Кіріспе

Британдық дипломат сэр Гарри Смит Паркс (24 ақпан 1828 – 22 наурыз 1885) – 1865 жылдан 1883 жылға дейін Жапония империясына, 1883 жылдан 1885 жылға дейін Қытай Цин империясына төтенше елші және толық өкілетті министр, сондай-ақ 1884 жылы Кореяға министр болып тағайындалған британдық дипломат. Гонконгтың Коулун ауданындағы Паркс көшесі оның құрметіне аталған.

Ерте өмір

Паркс Англияның Стаффордшир графтығындағы Блоксвич қауымындағы Бирчилл Холлда дүниеге келген. Оның әкесі Гарри Паркс Parkes, Otway & Co. темір өндіруші компаниясының негізін қалаушы болды. Оның анасы оның төрт жасында қайтыс болды, ал әкесі келесі жылы ат жарыс машинасының апатында қаза тапты. Ол зейнеткер теңіз офицері болған ағасымен бірге Бирмингемде тұрды және 1838 жылдың мамыр айында Бирмингемдегі Король Эдвард мектебіне түсуден бұрын Балсалл Хиттағы пансионда білім алды.

Бірінші опиум соғысы

1841 жылдың маусым айында Паркс Қытайға неміс миссионері Карл Гюцлафтың әйелі Мэри Вансталлмен бірге тұруға барды. Паркс 1854 жылы Амойдағы британдық консул болып тағайындалды. 1855 жылы ол Боурингпен бірге Сиамға британдықтар мен сиамдықтар арасында сауда шартын жасасу үшін дипломатиялық миссияның бірлескен хатшысы ретінде барды. Боуринг шарты деп аталатын келісімге 18 сәуірде Бангкокта қол қойылды. Паркс кейін Британияға Боуринг келісімін алып, оны британ үкіметі ратификациялауы үшін оралды. Ол оны 1 шілдеде жеткізіп, 9 шілдеде Виктория патшайымы қабылдады. Ол қалған уақытын Сыртқы істер министрлігіне қытайлық және сиамдық мәселелермен айналысуға жұмсады. Ол 1856 жылы 5 сәуірде Бангкокта ратификацияланған Боуринг шартын алмастырды және Алкок болмаған кезде британдық консул міндетін атқару үшін маусым айында Кантонға келді. Паркс британдық туды қорлау туралы айыптауын жалғастырды, оны британдық келісім-шарт құқықтарын бұзу деп есептеді және Гонконг губернаторы сэр Джон Боурингке хабарлады. Кейінгі зерттеулер Паркстің британдық туға жасалған қорлық туралы баяндамасында қарама-қайшылықтарды анықтады. Біріншіден, оқиға кезінде кеменің құжаттары оның өзінде болған, яғни "Стреланың" портынан кетуі заңсыз болар еді. Британдық капитан келген кезде құжаттарын консулға беруге міндетті болды және тиісті мөрлермен қайтарып алғанша кетуге рұқсат етілмеді. Егер "Стрела" портынан кетуге дайын болмағанда, оның жалауын көтерудің еш себебі болмас еді. Паркс оқиғаның таңғы сағат 8:30-да болғанын айтты, сол кезде Кантондағы британдық консулдығы тағы бір жарым сағаттан кейін ғана ашылуға жоспарланған еді. Сонымен қатар, капитан Кеннеди 1856 жылғы 9 қазанда Паркске берген куәлігінде оқиға кезінде "Дарт" деп аталатын басқа кемеде таңғы ас ішіп отырғанын мойындады, бұл есепті оның бірге тамақтанғандары Джон Лич және Чарльз Эрл растады. Кеннеди болмағанда қайықты теңізге түсіру онысыз кетуге әкелер еді. Жергілікті газеттің хабарлауынша, португалдық лоршаның капитаны мен экипажы қытайлық офицерлердің "Ароу" кемесіне теңіз полициясы кірген кезде ешқандай жалаулар желбіремегенін растады. Паркс Е-ден тұтқындалған теңізшілерді дереу босатуды және британдық туды қорлағандығы үшін кешірім сұрауын талап етті. Британдықтардың Кантонға кіру құқығы 1842 жылғы Нанкин келісімшарты бойынша бекітілгенімен, бұған дейін бұл құқықтан бас тартылған болатын. Боуринг "Ароу" оқиғасын осы құқықты жүзеге асыру мүмкіндігі ретінде қарастырды. Оқиғаны қасақана соғысқа дейін жеткізудің мақсаты – Англияның Кантондағы сауда мен дипломатияға кедергі келтіретін факторларды жоюға мәжбүрлеу болды. Е-нің шағын шараларға қарамастан бас ие бермеуіне байланысты, 29 қазанда Корольдік теңіз күштері Кантон қабырғаларын бұзды, содан кейін Паркс адмирал сэр Майкл Сеймурмен бірге Е-нің әкімшілік кеңсесіне кірді. Британдықтардың Кантонды тұрақты түрде басып алуға жеткілікті әскерлері болмады, бірақ олар Перл өзенінде әскери кемелерді ұстап, артиллериясын қалаға қарап тұрған жерге орналастырды. 16 желтоқсанда Цин әскерлері қала сыртындағы еуропалық елді мекенге от қойды. Паркс Гонконгқа қайтып, бір жылға жуық уақыт өткізді. Осы кезеңде ол Парламентте қатты сынға ұшырады. 1857 жылғы 26 ақпанда Лорд Малмсбери Лордтар палатасында: "Егер бұл мәселеге байланысты ауыр салдар болмаса, мен консул Паркстің осы мәмілелердегі әрекеттерінен гөрі абсурд нәрсемен кездеспедім деп ойлаймын" деді.

Кантон шайқасы

Британдық күшейтулер 1857 жылдың қараша айында Гонконгте жиналды, лорд Элгиннің басшылығымен Цин империясына қарсы соғысқа дайындалды. Лорд Элгин британдық жоғарғы комиссары және Қытайдағы өкілетті өкіл болып тағайындалған еді. Британдықтар француздықтармен үйлесімде әрекет етті, олар да Қытайдағы француз миссионері Огюст Шапделеннің қазасынан туындаған Екінші Опиум соғысына тартылған болатын. Адмирал Сеймурдың штабындағы Паркс 12 желтоқсанда Цин шенеуніктеріне ультиматум тапсырған ағылшын-француз өкілдерінің тобының құрамында болды. Ультиматум мерзімі біткен соң, 28 желтоқсанда британдықтар мен француздықтар Кантонды бомбалады және желтоқсанның соңына қарай қаланы басып алды. Паркс Йе Минченді Кантон көшелерінде іздеді; Джордж Уингров Кук Паркс Йеді кемсітуден ерекше ләззат алғанын хабарлады. "Йе – менің ойыным", - деді Паркс, және әкімшілік кеңсесінің арт жағындағы қабырғадан өтуге тырысып жатқан "өте ірі денелі адамды" таба алды. 1858 жылдың 9 қаңтарында Цин үкіметі Богиді Кантонның генерал-губернаторы лауазымына қайта тағайындады, бірақ қаланың билігі шын мәнінде екі ағылшын (олардың бірі Паркс) және француз теңіз офицерінен тұратын еуропалық комиссияға жүктелді. Паркс үштіктің жетекшісі болды, себебі олардың ішінде тек ол ғана қытай тілінде сөйлей білді. Комиссия сот құрды, полиция күштерін басқарды және 10 ақпанда портты ашты. Тянцзин шартына 26 маусымда қол қойылғанмен, Гуандуңдағы Цин билігі 1858 жыл бойы Кантондағы еуропалықтарға деген қарсылығын сақтап келді. Олар тіпті жасақтарды жұмылдырып, Паркске үлкен сыйақы белгіледі. 1859 жылдың 6 желтоқсанында Паркс Виктория патшайымынан Bath орденінің серігі (CB) атағын алды.

Пекиндік науқан

1859 жылғы 25 маусымда Тяньцзиньдегі Хай өзені бойындағы Таку фортына британдықтардың шабуылымен ағылшын-француз және Цин тараптары арасындағы қақтығыс қайта басталды. 6 шілдеде Паркс Лорд Элгинге Бохай теңізінде қосылуға шақырылды. 21 шілдеде кемеге мініп, Томас Фрэнсис Уэйдпен бірге лорд Элгиннің қытай тіліндегі хатшысы болып тағайындалды. 1860 жылғы 1 тамызда генерал Джеймс Гранттың атташесі ретінде Паркс Тяньцзиньдегі Бейтангқа, эвакуацияланған фортты иеленуге және Таку форттарына жол жүргенде барлау жұмыстарын жүргізуге жіберілді. 21 тамызда негізгі солтүстік фортқа сәтті шабуыл жасағаннан кейін, ол форттағы қалған қытайлық бекіністерін тапсыру бойынша келіссөздерге көмектесті. Үш күннен кейін ол Тяньцзиньге жетіп, ағылшын-француз әскерлері үшін азық-түлік дайындады және Цин императорлық комиссарларымен кездесті. Императорлық комиссарлардың бастапқыда сенгендей, Сяньфэн императорынан толық өкілеттік алған жоқ екенін білгеннен кейін, британдық және француз әскерлері Цин астанасы Пекинге жақын Тонгчжоуға қарай жылды. Паркс және делегация – оның құрамында Генри Лох (Лорд Элгиннің жеке хатшысы) және Томас Уильям Боулби (The Times газетінің тілшісі) болды – 14 және 17 қыркүйекте Тунчжоудағы Цин шенеуніктерімен келіссөздер жүргізу үшін ағылшын-француз армиясының алдында сапарлады. Бірқатар келіссөздерден кейін олар ағылшын-француз армиясының Тунчжоудан 8 шақырым қашықтықтағы позицияға көшуіне келісімге келді. 18 қыркүйекте ол британдық лагерь орналасатын жерді белгілеу үшін Тунчжоудан кетіп, бірақ Цин әскери күштерінің жинала бастағанын көрген соң, Цин шенеуніктеріне наразылық білдіру үшін қайтып келді. Жауап ретінде жаулық күш көрсетілгеннен кейін, ол делегациямен бірге британдық штаб-пәтеріне қайтуға тырысты, бірақ генерал Сенгге Ринченнің басшылығындағы Цин әскерлері оларды тұтқындады. Тұтқындалғаннан кейін Паркс Лох, Наль Сингх (сикх совары) және екі француз сарбазымен бірге Пекинге эскортталды. Пекинде олар Лохпен бірге Әділет министрлігіне (немесе Жазалау кеңесіне) жеткізілді, онда оларды түрмеге қамап, азаптады. 29 қыркүйекте ханзада Гонгтың (Сяньфэн императорының інісі) бұйрығымен Паркс пен Лох түрмеден ғибадатханадағы жайлырақ жағдайға көшірілді, онда оларға ағылшын-француз және Цин тараптары арасындағы келіссөздерге араласуға қысым жасалды. Паркс Лорд Элгинге қандай да бір міндеттеме беруден немесе үндеу жасаудан бас тартты. 8 қазанда Паркс, Лох және делегацияның тағы алты мүшесі тұтқыннан босатылды – бұл Цин үкіметі Чэнь-дэ тау курортында жасырынып жүрген Сяньфэн императорынан оларды өлім жазасына кесу туралы бұйрық алғанға дейін болды. 18 қазанда делегацияның басқа мүшелерін азаптап өлтіргеніне кек ретінде Лорд Элгин британдық және француз әскерлеріне Пекиннің солтүстік-батысындағы Цин империясының Ескі жазғы сарайын өртеп жіберуге бұйрық берді.

Екінші опиум соғысынан кейінгі оқиғалар

1860 жылы 18 қазанда Пекин конвенциясына қол қойылғаннан кейін Паркс 1861 жылы қаңтарда Кантондағы лауазымына оралды және Гонконгтың Коулун аймағын Британ тажына беруді басқарды. Тяньцзинь шарты арқылы Қытайдың үш порты – Чжэньцзян, Цзюцзян және Ханкоу – шетелдік саудаға ашылды. 1861 жылдың ақпан және сәуір айлары аралығында Паркс вице-адмирал сэр Джеймс Хоуппен бірге Янцзы өзені бойындағы үш қалада консулдықтар ашу және Нанкинде Тайпин көтерілісшілерімен келісімге келу мақсатында экспедиция жасады. Паркс 1861 жылдың сәуір айында Пекинге оралды, бірақ маусым айында Тайпин көтерілісшілерінің басшыларымен қосымша кездесулер үшін тағы да Нанкинге кетті. 21 қазанда британдықтар мен француздар Кантонды Цин үкіметіне қайтарып берді, соның нәтижесінде Паркс Кантондағы британ комиссары қызметін аяқтады. Паркс қарашада Шанхайға сапар шекті және желтоқсанда Нинбода Тайпин көтерілісшілерімен қайта кездесті. 1862 жылдың қаңтар айында ол Англияға оралды, онда Екінші опиум соғысы кезінде Қытайдағы қысқа мерзімді тұтқындығы туралы әңгімелер оны әйгілі етті. 1862 жылдың 19 мамырында Виктория патшайымы оны қызметтері үшін Бат орденінің кавалер-командоры (KCB) дәрежесіне көтерді. Паркс 1864 жылдың қаңтарында Англиядан шығып, 3 наурызда Шанхайға келді, онда ол 1858 жылдың 21 желтоқсанында тағайындалған консул лауазымын иеленді. Ол 1864 жылы Корольдік Азия қоғамының Солтүстік Қытай бөлімшесінің президенті болып сайланды, тоқырап қалған қоғамды жаңғыртты.

Жапониядағы мансабы (1865-83)

1865 жылы мамыр айында Янцзы портына жасаған сапарында Паркс Сэр Рутерфорд Алкокты "Оның Ұлылығының ерекше елшісі және толық өкілетті министрі және Жапониядағы бас консулы" лауазымына тағайындалу туралы хабарлама алды. Оның міндеттерінің бірі – Киотодағы Императорлық сарайдың 1854 жылғы Англо-жапон достық шарты мен 1858 жылғы Англо-жапон достық және сауда шартын бекітуін қамтамасыз ету болды. Осы аласапыран Бакумацу кезеңінде Паркс Токугава сёгунаты мен императорлық күштер арасында бейтараптық саясатын ұстанды, дағдарыстың бейбіт шешілуін үміттенеді. Ол реформаторларды қолдағандықтан, реакционерлердің ащы жаушылығына ұшырады, олар оны үш рет өлтіруге әрекет жасады. Сёгунаттың құлатылуы және одан кейінгі Бошин соғысы оны дағдарысқа түсірді, бірақ ол британдық бейтараптық саясатын сақтады. 1868 жылдың 22 мамырында ол Император Мэйдзиге өзінің сенім грамотасын тапсырды, осылайша Ұлыбритания жаңа Мэйдзи үкіметін ресми түрде мойындаған алғашқы шетелдік мемлекет болды. Ол 1879 жылдың қараша айында Лондонда ауырып қайтыс болды, отбасысы үйге оралуға дайындалып жатқанда. Жедел телеграммамен шақырылғанмен, Паркс оның қайтысынан кейін төрт күннен кейін ғана Лондонға жетті. Фредерик Виктор Дикинске жазған хатында: "Ол соңғы сәттерге дейін мен уақытында жететініме үміттенді. Қазір мен алты баланы бағып-қағуға тиіспін, және оны осы жүктен ауыстыруым өте қиын, ал елшілік оған қарыз болған назарды сыйлаған жарқын және жақсы рухты жоғалтады."

Жапондық қағаздар туралы есеп және жинақ

1869 жылы премьер-министр Уильям Гладстон Жапониядағы британдық елшіліктен ваши (жапон қағазы) және қағаз жасау туралы есеп сұрады. Паркс және оның консулдық қызметкерлерінің тобы әртүрлі қалаларда жан-жақты зерттеу жүргізіп, содан кейін үкіметтік есеп, «Жапонияда қағаз өндірісі туралы есептер» жариялады және 400-ден астам қолмен жасалған қағаз үлгілерінен жинақ құрды. Бұл жинақтың негізгі бөліктері Виктория және Альберт мұражайының қағазды сақтау зертханасында және Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтың экономикалық ботаникалық коллекциясында сақталады. 1879 жылы Кью Гласгоу, Сидней, Мельбурн және Аделаидаға дубликат үлгілер жіберді, бірақ олар жоғалып кетті. Паркс қағаздар жинағының маңыздылығы әрбір қағаздың тегі, бағасы, өндіріс әдісі және мақсаты туралы нақты мәліметтердің тіркелгендігінде.

Кореядағы мансабы (1883-84)

1883 жылғы 26 қарашада Сеулдегі Кёнбок сарайында қол қойылған «Достық, сауда және теңіз жүзу» шартына әкелген келіссөздерде Ұлыбританияны өкілдік еткен Паркс 1884 жылы Кореядағы британдық елшісі болып тағайындалды. Жаңа шарт 1884 жылғы сәуірде күшіне енді, Паркс Сеулге оралғанда ратификациялық құжаттар алмастырылды.

Өлім

Паркс 1885 жылы 21 наурызда Пекинде безгек қызуынан қайтыс болды. 1890 жылы 8 сәуірде Коннотт герцогы Шанхайдағы Бундта Паркске ескерткіш ашты. Бұл ескерткіш Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Жапондық оккупацияда алынып тасталды. Оның құрметіне Санкт-Пол соборында мемориалдық ескерткіш орнатылған.

Отбасы

Англияда болғанда Паркс, Англияның бірінші вице-канцлері сэр Томас Плумердің немересі Фанни Плумермен ортақ досының үйінде танысты. "Ол өте әдемі қыз еді," - деп жазды оның бір досы, "ұзын бойлы, келісті дене бітімімен, әдемі қимыл-қозғалысты, түсі бай және жұмсақ, мінезі сезімталдық пен жылы эмоцияның күшін көрсететін, қара қоңыр көздері ақыл-парасатқа толы, мақсатқа деген ынтасын білдіретін. Ол отбасының барлығына тән әсемдікке ие еді." Алты апталық танысудан кейін Паркс пен Плумер 1856 жылдың 1 қаңтарында Уитчерчтегі Сент-Лоуренс шіркеуінде үйленді. Жұбайлар 9 қаңтарда Англиядан кетіп қалды. Леди Фанни Паркс 1867 жылдың 7 және 8 қазанында Фудзи тауына шыққан алғашқы жапон емес әйел, тіпті алғашқы әйел болғандығымен танымал. Ол 1879 жылдың қазан айында аурудан көз жұмды. Паркстің үлкен қызы Марион Паркс, Jardine Matheson Holdings компаниясын басқаратын Кесвиктер әулетінен Джеймс Джонстон Кесвикке тұрмысқа шықты. Оның екінші қызы Мейбл Десборо Паркс, Корольдік теңіз күштерінің флаг-лейтенанты капитан Эггертон Леветке үйленді. Ол 1890 жылы аттан құлап қайтыс болды.