Жартылай жеке үйлер тарихы және эволюциясы

Кіріспе

Тұрғын үйдің түрі

Жартылай жеке үй (көбінесе "жартылай" деп қысқартылады) – бір отбасылық екі үйлі тұрғын үй, келесі үймен бір ортақ қабырғасы бар. Бұл атау осы стильдегі үйді ешқандай ортақ қабырғасы жоқ жеке үйлерден және екі жағынан ортақ қабырғасы бар қатарластырылған үйлерден ажыратады. Көбінесе жартылай жеке үйлер жұптармен салынады, онда әр үйдің жоспары екіншісінің айнасы болып табылады. Жартылай жеке үйлер Ұлыбританиядағы (Ұлыбритания) ең көп таралған мүлік түрі болып табылады. Олар 2008 жылы Ұлыбританиядағы тұрғын үй саудасының 32%-ын және Англиядағы тұрғын үй қорының 32%-ын құрады. 1945-1964 жылдар аралығында салынған барлық үйлердің 41%-ы жартылай жеке үйлер болды. 1980 жылдан кейін салынған жартылай жеке үйлердің үлесі 15%-ға дейін төмендеді.

Ауылдық жұмысшы топтарын тұрғын үймен қамтамасыз ету

1815 жылы шаруалардың тұрғын үйінде әдетте бір қабатта бір бөлме, соған ілесіп ас үй мен кладовка, ал екінші қабатта екі бөлме болады. Үйлер кірпіштен, егер жергілікті жерде тас болса, тастан немесе ағаш қаңқалы құрылымнан салынатын. Бұл үйлердің санитарлық жағдайы нашар болды, бірақ ең басты мәселе – олардың жетіспеушілігі еді. Халық саны қарқынды түрде өсіп жатты (кестеге қараңыз), ал Жерді қоршау актілерінен кейін шаруалар өз үйлерін салу үшін қосымша жер таба алмады. Сондықтан үй салу жұмысын жер иелері немесе кәсіпкер-құрылысшылар жүзеге асыратын. + Англияның таңдалған графтықтарындағы халық саны (мыңдаған). Графтық18011851ӨзгерісДевоншир340567 +67%Норфолк273443 +62%Уилтшир184254 +38% 18 ғасырдың соңында, поместье ауылдары жергілікті сәулет стиліне сәйкес салынды. Бірақ кейіннен жағдай өзгерді, өйткені жер иелері үлгі кітаптарынан стандартты жобаларды қабылдады. 19 ғасырдың басында жер иелері көбінесе «романтикалық» стильді қолданып, шығындарды азайту мақсатында екі үйлі коттедждер салды. 1834 жылы Эдинбург сәулетшісі Джордж Смит: «Бұл коттедж түрін екі жеке коттеджден арзанға салуға болады, және әдетте, екі үйлі коттедждер жеке коттедждерге қарағанда жылырақ және толыққандырақ жайлы болады» деп жазды.

Қалалық жұмысшы топтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету

Ауылдық округтерде халық санының күрт өсуімен бірге, кедей жерлерден ірі қалаларға және қалаларға халықтың одан да көп көшіп кетуі болды. Қоғам жаңа құрылымға енді, еңбекшілер қолөнершілер мен жұмысшыларға бөлінді. Қалаларда жұмысшылар тығыз орналасқан үйлерде, шаруашылық аймақтарында және пансионаттарда тұрды, ал қайырымдылық қоғамдары жағдайды жақсартуға ұмтылды. Ауылдық жұмысшылардың достық қоғамы 1844 жылы кеңейтіліп, еңбекшілердің жағдайын жақсарту қоғамы ретінде қайта құрылды. Генри Робертс жазған "Еңбекшілердің тұрғын үйлері" атты 1850 жылғы басылымда қоғам қалалар мен қалалардағы жұмысшылар үшін үлгілік "жартылай жеке" коттедждердің жоспарларын ұсынды. Дегенмен, олардың салған алғашқы үйлері пәтерлер мен пансионаттар болды. 1866 жылы Метрополитен қауымдастығы Вестминстер герцогы ұсынған жерде Кенттегі Беккенхемде еңбекқор топтардың тұрғын үйлерін жақсарту үшін Александр коттедждерін салды. Бастапқыда ол 16 жұп коттеджден тұрды. 1868 жылға қарай олар 164 жартылай жеке коттедж салды. Бірмингем, Вулвергемптон және Керамика аймақтарында 1790 жылдардан бері қолөнершілердің өзара көмек қоры мен Достық қоғамдар арқылы үнемдеу дәстүрі қалыптасқан. 1840 жылдары тұрақты құрылыс қоғамдарының моделі қабылданды. Вулвич теңгерім 1847 жылы, Лидс тұрақты 1848 жылы және Брэдфорд теңгерім 1851 жылы құрылды. Колөнершілер өздерінің мүлігіне ипотека үшін қаражат салуға және алуға мүмкіндік алды.

Үлгілі ауылдар

Йоркширдің жүн қалаларында үш отбасы өз жұмысшылары үшін ауылдар салды. Әрқайсысында үйлердің иерархиясы болды: жұмысшылар үшін ұзын террасалар, бақылаушылар үшін қысқа террасалардағы үлкен үйлер, кіші менеджерлер үшін жартылай жеке үйлер және элита үшін жеке үйлер. Мұндай алғашқы ауылды полковник Эдвард Экройд 1849 және 1853 жылдар аралығында Батыс Йоркширдегі Коплиде салдырды, екіншісін сэр Титус Солт Салтерде (1851–1861) салдырды, ал үшіншісі – Джон Крослидің Галифакстегі Вест Хилл Парк Естеті. Кейін Ланкаширде де үлгілі ауылдар пайда болды, мысалы, Холдсворт ауылы. Кеншілер ауылдарында жартылай жеке тұрғын үйлер сирек кездесетін; мұнда мәртебе террасаның ұзындығымен анықталатын. Порт-Санлайт пен Борнвиллдің дамуы маңызды болды. Порт-Санлайт үлгілі ауылы 1887 жылы құрылысын бастады. Уильям Ливер сәулетшілер Уильям Оуэн мен оның ұлы Сегар Оуэннің қызметін пайдаланып, 1888 жылы былай деді:

Біздің және ағамның үміті, бір күні жұмысшыларымыз тұрып, жайлы болатын үйлер салу – алдында және артта бақтары бар жартылай жеке үйлер, онда олар қоршаған ортадағы жағдайдан гөрі өмір туралы білім ала алады. 1879 жылы Борнвиллде Cadbury дамуы менеджерге арналған жеке үйден және кілтті жұмыскерлер үшін үлкен бақтары бар алты жұп жартылай жеке үйден басталды. 1895 жылға қарай ауыл жартылай жеке және қысқа террасалардан тұратын болды, бұл жұмысшы табы үшін де тығыздығы төмен құрылымның практикалық мүмкіндігі бар екенін көрсетті. Борнвилл мен Порт-Санлайттың мысалдарын Эбенезер Ховард пайдаланды және олар Бақ қалалар қозғалысының негізгі үлгілеріне айналды.

Орта таптың тұрғын үйі

Орта тап 19 ғасырда маңызды және кеңейіп келе жатқан топқа айналды. Индустрияландырумен бірге капиталистік кәсіпкерге материалдық табыс та келді. Олардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаңа мамандықтар пайда болды: сақтандырушылар, инженерлер, дизайнерлер. Халық санының өсуіне байланысты көбірек сәулетшілер, заңгерлер, мұғалімдер, дәрігерлер, стоматологтар мен дүкен иелері қажет болды. Орта таптың ішінде әрқайсысы бір-бірінің мәртебесін бақылайтын иерархиялық деңгейлер қалыптасты. "Practical Domestic Economy" (1820–1840) еңбегінде орта тапқа жататын адамның жылына 150 фунт стерлинг немесе одан да көп табыс табуы қажет екені жазылған. 1851 жылы Ұлыбританияның 18 миллион халқының 3 миллионы орта тапқа жатты. Орта тапқа арналған жартылай жеке тұрғын үйлер 18 ғасырдың соңында грузин архитектурасында жүйелі түрде жоспарлана бастады. Бұл қала орталығындағы қабатты үйлер мен қала шетіндегі, жері арзан болатын жеке "виллалар" арасындағы компромисс ретінде салынды. Қала орталықтарында мұндай үйлердің кейбір мысалдары ортағасырлық дәуірге дейін барады. Алғашқы мысалдардың көпшілігі Блэкхит, Чалк Фарм және Сент-Джонс Вуд сияқты аудандарда орналасқан, қазір Орталық Лондонның сыртқы шетінде. Ричард Гиллоу (Ланкастер, 1734–1811) 1757 жылы Moor Lane-де сол қалада 'semis' немесе үйлер жұбын жобалаған. Ең ерте сақталған жұп 1759 жылы Кейбл-стритте (қазір автобус станциясына қарама-қарсы және ішінара қиратылған) капитан Генри Фелл мен Сэмюэл Симпсон үшін салынған. Бұл ғимараттың ерекшеліктері әлі күнге дейін Гиллоу архивтерінде сақталған. Бұл алғашқы жылдары үйлердің қатарлап салынуы кең таралған, онда жартылай жеке үйлердің бірнеше жұбы қабырғамен біріктірілген. Мысал ретінде Блэкхиттегі The Paragon-ды келтіруге болады, онда үйлердің арасында бос колоннада орналасқан. Алғашқы үлгілердің көпшілігі артқы жағынан кіретін салыстырмалы түрде үлкен үйлер болған. 19 ғасырда Джон Шоу аға және Джон Шоу кіші ата-балалық архитектуралық серіктестік Лондонда жартылай жеке тұрғын үйлердің жобаларын жасады. Олардың жұмысының үлгілерін Солтүстік Лондонның Чалк Фарм ауданында көруге болады. Джон Нэш, регенттік террасаларымен танымал, Регент каналының екі жағына жартылай жеке виллалар салдырды. Бұл ғимараттар бір жақтағы кіреберісі бар, үлкен жеке виллалар сияқты көріну үшін жасалды. Сол сияқты, ландшафт дизайнері Джон Клаудиус Лудон 1825 жылы Порчестер террасасында бір үй сияқты көрінуге арналған жартылай жеке виллалар жұбын салды. 1838 жылы жазған "The Suburban Gardener and Villa Companion" кітабында ол жалған терезелерді қолдану арқылы үйлердің арасындағы бірігуді қалай жасыруға болатыны туралы кеңес береді.

The middle class became an important and expanding group in the 19th century. With industrialisation came material gain to the capitalist entrepreneur. New professions came into existence to serve their needs: insurers, engineers, designers. The growth in the population required more architects, lawyers, teachers, doctors, dentists and shopkeepers. Hierarchical tiers emerged within the middle class, each watching each other's status. According to A New system of Practical Domestic Economy (1820–1840), being middle class required an income of £150 p. a. or more. In 1851, 3 million out of a total population of 18 million in the UK would have been considered to be middle class. Semi detached houses for the middle class began to be planned systematically in late 18th century Georgian architecture, as a suburban compromise between the terraced houses close to the city centre, and the detached "villas" further out, where land was cheaper. There are occasional examples of such houses in town centres going back to medieval times. Most early examples are in areas such as Blackheath, Chalk Farm and St John's Wood, now the outer fringes of Central London. Richard Gillow of Lancaster (1734–1811) was designing 'semis' or pairs of houses in that town as early as 1757, in Moor Lane. The earliest identifiable surviving pair is that built in 1759 on Cable Street (now facing the bus station and partly demolished) for Captain Henry Fell and Samuel Simpson. The specification for this building still survives in the Gillow archives. In these early years a common style was a row of houses in which several pairs of semi detached houses are linked by a wall along the frontage. An example is The Paragon in Blackheath, where a blank colonnade runs between the houses. Most early examples were relatively large houses with access at the rear. During the 19th century, a father and son architectural partnership, John Shaw Sr. and John Shaw Jr., drew up designs for semi detached housing in London. Examples of their work can be seen in Chalk Farm, North London. John Nash, better known for his Regency terraces, built some semi detached villas either side of the Regent's Canal. These were styled to appear as substantial single detached villas with the entrances to the side. Similarly, the landscape gardener John Claudius Loudon built a pair of semi detached villas fashioned to appear as a single house in Porchester Terrace in 1825. In his 1838 book The Suburban Gardener and Villa Companion he gives advice on how to disguise the join between the houses by using false windows.

19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасыр

1875 жылғы Қоғамдық денсаулық туралы заң үйлердің құрылысын, қабатты үйлердің қажетті ең төменгі мөлшерін және қалалардың қабылдауы тиіс көшелер жүйесін сипаттады. Бұл үлкен бақта жартылай жеке үй салуды қиындатты. Заң бойынша, ғимараттардың қабырғалары 11 метр қашықтықта болуы керек еді, сондай-ақ түнгі шөптерді шығару үшін артқы жаққа кіру мүмкіндігі болуы керек. 1875 жылы үй ішінде әжетхана салу денсаулыққа зиянды деп есептелді. Суық су ауладан құбыр арқылы келді, ал жарық шам немесе газ шамдарымен жасалды. Жылыту және тамақ пісіру көмірмен жүзеге асырылды, ал ыстық су тұрғын бөлмедегі пеште қайнатылды. Әдетте ас үйлер кездеспейтін, сондықтан ылғал жұмыстары сыртта немесе жуынатын бөлмеде жасалатын. Кейіннен үйге су құбыры тартылып, кейбір тұрғын бөлмелердегі отындар суды қыздыруға арналған артқы қазандыққа ие болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде «батырларға лайық үйлер» деп аталған, қайтып келген әскерлерге қажетті жағдайлардың стандарттарын белгілейтін Тюдор Уолтерс есебі жарияланды. 1919 жылғы Тұрғын үй, қала құрылысы және т.б. туралы заң (Аддисон заңы) осы ұсыныстарды, соның ішінде Радберн үлгісіндегі тұрғын үйлерді құруға рұқсат беруді қамтыды. Бұл үлгіде 15 үйден тұратын шағын топтар аудандық жедел жолдың кішкентай тұйық көшелерін айналатын. Бұл жағдай қысқа қабатты үйлерден гөрі жартылай жеке үйлерге көшуге мүмкіндік берді. Тұрғын үй тығыздығы бастапқыда кең болды, бірақ 1923 жылы Либералдық партиядан Консервативтік партияға үкімет ауысқаннан кейін азайтылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін үйлердің тапшылығы өте күшті болды. Алғашқы уақытта бұл мәселе қысқа мерзімді шешім ретінде 10 жылдық қызмет ету мерзімі бар жиналмалы үйлер салу арқылы шешілді. Оның орнына құйылған темір бетоннан жасалған жартылай жеке үйлер салынды. Құрылыс қаңқасы бетоннан жасалса да, сыртқы панельдер көбінесе дәстүрлі кірпіштен болды, сондықтан аяқталған ғимарат дәстүрлі салынған үйден көзге айырмасыз болды. Паркер Моррис комитетінің ұсыныстары 1967 жылдан 1980 жылға дейін барлық мемлекеттік тұрғын үйлер үшін міндетті болды. Бастапқыда жеке сектор да оларды қабылдады, бірақ уақыт өте келе стандарттарын төмендетті.

The Public Health Act 1875 described the structure and required minimum size of terraced houses and the street pattern that towns had to adopt. This made it difficult to place a semi in a large garden. The law stated that the building lines should be 11m apart, and that there should be rear access to allow the removal of nightsoil. In 1875, it was thought that having a privy inside the house was unhealthy. Cold water came from a stand pipe in the yard, and lighting was by candle or by gas mantles. Heating and cooking was done by coal, and hot water was boiled in kettles on the living room range. Kitchens were rare – the wet activities were done outside or in the scullery. Later, water was piped to the house, and some living room fires had a back boiler for heating. During the First World War the Tudor Walters Report was published, setting standards for the accommodations needed for returning soldiers, dubbed "homes fit for heroes". The Housing, Town Planning, &c. Act 1919 (Addison Act) incorporated those recommendations including one that allowed for housing based on the Radburn design. In this design, small clusters of up to 15 houses would circle small cul de sacs of a district feeder road. This tipped the balance away from short terraces towards pairs of semi detached houses. The housing density was initially generous, but was reduced in 1923 after a change of government from the Liberal Party to the Conservative Party. After the Second World War, there was a chronic shortage of houses. In the short term this was relieved by the construction of prefabricated houses with a ten year life. The successor was the pre cast reinforced concrete semi detached house. Although the frame was concrete the exterior panels were often traditional brick, so the final building was visually indistinguishable from a traditionally built house. The recommendations of the Parker Morris Committee became mandatory for all public housing from 1967 till 1980. Initially the private sector adopted them too, but gradually lowered their standards.

Ұлыбритания мен Ирландиядан тыс жерлерде

Жартылай жеке тұрғын үйлер бүкіл әлемде салынып жатса да, олар көбінесе Ұлыбритания мен Ирландияның қала маңына кеңіюінің немесе Канададағы соғыстан кейінгі үйлердің символы ретінде қарастырылады. Торонтода жартылай жеке тұрғын үй соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі кезеңдерде маңызды құрылыс түрі болды. Жаңа Англияда, АҚШ-тың басқа да аймақтарында және кейде Канадада бұл стильті әдетте "дуплекс" деп атайды. Дегенмен, басқа жерлерде "дуплекс" бір-бірінің үстіне орналасқан екі пәтерден тұратын ғимаратты білдіреді, оны "екі пәтерлік үй" деп те атайды. Атлантика орталық аймағында (әсіресе Пенсильванияда) жартылай жеке тұрғын үйлерді әдетте "бірдей үйлер" немесе "қос блок" деп атайды.

Австралия

Австралияда жартылай жеке тұрғын үй "дуплекс" деп те аталады. Таунхаустар жартылай жеке тұрғын үйлерге ұқсас болуы мүмкін, бірақ жартылай жеке тұрғын үй бір мүлікте орналасқан, ол жартылай жеке тұрғын үйдің иесіне толыққанды тиесілі, ал таунхаустар ортақ мүлікте орналасқан. Сондықтан жылжымайтын мүліктің меншік құқығының түрі әртүрлі: жартылай жеке тұрғын үй әдетте Торренс титулымен тіркелген мүлік болып табылады, ал таунхаус – Strata титулымен тіркелген бірлік. Жартылай жеке тұрғын үйлер әрқашан жұп болып келеді, ал бір-біріне жалғастырылған таунхаустардың саны екіден көп болуы мүмкін. Сиднейде жартылай жеке тұрғын үйлер 20 ғасырдың басында қысқа мерзімге танымал болды және олардың көптеген мысалдарын Драммойн сияқты ішкі қалалық аудандарда кездестіруге болады. Дегенмен, бұл стиль тез арада "қазіргі заманғы" стильге уступил, ол автокөліктің қолайлы кіруі және басқа да артықшылықтарды қамтамасыз етті.

Канада

Торонто қаласының орталық аймағындағы тар жер участалары үшін жартылай жеке үйлер қала тарихының басында тиімді нұсқа саналды. 19 ғасырдың соңында The Annex және Cabbagetown сияқты аудандарда готикалық жаңғыру, Королева Анна, Екінші империя, шығанақты және үшбұрышты шатырлы түрлі стильдерде жартылай жеке үйлер салынды. Соғыстан кейінгі кезеңде де жартылай жеке үйлер салынуын жалғастырды, көбінесе бунгало сияқты жеке тұрғын үйлермен қатар. Олар жеке үйлерге қарағанда құны арзан болғандықтан, құрылыс салушылардың арасында әлі де танымал. 2006 жылғы халық санауы бойынша Торонтода 139 000-нан астам жартылай жеке үй тіркелді, бұл Канаданың басқа қалаларынан едәуір көп. Қызыл кірпіштен салынған жартылай жеке үйлер қала орталығында және ескі шағын қалашықтарда кең таралған.

Мәдени сілтемелер

"Semi Detached, Suburban Mr. James", Манфред Манн жазған және орындаған сатирикалық ән. Ән жоғалған махаббаттың қала маңындағы шала жартылай үйлерде тұратын көңілсіз адамға үйленуі туралы. 1966 жылы жарық көрді және Ұлыбританиядағы хит-парадта 2-орынға жетті. "Semi Detached Mock Tudor" – Ричард Томпсонның концерттік альбомы. "My Pink Half of The Drainpipe" әні Бонзо Дог Ду Дах тобының туындысы, ол көршілік қарым-қатынастарды және мүлік иелігін сатиралық тұрғыдан бейнелейді, екі үйдің арасындағы шекарадағы дренаж құбырының тек бір жағын ғана бояу дәстүріне сілтеме жасайды. "Wisemen" – британдық әртіс Джеймс Бланттың жазған және орындаған әні, онда үш данагөйдің теңіз жағасында "жартылай" уақыт өткізгені туралы айтылады.

Пайдаланған дереккөздер

Сэр Джон Саммерсон, Грузиялық Лондон, (1945), 1988 жылғы қайта жаңартылған басылымы, Барри және Дженкинс, (Сондай-ақ, Говард Колвин өңдеген 2003 жылғы қайта жаңартылған басылымына қараңыз)