Кіріспе

Батыс Африкада таралған тіл

Негізгі йорубоид тілі саналатын йоруба тілі, итекери (Нигер дельтасында сөйленетін) және игала (орталық Нигерияда сөйленетін) тілдерімен ең жақын туыс.

Тарих

Йоруба тілі Эдекири тілдерінің қатарына жатады, ол Ицекири және Игала тілдерімен бірге Нигер-Конго тілдері тұқымдасының Вольта-Нигер тармағындағы йорубоид тілдер тобынан бөлінеді. Нигер-Конго тілдерінің бірлігінің тарихы терең ғасырларға барып жетеді, шамамен 11 000 жыл бұрын (Жоғарғы палеолиттің соңы) пайда болған деп есептеледі. Қазіргі Нигерияда шамамен 50 миллион адам йоруба тілінде негізгі және екінші тіл ретінде сөйлейді, ал Нигериядан тыс жерлерде тағы да бірнеше миллион адамдар қолданады, бұл оны Африка құрлығының шегінен тыс ең көп таралған африка тіліне айналдырады. Йоруба тілінде кітаптар, газеттер және үнқағаздарды қоса алғанда, мол әдебиеттік материал бар. Йоруба тілі радио және теледидар хабарларында қолданылады және бастауыш, орта және жоғары білім беру орындарында оқытылады.

Йорубоид тілдері

Топ атауы (а) Орналасуы (б) Ең ірі диалектілер Туған тілдер Ел Ескерту Игала тілдері Игала Шығыс Коги штаты, Декина, Анкпа, Ида, Ибаджи, Омала, Игаламела-Одолу және айналасындағы аудандар, Солтүстік-батыс Анамбра штаты, Батыс Эбу, Анюгба, Ифе, Ида, Ибаджи, Анкпа, Имане 2,1 миллион Нигерия Ең айырмашылығы бар йорубоид тілі (ең ертегі бөліну) және Шығыс йорубоид тілі Огугу Шығыс Коги штаты, Оламаборо, Солтүстік Энугу штаты, Узо-Увани, Игбо-Эзе-Норт, Нсукка жергілікті басқару органдары 160 000 Нигерия Игала тілінің диалектісі Эдекири тілдері Оңтүстік, Орталық және Солтүстік Бенин, Орталық Того, Порто-Ново, Побэ, Аджарра, Банте, Саве, Тчаору, Сакете, Кету, Кове, Глазуэ, Адья-Уэрэ, Бассила, Дасса-Зуме (Бенин). Атакпаме, Губи, Ание, Моретан, Камболе (Того) Эде Ифе, Эде Иша, Эде Идааша, Эде Шабе, Эде Иже, Камболе, Эде Наго, Эде Кура, Манигри және т.б. 1,4 миллион Бенин, Того, Нигерия Батыс Йорубаландтағы тығыз байланысты диалектілер тобы, стандартты йорубамен 95%-дан астам лексикалық ұқсастыққа ие Итсекири Батыс Дельта штаты, Уарри-Соут, Уарри-Норт, Уарри-Соут-Уэст, Сапеле және Эфиопе-Уэст. Эдо штаты, Икпоба-Оха және Овия-Соут-Уэст 700 000 Нигерия Батыс Нигер дельтасының йоруба диалектісі және ең шығыс Эдекири диалектісі Йоруба Оңтүстік-Батыс, Солтүстік Орталық және Орта Батыс Нигерия: Ондо, Эдо, Квара, Экити, Лагос, Огун, Коги, Ойо, Осун. Шығыс және Орталық Бенин: Плато, Коллинс, Уэме, Зу, Боргу және т.б. Экити, Ифе, Ижебу, Оворо, Ижеша, Акоко, Икале, Окун, Ойо, Эгба, Авори, Игбомина, Ово, Иданре, Йева, Илаже, Кету, Икале, Моколе, Ондо, Ибарапа, Онко, Усен және т.б. 55 миллион Нигерия, Бенин, Америка Йорубоид тілдерінің ішіндегі ең үлкені, ал Нигер-Конго тілінің L1 тілдес халықтарының саны бойынша ең көп Олукуми Игбоид тілдерінің ішінде, Дельта штатында, Аниоча-Норт аймағында оқшауланған 17 000 (?) Нигерия Нигердің батыс жағалауындағы оқшауланған йоруба диалектісі Йоруба тобы б.з.б. 1 мыңжылдыққа дейін дамыған деп есептеледі. Йоруба тілінде сөйлейтін алғашқы қоныстар б.з.б. 4 ғасырдан бастап Нигер аймағындағы кеңірек аумақтарға сәйкес келеді, әсіресе Ифеде. Солтүстік-Батыс йоруба диалектілері Оңтүстік-Шығыс және Орталық диалектілеріне қарағанда тілдік жаңалықтарды көбірек көрсетеді. Бұл, соңғы аймақтарда әдетте ескі қоныстар бар екендігімен байланысты, Солтүстік-Батыс Йорубаландқа көші-қонның кейінгі мерзімін көрсетеді. Кей Уильямсон шкаласы бойынша, Итсекири мен басқа йорубоид диалектілері арасындағы байланыстың дәрежесі, ең көп таралған сөздердің тізімі бойынша: 100% ұқсастық екі диалекттің толық сәйкес келетінін білдірсе, 0% ұқсастық ешқандай байланысы жоқ екі тілдік аймақты білдіреді. + Тілдік ұқсастық үлесі Игала Иджуму (Окун) Стандартты йоруба Иджеша Экити Ижебу Оба (Акоко) Онда Илаже Икале Итсекири 60,0% 70,3% 71,5% 72,0% 74,2% 75,3% 78,4% 78,4% 80,4% 82,3% Сөз тізімінің талдау нәтижесі Итсекиридің Оңтүстік-Шығыс йоруба диалектілерімен, әсіресе Илаже және Икалемен 80,4% және 82,3% ұқсастығы бар екенін көрсетеді. Халықаралық тілдік бағалау конференциясының (1992) тілдік бағалау критерийлеріне сәйкес, егер сөз тізімінің талдауы 70%-дан төмен лексикалық ұқсастықты көрсетсе, екі тілдік форма әртүрлі тіл деп саналады. 70% және одан жоғары үндесу екі тілдік форманың бір тіл екенін көрсетеді, бірақ бір диалектті сөйлейтін адамдардың екінші тілдік форманы қаншалықты жақсы түсінетінін анықтау үшін диалекттік түсініктілік сынақтарын жүргізу қажет. Осылайша, талдау 60% жапсарлас Игаланың мүлдем басқа тіл екенін көрсетсе, барлық басқа йорубоид тілдік формалары бір тілдің диалектілері ғана.

Әдеби йоруба

Әдеби йоруба, сонымен қатар Стандартты йоруба, йоруба койнэ және жалпы йоруба деп те аталады, диалекттер тобының жеке мүшесі. Бұл тілдің жазба түрі, мектепте оқытылатын стандартты түрі және радиодан жаңалықтарды оқитын адамдар қолданатын тіл. Стандартты йоруба тілі 1850 жылдары, алғашқы африкалық англикан епискобы Сэмюэл А. Кроутер йоруба грамматикасын жариялағаннан және Библияны аударуды бастағаннан бастау алады. Көп бөлігі Ọyọ және Ибадан диалектілеріне негізделгенімен, Стандартты йоруба басқа диалекттерден де бірнеше ерекшеліктерді қамтиды. Оның өзіне тән ерекшеліктері де бар, мысалы, қарапайым дауыстық үйлесім жүйесі, сондай-ақ діни туындылардың алғашқы аудармаларынан келген ағылшын тілінен алынған калькалар сияқты шетелдік құрылымдар. Стандартты йорубаның қолданылуы ешқандай тілдік саясаттың нәтижесі болмағандықтан, "нағыз йоруба" дегеннің не екендігі туралы көптеген пікір таластар бар. Кейбір жазушылар Ọyọ диалектісін "таза" форма деп санайды, ал басқалары шынайы йорубаның мүлдем жоқ екенін айтады. Дегенмен, мектепте оқытылатын және бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын Стандартты йоруба, ортақ йоруба ұлттық санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Қосындылар

Лабиалды-алвеолярлық Пост-алвеолярлық/Жұмсақ таңдайлық Велярлық Көмейлік қарапайым езулік Тоқтау Фрикативті Жақындасу/Мұрындық ~ ~ Ротикалық Дауыссыз жарылысты дауыстар және сәл демдікпен айтылады; кейбір йоруба диалектілерінде және тіс дыбыстық болады. Ротикалық дыбыс қақпақ ретінде немесе, әсіресе Лагос йорубасында, ағылшын тілінің әсерінен альвеолярлық жақындасу ретінде айтылады. Бұл йоруба-ағылшын тілінде еркін сөйлейтін адамдарда жиі кездеседі. Аймақтағы көптеген тілдер сияқты, йоруба тілінде де дауыссыз және дауысты езу-жұмсақ таңдайлық тоқтаулар бар және: pápá 'егістік', gbogbo 'барлығы'. Ерекше айта кетерлік жайт, фонестезиядан басқа, дауыссыз екі езулік тоқтау жоқ, ал Нигерияда екеуі де жазылады. Йоруба тілінде де фонема жоқ; әрпі орфографияда дыбыс үшін қолданылады, бірақ нақты айтқанда, ол мұрындық дауыстыдан бірден бұрын келетін аллофонды білдіреді. Сондай-ақ, өздігінен буын ядросын құрайтын мұрындық буын бар. Дауыстыдан бұрын келгенде, ол жұмсақ таңдайлық мұрындық дыбыс: n ò lọ 'Мен бармадым'. Басқа жағдайларда, оның артикуляция орны келесі дыбыспен үйлесімді: ó ń lọ 'ол барады', ó ń fò 'ол секіреді'. C, Q, V, X және Z әріптері тек ағылшын тілінен алынған сөздерде ғана кездеседі.

Үндеген йоруба

Тоналды лексикалық және грамматикалық қолданыстан басқа, оны сыбызғы тарту және барабан соғу сияқты басқа да жағдайларда қолданады. Йоруба тілінде сыбызғы арқылы алыс қашықтықтарда хабарласады. Сөйлеушілер бір мезгілде сөйлеп, сыбызғы тартқанда, тіл өзгеріске ұшырайды: дауыссыздар [h] дыбысына айналады, ал барлық дауыстылар [u] дыбысына өтеді. Дегенмен, барлық тон өзгеріссіз сақталады. Тондардың сақталуы сөйлеушілерге сыбызғымен жеткізілген хабардың мағынасын түсінуге көмектеседі. Йорубаның сөйлейтін барабаны «Dùndún» немесе «iya ilu» мерекелер мен маңызды шараларда ән айтумен бірге қолданылады.

Тональдық эффекттер және компьютерлік кодталған құжаттар

Жазбаша йоруба тілінде стандартты компьютерлік пернетақтада жоқ диакритикалық белгілер қолданылады, сондықтан кейбір өзгерістер қажет. Атап айтқанда, төменгі нүктелер мен тон белгілері көрсетілмейді, сондықтан көптеген йоруба тіліндегі құжаттар оларды жай ғана жіберіп алады. Асубиаро Толуасе 2014 жылғы мақаласында осы диакритикалық белгілерді қолдану йоруба тіліндегі құжаттарды танымал іздеу жүйелері арқылы табуға әсер етуі мүмкін екенін атап көрсетті. Сондықтан, олардың болмауы онлайн зерттеулерге маңызды әсер етіп, қиындық тудыруы мүмкін.

Ассимиляция және элиция

Бір сөз дауысты әріппен басталатын келесі сөздің алдында келгенде, дауыстылардың бірі жиі ассимиляцияланады немесе жойылады ("элизия"). Шындығында, йоруба тіліндегі буындар көбінесе дауыстымен аяқталады, ал көптеген есімдер дауыстымен басталады, сондықтан бұл өте кең таралған құбылыс, және ол тек өте баяу, табиғи емес сөйлеуде ғана кездеспейді. Мұндағы орфография сөйлеуді қадағалайды, яғни ассимиляция немесе элизия нәтижесінде қысқартылған сөздерде әдетте сөздердің бөлінуі көрсетілмейді: ra ẹja → rẹja 'балық сатып алу'. Дегенмен, кейде авторлар элизияланған дауыстыны көрсету үшін кері сызықша қолдануы мүмкін, мысалы ní ilé → n'ílé 'үйде'. Сөздердің ішіндегі ұзын дауыстылар көбінесе сөз ішінде дауыстының жойылғанын көрсетеді. Мұндай жағдайларда, жойылған дауыстының тоны сақталады: àdìrò → ààrò 'ошақ'; koríko → koóko 'шөп'; òtító → òótó 'ақиқат'.

Тамырлар

Көптеген сөздік тамырлар CV(N) фонологиялық құрылымының бір буынды болып келеді, мысалы: dá (жасау), dán (жібітіп тазалау), pọ́n (қызыл болу). Осы үлгіге сәйкес келмейтін сөздік түбірлер көбінесе бір буыны жойылған бұрынғы күрделі сөздер болып табылады. Мысалы: nlá (үлкен болу), бастапқыда ní (ие болу) + lá (ірі болу) және súfèé (үскіру), бастапқыда sú (жел шығару) + òfé немесе ìfé (соққан жел) қосылысы. Дауыссыз әріптер етістікті зат есімге айналдыратын түбірге қосылатын префикстер болып табылады. Атау түбірлер көбінесе екі буынды, мысалы: abà (жайлау, сарай), ara (дене), ibà (қызу). Бір буынды және тіпті үш буынды түбірлер де кездеседі, бірақ олар сирек.

Грамматика

Йоруба тілі – жоғары оқшауланған тіл. Оның негізгі құрамдық реті – бастауыш-жалғау-толықтауыш, мысалы, ó nà Adé 'ол Адені ұрды'. Жалаңаш етістік түбірі аяқталған әрекетті білдіреді, оны жиі толыққанды деуге болады; уақыт пен мәнер ń 'кемтелген/қазіргі үзіліссіз', ti 'өткен' сияқты етістік алдындағы жұрнақтармен белгіленеді. Жоққа шығару етістік алдындағы kò жұрнағы арқылы білдіріледі. Батыс Африканың көптеген тілдеріндегідей, қатар тіркескен етістік құрылымдары жиі кездеседі. Йоруба тілінде грамматикалық род болмаса да, сұрау жұрнақтары қолданылғанда, адам және адам емес есімдер арасында айырмашылық бар: адам есімдері үшін ta ni ('кім?') және адам емес есімдер үшін kí ni ('не?'). Иеленушілік/атаулық және оған қатысты ұғымдарды қамтитын байланысты құрылым, өзгертілген сөздерді ретімен тікелей қоюдан тұрады, мысалы, inú àpótí {қораптың іші} 'қораптың іші', fìlà Àkàndé 'Аканденің бас киімі' немесе àpótí aṣọ 'киімге арналған қорап'. Екі есімнен астам тікелей қойылуы мүмкін: rélùweè abẹ́ ilẹ̀ (жер асты темір жолы) 'жер асты темір жолы', inú àpótí aṣọ 'киім қорабының іші'. Егер екі түрлі түсінік туындаса, мағынаны ажырату контекстке қалдырылады. Көптік есімдер көптік сөзбен белгіленеді. Орын және бағыт кеңістіктік қатынас есімдерімен, мысалы orí 'үсті', apá 'жаны', inú 'іші', etí 'шеті', abẹ́ 'асты', ilẹ̀ 'төмен' және т.б. кеңістіктік сөздермен біріктіріліп беріледі. Көптеген кеңістіктік қатынас сөздері тарихи тұрғыдан дене мүшелерінің атауларымен байланысты.

Араб ықпалы

Ислам және христиан діндері сияқты импортталған діндер мен өркениеттердің кеңінен қабылдануы жазба және ауызша йоруба тіліне әсер етті. Йорубалық мұсылман ғалымы Әбу Абдулла Аделабу, "Құран мен Сүннаның арабша-ағылшын энциклопедиялық сөздігінде" исламның Африка тілдерін техникалық және мәдени жағынан байытқанын, Шығыс Африкада суахили және сомали тілдері, ал Батыс Африкада тураңши хауса және волоф тілдері осының басты иегерлері екенін айтты. Дамаск қаласынан PhD дәрежесін алған Аделабу көптеген қолданыстағы сөздердің ішінде йоруба тілінің араб тілінен алынған мына сөздерін атап көрсетті:

Грамматика және эскиздер

Адесола, Олусей (2005). Йоруба: Грамматикалық эскиз. 1.0 нұсқасы. «Афранаф» жобасы. Интернет-архивтен қолжетімді. Йоруба тілінің тұңғыш грамматикасы. Интернет-архивтен қолжетімді.