Кіріспе
Жаңа Зеландия үкіметінің шешім қабылдаудың орталық форумы – Жаңа Зеландияның Министрлер кабинеті. Бұл Жаңа Зеландия Парламентіне есеп беретін жоғары тұрған министрлерден құралған орган. Кабинет отырыстары аптасына бір рет премьер-министр төрағалығымен өтеді, онда маңызды мәселелер талқыланады және үкімет саясаты қалыптасады. Кабинет құрамына басқару мен саясаттың нақты салаларына бағытталған бірнеше комитеттер де кіреді. Ешқандай заңмен құрылмағанымен, Кабинет Жаңа Зеландияның саяси жүйесінде зор күшке ие, оның Парламентке ұсынған үкіметтік заң жобаларының көбісі қабылданады. Жаңа Зеландия Кабинеті британдық кабинет жүйесінің дәстүріне сәйкес жұмыс істейді. Кабинет мүшелері Парламент алдында өз әрекеттері мен саясаты үшін бірлесіп жауапты. Кабинет отырыстарының талқылаулары құпия сақталады және шешімдер жарияланғаннан басқа, халыққа жарияланбайды. Кабинеттегі барлық министрлер сондай-ақ Атқару кеңесінің мүшелері болып табылады, бұл орган генерал-губернаторға оның ресми конституциялық функцияларын орындауда кеңес беруге міндетті. Кабинеттен тыс, белгілі бір саясат саласына жауапты және жоғары тұрған Кабинет министрлеріне тікелей есеп беретін бірнеше министрлер бар. Кабинеттен тыс министрлер де Кабинет комитеттеріне кіреді және өздерінің ведомстволарына қатысты Кабинет отырыстарына тұрақты түрде қатысады. Сондықтан, тікелей Кабинеттен тыс жұмыс істесе де, олардың күші мен ықпалы кем емес, себебі олар шешім қабылдау процесінің маңызды бөлігі болып табылады.
The Cabinet of New Zealand is the New Zealand Government's body of senior ministers, accountable to the New Zealand Parliament. Cabinet meetings, chaired by the prime minister, occur once a week; in them, vital issues are discussed and government policy is formulated. Cabinet is also composed of a number of committees focused on specific areas of governance and policy. Though not established by any statute, Cabinet wields significant power within the New Zealand political system, with nearly all government bills it introduces in Parliament being enacted. The New Zealand Cabinet follows the traditions of the British cabinet system. Members of Cabinet are collectively responsible to Parliament for its actions and policies. Cabinet discussions are confidential and are not disclosed to the public apart from the announcement of decisions. All ministers in Cabinet also serve as members of the Executive Council, the body tasked with advising the governor general in the exercise of his or her formal constitutional functions. Outside Cabinet, there are a number of non Cabinet ministers, responsible for a specific policy area and reporting directly to a senior Cabinet minister. Ministers outside Cabinet are also part of Cabinet committees and will regularly attend Cabinet meetings which concern their portfolios. Therefore, although operating outside of Cabinet directly, these ministers do not lack power and influence as they are still very much part of the decision making process.
Конституциялық негіз
Министрлер кабинеті заң немесе конституциялық құжатпен құрылмаған, бірақ ол ұзақ жылдар бойы қалыптасқан конституциялық конвенция негізінде құрылған. Бұл конвенция көптеген ресми жарияламалар мен ережелерде Кабинетке сілтеме жасау үшін жеткілікті мәнге ие; оны қолдау үшін Үкімет ведомствосы – Премьер-Министр мен Кабинет ведомствосы жауапты. Кабинеттің құрылуына тікелей заңнамалық негіз болмаса да, Кабинет нұсқаулығы оның функцияларын реттейтін ресми құжатқа айналды, сондай-ақ осы конвенцияға негізделген. Кабинет құрылымының негізінде "Кеңестегі генерал-губернатор" деп аталатын ресми институт тұр, ол генерал-губернаторға конституциялық функцияларын орындау кезінде кеңес беруге міндетті. Көптеген министрлер екі органның да мүшелері, бірақ кейбір кеңесшілер "Кабинеттен тыс министрлер" деп аталады, олар Кабинет мүшелері саналмайды және әдетте отырыстарға қатыспайды. Кабинет отырыстарын Атқарушы кеңестен бөлек өткізу Эдвард Стаффордтың премьер-министрлік қызметінің алғашқы кезеңінде (1856–1861) басталды. Жаңа Зеландияда жауапты үкіметтің жақтаушысы болған Стаффорд колониялық үкіметтің барлық істерін губернатордың араласуынсыз толық бақылауда ұстауы керек деп сенді. Губернатор Атқарушы кеңестің төрағасы болғандықтан, Стаффорд губернаторсыз министрлерімен кездесті, осылайша Кеңестің рөлін ресми деңгейге дейін төмендетті. Кабинеттің билігіне қатысты конвенцияның күші зор, және оның қатысушыларын міндеттеуге жеткілікті. Теориялық тұрғыдан алғанда, әрбір министр белгілі бір сала бойынша Министрлік жарлық алғаннан кейін тәуелсіз жұмыс істейді. Бірақ генерал-губернатор министрді кез келген уақытта, әдетте Премьер-Министрдің кеңесі бойынша қызметтен босата алады, сондықтан министрлер белгілі бір шеңберде жұмыс істеуге міндетті. Ұжымдық жауапкершілік үш негізгі принципке негізделген. Бірінші принцип – бірауыздан қолдау, онда Кабинет мүшелері шешімдерді ашық түрде қолдауы және жеке пікірлеріне қарамастан, оларды қорғауы керек. Екіншіден, құпиялылық принципі барлық Кабинет талқылауларының құпия сақталуын талап етеді. Формальды түрде барлық министрлер тең дәрежеде және бір-біріне бұйрық бере алмайды немесе бұйрық ала алмайды. Бірақ конституциялық тәжірибе Премьер-Министрдің "primus inter pares" – теңдер арасында біріншісі екенін көрсетеді. Премьер-Министр ұжымдық жауапкершілікті бұзғанда қиындықтар туындайды. Министрлерді тағайындау және қызметтен босату іс жүзінде Премьер-Министрдің қолында болғандықтан, Кабинет өзінің үкімет саясатымен ашық келіспейтін Премьер-Министрге қарсы тікелей шаралар қолдана алмайды. Екінші жағынан, Премьер-Министр Кабинетінің бірауыздан қарсылығына қарсы әрекет етуге тырысса, партиялық әріптестерінің сенімін жоғалту қаупі бар. Бұған бұрынғы Премьер-Министр Дэвид Лэнгке мысал келтіруге болады, ол сол кездегі Қаржы министрі Роджер Дуглас ұсынған және Кабинет қолдаған салық реформасына қарсы сөйлеген. Дуглас отставкаға кетуге мәжбүр болды, бірақ Кабинет Дугласты Лэнгке қарсы қолдағанда, Премьер-Министр мұны өзінің басшылығына сенімсіздік білдіру деп қабылдады және орнынан түсті.
МПК-дан кейінгі ұжымдық жауапкершілік
Кейбір саяси комментаторлар, мысалы профессор Филип Джозеф, ұжымдық жауапкершіліктің біртараптық принципін конституциялық келісім деп санаудың қате екенін айтты. Джозеф біртараптылықты тек «прагматикалық саясат ережесі» деп есептейді, ол конституциялық конвенция деп танылуға жеткілікті конституциялық сипаттамадан мүлдем айырылған. Ол конвенциядан өзгеше, үкіметтер саяси ережелерден бас тарта алады, тоқтата алады немесе толығымен жоюға болады деп мәлімдейді. 2011 жылғы жалпы сайлаудан кейін Ұлттық партиясы басқаратын үкімет ұжымдық жауапкершілік контекстіндегі шағын партиялардың рөліне қатысты келесідей мәлімдеме жасады:
Ұжымдық жауапкершілік қолдау көрсетіп отырған партияның министрлеріне қатысты басқаша қолданылады. Қолдау көрсетіп отырған партияның министрлері тек өздерінің портфельдеріне қатысты ғана ұжымдық жауапкершілікке міндетті (оның ішінде нақты тапсырылған міндеттерге де). Қолдау көрсетіп отырған партияның министрлері өз портфельдеріне қатысты мәселелер туралы сөйлегенде, олар үкімет атынан және үкімет құрамында сөйлейді. Үкімет олардың портфельдері бойынша шешім қабылдағанда, олар жеке пікірлеріне қарамастан және тиісті отырысқа қатысқан-қатыспағанына қарамастан, сол шешімдерді қолдауы керек. Қолдау көрсетіп отырған партияның министрлері өз портфельдерінен тыс мәселелер туралы сөйлегенде, олар министрлер ретінде емес, саяси партия басшылары немесе Парламент мүшелері ретінде сөйлей алады және үкіметтің позициясын міндетті түрде қолдамайды. Кабинетке кірмейтін министрлер өздерінің ведомстволарының іс-әрекеттері үшін жеке министрлік жауапкершілікті сақтайды (кабинет министрлерімен бірдей). Өкілдіктің артуы партиялар арасында коалиция құру қажеттігіне әкелді, себебі 2020 жылға дейін пропорционалды сайлау жүйесінде (ММР) ең көп дауыс пен орынды бірде-бір партия алмады. ММР бойынша коалиция құрып үкімет құру үшін ірі партиялар өз лауазымдарынан басқарып, кіші партия мүшелеріне кабинеттік лауазымдар ұсынуы мүмкін. 1996 жылғы алғашқы ММР сайлауының нәтижесі жаңа пропорционалды парламенттің қозғаушы күші болды. «Жаңа Зеландия бірінші» партиясы партиялық дауыс берудің 13,4% -ын алып, Өкілдер палатасында 17 орынға ие болды (бұл көпшілік дауыс беру жүйесі бойынша өткен 1993 жылғы жалпы сайлаудағы 8,5% -бен салыстырылады). Бұл нәтиже «Ұлттық» партиясы партиялық дауыс берудің 33,8% -ын алып, 44 орынға ие болғанына қарамастан, жалғыз өзі үкімет құруға мүмкіндік бермеді. Жаңа үкіметті құру бойынша келіссөздерге екі айға жуық уақыт кетті, бірақ соңғы нәтиже «Жаңа Зеландия бірінші» партиясы кабинетте бес министрлік және кабинеттен тыс төрт министрлік лауазымға ие болды. Бұл жаңа үкіметте 36,4% өкілдікке ие екенін білдірді. 1996 жылғы сайлаудан кейін премьер-министр Джим Болгер «Жаңа Зеландия бірінші» партиясымен келіссөздер жүргізу кезінде өзінің партиялық фракциясына партияның барлық талаптарын қанағаттандыра алмайтынын, себебі кіші партияны үкіметтік құрылымға күштеп енгізуге мәжбүр болғанын айтты, осылайша ММР жүйесімен байланысты туындаған қиындықтардың бірін көрсетті.
Collective responsibility applies differently in the case of support party Ministers. Support party Ministers are only bound by collective responsibility in relation to their own respective portfolios (including any specific delegated responsibilities). When support party Ministers speak about the issues in their portfolios, they speak for the government and as part of the government. When the government takes decisions within their portfolios, they must support those decisions, regardless of their personal views and whether or not they were at the meeting concerned. When support party Ministers speak about matters outside their portfolios, they may speak as political party leaders or members of Parliament rather than as Ministers, and do not necessarily support the government position. Ministers outside Cabinet retain individual ministerial responsibility for the actions of their department (in common with Cabinet ministers). The increased representation resulted in the need to form coalitions between parties, as no single party received a majority of votes and seats under MMP until 2020. In order to govern in a coalition under MMP, it is likely that a major party will have to relinquish and offer Cabinet positions to members of a minority party. The aftermath of the first MMP election in 1996 highlighted the changes resulting from the new proportional parliament. New Zealand First received 13.4% of the party vote, giving them 17 total seats in the House of Representatives (in contrast to 8.5% in the 1993 general election, conducted under the plurality voting system). This ultimately resulted in the as the National Party, who received 33.8% of the party vote, translating to 44 seats in the House, could not govern alone. Negotiations forming the new government took nearly two months however the ultimate result being that New Zealand First were to have five ministers inside Cabinet and four outside. This translated to having 36.4% of representation in the new government. The Prime Minister following the 1996 election, Jim Bolger, was forced to tell his caucus during negotiations with New Zealand First, that he would not be able to satisfy all ambitions of the caucus, due to the forced inclusion of the minority party into the governmental framework, thus highlighting one of the challenges that came with MMP.
Жиналыстар
Министрлер кабинетінің мүшелері үкіметтік саясаттың ең маңызды мәселелерін талқылау үшін тұрақты түрде, әдетте апта сайын дүйсенбі күні жиналады. Министрлер кабинетіне ұсынылуға тиіс мәселелер: жаңа заңнама, үкіметтік заң жобаларын қамтиды; қаржылық ұсыныстар және бюджеттік шешімдер; конституциялық шаралар; мемлекеттік қызметтегі өзгерістер; таңдау комитеттерінің ұсынымдарына үкіметтің жауаптары; министрлердің ведомстволық мүдделері; үкіметтік органдарға тағайындамалар; және халықаралық шарттар. Министрлер кабинетінің отырыстарына министрлерден басқа тек кабинет хатшысы мен оның орынбасары қатысады. Олар саяси тағайындалған емес, олардың рөлі – кабинет шешімдерін жасау және тіркеу, сондай-ақ процедуралық мәселелер бойынша кеңес беру, саяси кеңес беру емес. Кабинет хатшысы атқару кеңесінің хатшысы ретінде қос қызмет атқарады, ол кабинет пен генерал-губернатор арасында байланыс пен өзара іс-қимыл арнасын қамтамасыз етеді. Апталық отырыстарды өткізетін кабинет отырыстар залы және оған байланысты кеңселер Парламент ғимаратының атқарушы қанаты – "Бейі" жоғарғы жағында орналасқан.
Мүшелер
Премьер-министр министрлерге міндеттерді жүктейді және оларды қызмет мерзімі бойынша реттейді. Министрдің мәртебесі "қызмет еткен уақытының ұзақтығы, оның портфелінің маңыздылығы және премьер-министр алдындағы жеке беделі" сияқты факторларға байланысты. Аралас сайлау жүйесінде (ММП) әдетте министрлердің үш санаты болады: «негізгі» кабинет құрамындағы министрлер, кабинеттен тыс министрлер және қолдау көрсеткен партиялардың министрлері (яғни, сенімсіздік дауысы мен қаржыландыру мәселелерінде үкіметтік партияны қолдауға келіскен шағын партиялар). Министрлер кабинетінің мүшелерінің саны уақыт өте келе артқан. Мысалы, 1890 жылдары кабинетте жеті министр болған. 1970 жылдарға дейінгі кезеңде кабинет мүшелерінің саны көбейді, бірақ содан бері 20-ға дейін сақталды; бұл парламент депутаттарының санының өсуіне қарамастан. Керісінше, кабинеттен тыс министрлердің саны, әсіресе аралас сайлау жүйесі енгізілгеннен кейін артты. Премьер-министрден басқа, оған «Өте Құрметті» («The Rt. Hon.») деген лауазым беріледі. Бұрын бірнеше жоғары лауазымды министрлер 2000 жылы тағайындау тоқтатылғанға дейін, Сыртқы кеңеске мүшелігіне байланысты «Өте Құрметті» аталымын пайдаланған.