституцияның адал қорғаушылары" оң жақта, бұрынғы Ескі тәртіптің қорғаушылары жиналған жерде отырды. 1792 жылы Ұлттық конвент жиналғанда, орындықтар тәртібі жалғасты, бірақ 1793 жылғы 2 маусымдағы төңкеріс пен Жирондистердің тұтқындалуынан кейін, ассамблеяның оң жағы бос қалды және онда отырған кез келген қалған мүшелер ортаға көшті. 1794 жылғы Термидориялық реакциядан кейін солшылдардың мүшелері шеттетілді және отыру әдісі жойылды. Жаңа конституцияда "партиялық топтарды бұзу" үшін жиналыс ережелері қамтылған. 1814-1815 жылдардағы Реставрациядан кейін саяси клубтар қайта құрылды. Көпшілік ультрароялистер оң жақта отыруды таңдады. "Конституционалдар" ортада, ал тәуелсіздер сол жақта отырды. Ашық оң және сол жақ, сондай-ақ оң орта және сол орта терминдері жиналыстың әртүрлі бөлімдерінің идеологиясының нюанстарын сипаттау үшін қолданылды. "Сол" және "оң" терминдері саяси идеологияға емес, заң шығарушы органда отыруға қатысты қолданылды. 1848 жылдан кейін негізгі қарсыластар "демократиялық социалистер" және "реакционерлер" болды, олар өздерінің партиялық мүшелігін анықтау үшін қызыл және ақ туларды қолданды. Үшінші республика құрылғаннан кейін 1871 жылы терминдерді саяси партиялар қабылдады: Республикалық солшыл, оңшыл және солшыл (1871), және өте солшыл (1876) және радикалдық солшыл (1881). Радикалдық солшылдар тобының наным-сенімдері, шын мәнінде, солшыл-орталықтарға қарағанда, солшыл-сырттықтарға жақын болды. ХХ ғасырдың басында "сол" және "оң" терминдері белгілі бір саяси идеологиялармен байланысты болды және азаматтардың саяси сенімдерін сипаттау үшін қолданылды, біртіндеп "қызылдар" және "реакция" терминдерін алмастырды. Сол және оң деген сөздерді олардың қарсыластары бастапқыда қорлау ретінде қолданған. Сол жақтағылар өздерін "республикашылар" деп атайды, бұл сол кезде монархияға қарағанда республиканы жақтағандықты білдірді, ал оң жақтағылар өздерін "консерваторлар" деп атайды. 1914 жылға қарай Францияның заң шығарушы құрамының сол жағы Біріккен социалистерден, республикалық социалистерден және социалистік радикалдардан құралған, ал "оң" деп аталатын партиялар оң жақта отырды. Сол және оң сөздері Франциядан басқа елдерге тарады және бүкіл әлем бойынша көптеген саяси партияларға қолданылды, олар көбінесе саяси нанымдарымен айырмашылығы бар. Екі жақтың арасында сол және оң деген терминдерді қолдануда асимметрия болды. Оң жақ сол-оң спектрінің мағыналы екенін мойындамады, өйткені олар оны жасанды және бірлікке зиян келтіретін деп қарады. Алайда, солшылдар қоғамды өзгертуге ұмтылып, бұл айырмашылықты алға тартты. Ален 1931 жылы былай деп айтқан: "Егер адамдар оң және сол жақ партиялар, оң және сол жақ адамдар арасындағы бөліну әлі де ақылға қонымды ма деп сұраса, бірінші кезекте бұл сұрақ қойған адам сол жақ адам емес екені есіме түседі". Британ саясатында "оң" және "сол" терминдері алғаш рет 1930 жылдардың соңында Испаниядағы Азамат соғысы туралы пікірталастар кезінде кеңінен қолданылды. Шотланд социологы Роберт М. МакИвер "Үкімет желісі" (1947) деген еңбегінде: Оң жақ әрқашан жоғарғы немесе үстем таптардың мүдделерімен байланысты партиялық сектор, сол жақ төменгі экономикалық немесе әлеуметтік таптарды білдіретін сектор, ал орталық орта таптарды білдіреді. Тарихи тұрғыдан бұл критерий қолайлы болып көрінеді. Консервативті оңшылдар нығайған артықшылықтар мен билікті қорғады, солшылдар оларға шабуыл жасады. Оң жақ аристократиялық позицияға, туылған немесе байлық иерархиясына көбірек бейімделген, ал сол жақ артықшылықтарды немесе мүмкіндіктерді теңестіру үшін күресті, кем артықшылықтары барлардың талаптарын қорғады. Қорғау және шабуыл демократиялық жағдайларда тап атынан емес, принцип атынан кездесті, бірақ қарама-қарсы принциптер әртүрлі таптардың мүдделеріне сәйкес келді.
The right is always the party sector associated with the interests of the upper or dominant classes, the left the sector expressive of the lower economic or social classes, and the centre that of the middle classes. Historically this criterion seems acceptable. The conservative right has defended entrenched prerogatives, privileges and powers; the left has attacked them. The right has been more favorable to the aristocratic position, to the hierarchy of birth or of wealth; the left has fought for the equalization of advantage or of opportunity, for the claims of the less advantaged. Defence and attack have met, under democratic conditions, not in the name of class but in the name of principle; but the opposing principles have broadly corresponded to the interests of the different classes.
Саяси партиялар
Саяси ғалымдар саяси партиялардың идеологиясын бір ғана сол-оң оспен картаға түсіретін модельдер жасады. Клаус фон Бейме еуропалық партияларды тоғыз топқа жіктеді, олар көптеген партияларды сипаттады. Бейме олардың жетісін солдан оңға қарай реттеп берді: коммунистік, социалистік, «жасыл» партия, либералдық, христиан демократиялық, консервативтік және оңшыл экстремистік. Аграрлық және аймақтық/этникалық партиялардың орны әртүрлі болды. 1980-жылдардың соңында жүргізілген зерттеу, өндіріс құралдарына меншік және әлеуметтік мәселелер бойынша ұстанымдар негізінде, осы реттілікті растады. Партиялық идеологиялар тұрақты болып қала береді, партия құрылған кезде қалыптасқан құндылықтар мен көзқарастар сақталады. Дегенмен, олар тәжірибелік себептермен бейімделіп, бір-біріне ұқсас көрінеді. Сеймур Мартин Липсет және Штайн Роккан қазіргі партиялық жүйелердің соңғы бірнеше ғасырлардағы әлеуметтік қақтығыстардың нәтижесі екенін атап өтті. Олар бұл айырымдардың «қатып қалғанын» айтты. Қазіргі заманғы алғашқы саяси партиялар – либералдар, оларды 19-ғасырда аристократиядан қорғау үшін орта тап ұйымдастырды. Олар сол ғасырдағы маңызды саяси партиялар болды, бірақ 20-ғасырда жұмысшы табының социалистік партияларды қолдауы және экономикалық, әлеуметтік өзгерістер олардың орта таптық базасын жойғаннан кейін құлдырады. Консервативтік партиялар аристократиялық жеңілдіктерді қорғау үшін либералдарға қарсы пайда болды, бірақ дауыс берушілерді тарту үшін либералдарға қарағанда догматикалық болмады. Алайда, олар көптеген елдерде сәттілікке жете алмады және көбінесе басқа партиялармен ынтымақтастық арқылы ғана билікке ие болды. Социалистік партиялар жұмысшылардың саяси құқықтарын қамтамасыз ету үшін құрылды және бастапқыда либералдармен одақтас болды. Бірақ, олар өндіріс құралдарын жұмысшылардың бақылауына алуды талап еткенде либералдармен арасы үзілді. Христиан демократиялық партияларды либерализмді дәстүрлі құндылықтарға қауіп деп санайтын католиктер ұйымдастырды. Олар 19-ғасырда құрылғанмен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін маңызды саяси күшке айналды. Коммунистік партиялар социализм ішіндегі бөліністен кейін, бірінші дүниежүзілік соғысты, содан кейін большевик революциясын қолдағаннан кейін пайда болды. Оңшыл экстремистік партияларды анықтау қиын, олар басқа партияларға қарағанда оңшыл болғанымен, фашистер және кейбір өте консервативті және ұлтшыл партияларды қамтиды. «Жасыл» партиялар – негізгі партиялық топтардың ең соңғысы. Олар көбінесе социализмді қабылдамайды және әлеуметтік мәселелерде өте либералды. Бұл санаттар Еуропадан тыс көптеген партияларға қолданылуы мүмкін. Уэр (1996) АҚШ-та екі негізгі партияның да либералды екенін, олардың арасында сол-оң саясат бойынша айырмашылықтар болғанымен, мәлімдеді.
Дүниежүзі бойынша
Сол және оң саяси спектр уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, бұл бір ғана елдің емес, бірнеше елдің саясаткерлеріне қатысты көзқарастарға әсер етеді. Көптеген елдерде классикалық либерализм оңшыл идеология ретінде қарастырылады, бірақ классикалық либералдық идеялар алғаш пайда болғанда солшыл деп есептелді. Сол мен оң арасындағы айырмашылықтар уақыт өте келе өзгеріп отырды. Француз революциясы кезіндегі алғашқы жік абсолюттік монархияны қолдаушылар (оңшылар) мен король билігін шектеуді қалағандар (солшылар) арасында болды. 19 ғасырда монархистер мен республикашылдар арасында жік болды. 1871 жылы Үшінші республика құрылғаннан кейін, оң жақтағы күшті атқару билігін қолдаушылар мен сол жақтағы заң шығару билігінің үстемдігін қолдаушылар арасында жік пайда болды.
Америка Құрама Штаттары
2005 жылы американдық ересектер арасында жүргізілген Harris Poll сауалнамасы американдықтарға «солшыл» және «оңшыл» терминдерінен гөрі «либералды» және «консервативті» терминдері көбірек таныс екенін көрсетті. Питер Берковиц АҚШ-та «либералды» термині «әдетте Демократиялық партияның сол қанатын білдіреді» деп жазады және бұл термин «прогрессивті» сөзімен синонимге айналды. Бұл фактты американдық емес адамдар үшін Уэрдің АҚШ-тағы екі негізгі саяси партияның да, жалпы алғанда, сөздің классикалық мағынасында либералды екенін атап өтуімен түсіндіруге болады. Майкл Казин «солшылдық» терминін «қоғамды түбегейлі теңдікке қарай өзгертуге бағытталған» әлеуметтік қозғалыстар немесе қозғалыстар ретінде дәстүрлі түрде анықтайды деп жазады және АҚШ-тағы солшылдардың көптегені осы анықтамаға сай келетінін айтады. Казин американдық солшылдардың «әлеуметтік теңдік идеалын жеке бостандық принципімен үйлестіргенін» және бұл қазіргі американдық қоғамның маңызды ерекшеліктерінің қалыптасуына үлкен үлес қосып, «әйелдерге, этникалық және нәсілдік азшылықтарға, сондай-ақ гомосексуалдарға тең мүмкіндіктер мен тең қарым-қатынас жасауды қолдау; көбелекке байланысты емес жыныстық ләззатты тойлау; нәсілдік және гендерлік қанаушылыққа сезімтал және біз қазір көпмәдениеттілік деп атайтын құндылықты құрметтейтін бұқаралық ақпарат құралдары мен білім беру жүйесі; және күшті қайырымдылық пен авторитарлыққа қарсы көзқараспен фильмдер мен романдардың танымалдылығы» сияқты жаңалықтарға себеп болғанын жазады. Америка тарихында еңбек қозғалыстары, Фермерлік еңбек қозғалысы, әртүрлі демократиялық социалистік және социалистік қозғалыстар, бейбітшілік қозғалыстары және Жаңа солшылдық сияқты әртүрлі солшыл қозғалыстар болды.
Сын
Саяси ғалымдар жиі бір ғана сол-оң осі саяси нанымдардағы қазіргі дамуды сипаттау үшін тым қарапайым және жеткіліксіз екенін, ал осы мәселені толықтыру үшін басқа осьтерді қосу қажет екенін айтады. Американдық либертариан жазушысы Дэвид Боаз саяси терминдер «сол» және «оң» қарапайым сипаттамалар ретінде емес, белгілі бір көзқарасты қолдау үшін пайдаланылады деп мәлімдеді. «Сол» жақтағылар көбінесе жұмысшы халықты қолдауға баса назар аударып, «оң» жақты жоғарғы таптың мүдделерін қолдаумен айыптайды. Боаз пікір білдіреді, бұл терминдерді қалай қолдану керек деген талас-тартыстар көбінесе саясат туралы пікірталастарды, терминдердің мағынасына қатысты алдын ала түсініктерге негізделген эмоционалдық көзқарастармен ығыстырып тастайды. 2006 жылы Ұлыбританияның премьер-министрі Тони Блэр саясаттағы басты айырмашылықты «солға қарсы оң» емес, «ашыққа қарсы жабық» деп сипаттады. Блэрдің сөзіне қарағанда, әлеуметтік мәселелерге және жаһандануға қатысты көзқарас дәстүрлі экономикалық «сол-оң» мәселелерінен гөрі маңыздырақ. Бұл модельде «ашық» дауыс берушілер мәдени либералдық, көпмәдени және жаһандануды қолдайды, ал «жабық» дауыс берушілер мәдени консервативтік, иммиграцияға қарсы және протекционизмді қолдайды. 2010 жылдары популистік және орталық партиялардың күшеюінен кейін «ашық-жабық» саяси спектріне қолдау артты. Норберто Боббио 1990 жылдардағы итальяндық депутаттар палатасының поляризациясын сызықтық «сол-оң» осінің әлі де қолданыста екенін көрсететін дәлел ретінде қарастырды. Боббио пікірінше, спектр жойылды деген пікір «сол» немесе «оң» әлсіз болған кезде пайда болды. Басым тарап өзінің идеологиясы ғана мүмкін екенін мәлімдесе, ал әлсіз тарап өзінің айырмашылықтарын азайтуға тырысады. Ол «сол» және «оңды» абсолюттік емес, уақыт өте келе өзгеретін салыстырмалы ұғымдар ретінде қарастырды. Оның ойынша, «сол-оң» осін кез келген уақыт кезеңіне қолдануға болады. 1983 және 1994 жылдар аралығында Боб Альтемейер жүргізген Канада заң шығарушы фракцияларының сауалнамасы «оңшыл» және социал-демократиялық фракцияларды салыстырғанда партиялық жақындық пен оңшыл авторитарлық шкаласы арасында 82% корреляцияны көрсетті. Екі топ арасында үлкен айырмашылық болды, оны либералды фракциялар толтырды. Оның американдық заң шығарушы фракцияларындағы сауалнамасы американдық республикашылар мен демократтардың көрсеткіштері Канаданың «оңшылдарымен» және либералдарымен ұқсас екенін көрсетті, партиялық жақындық пен көрсеткіш арасында 44% корреляция бар. Батыс Еуропаның көптеген демократияларында дәстүрлі түрде «сол» әлеуметтік либералдық және экономикалық «сол» құндылықтарымен байланысты, ал «оң» әлеуметтік консервативтік және экономикалық «оң» құндылықтарымен байланысты болса, Шығыс Еуропаның посткоммунистік партиялары көбінесе қатар тұрады, экономикалық «сол» партиялары ұлтшылдық ұстанымдарды жиі ұстанады, ал экономикалық «оң» партиялары либералдық және интернационалистік болады.