Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бағалар мен валюта бақылауының кенеттен алынуы
Sudden release of price and currency controls
Экономикада шок терапиясы – экономиканы либералдау мақсатында бірдей кезеңде жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы. Оған барлық бағаларды либералдау, жекешелендіру, сауданы либералдау және қатаң монетарлық және фискалдық саясат арқылы тұрақтандыру кіреді. Бұл шаралар, ескі коммунистік елдерде жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өту үшін қолданылды.
In economics, shock therapy is a group of policies intended to be implemented simultaneously in order to liberalize the economy, including liberalization of all prices, privatization, trade liberalization, and stabilization via tight monetary policies and fiscal policies. In the case of post Communist states, it was implemented in order to transition from a command economy to a market economy.
Шолу
Шок терапиясы – аралас экономиканы экономикалық либерализациялау немесе жоспарлы немесе дамушы экономиканы кенеттен және күрт неолибералдық реформалар арқылы еркін нарықтық экономикаға көшіруге бағытталған бағдарлама. Шок терапиясы саясатына баға бақылауын тоқтату, мемлекеттік субсидияларды жою, мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру, сондай-ақ салық ставкаларының жоғарылатуы және мемлекеттік шығыстарды төмендету сияқты қатаң фискалдық шаралар кіреді. Шок терапиясы саясатын бағаны либерализациялаумен және қатаң үнемдеу шараларымен сипаттауға болады. Шок терапиясының алғашқы мысалы – Аугусто Пиночеттің әскери төңкерісінен кейін Чилиде жүзеге асырылған неолибералдық реформалары. Бұл реформалар Чикаго университетінің айналасында қалыптасқан либералдық экономикалық идеяларға негізделген, олар «Чикаго жігіттері» деп аталды. Бұл термин Боливияның жағдайына да қолданылады. Боливия 1985 жылы президент Виктор Паз Эстенсоро мен жоспарлау министрі Гонсало Санчес де Лозада басшылығымен экономист Джеффри Сакстың идеяларын пайдалана отырып, гиперінфляцияны сәтті жеңді. Экономикалық либерализм 1960 жылдардан бастап маңызға ие болды және либералдық шок терапиясы экономикалық дағдарыстарға жауап ретінде, мысалы, 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысында Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) тарапынан жиі қолданыла бастады. Шок терапиясы әртүрлі пікірлерге бөлінген. Оның жақтастары бұл шаралар экономикалық дағдарыстарды тоқтатуға, экономиканы тұрақтандыруға және экономикалық өсуге жол ашуға көмектескенін алға тартады, ал сыншылары, соның ішінде экономист Джозеф Стиглиц, олардың жағдайды қажетсіз түрде ушықтырғанын және артық әлеуметтік қиындықтар тудырғанын айтады. Олар өмір сүру ұзақтығының қысқаруына, экономикалық теңсіздіктің, коррупцияның және кедейліктің өсуіне әкеп соқты. Массачусетс университетінің профессоры Изабелла Вебер: «Шок терапиясының нәтижесінде Ресейдегі өлім-жітім көрсеткіші өнеркәсіптік дамыған елдердегі бейбіт уақыттағы көрсеткіштерден асып кетті» деді. Бірақ кейбіреулері бұл көрсеткіштерге әлі де жетпеген елдер бар. Ресейде 2015 жылы халықтың 99 пайызының орташа нақты табысы 1991 жылғы көрсеткіштен төмен болды. Неміс тарихшысы Филипп Тер шок терапиясын енгізудің болашақ экономикалық өсуге ешқандай қатысы болмағанын мәлімдеді.
Shock therapy is a program intended to economically liberalize a mixed economy or transition a planned economy or developmentalist economy to a free market economy through sudden and dramatic neoliberal reform. Shock therapy policies generally include ending price controls, stopping government subsidies, privatizing state owned industries, and tighter fiscal policies, such as higher tax rates and lowered government spending. In essence, shock therapy policies can be distilled to price liberalization accompanied by strict austerity. The first instance of shock therapy was the neoliberal reforms of Chile under Pinochet, carried out after the military coup by Augusto Pinochet. The reforms were based on the liberal economic ideas centered on the University of Chicago, which became known as the Chicago Boys. The term is also applied to Bolivia's case. Bolivia successfully tackled hyperinflation in 1985 under President Victor Paz Estenssoro and Minister of Planning Gonzalo Sánchez de Lozada, using the ideas of economist Jeffrey Sachs. Economic liberalism rose to prominence after the 1960s and liberal shock therapy became increasingly used as a response to economic crises, for example by the International Monetary Fund (IMF) in the 1997 Asian Financial Crisis. Shock therapy has been controversial, with its proponents arguing that it helped to end economic crises, stabilized economies, and paved the way for economic growth, while its critics including economist Joseph Stiglitz believed that it helped deepen them unnecessarily and created unnecessary social suffering. and decreasing life expectancy, along with rising economic inequality, corruption, and poverty. Isabella Weber of the University of Massachusetts said: "As a result of shock therapy, Russia experienced a rise in mortality beyond that of any previous peacetime experiences of an industrialized country." although some are still far behind that. In Russia, the average real income for 99 percent of people was lower in 2015 than in 1991. German historian Philipp Ther asserted that the imposition of shock therapy had little to do with future economic growth.
Өмірбаян
Германия 1945 жылғы 8 мамырда толық капитуляция жасау арқылы Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропалық майданын аяқтады. 1945 жылғы сәуірден 1947 жылғы шілдеге дейін Германияны одақтас әскерлер басып алды және Штабтар комитетінің 1067 нөмірі (JCS 1067) директивасын іске асырды. Бұл директива Германия экономикасын ауыр индустриядан негізінен мал шаруашылығына көшіруді мақсат етті, Германияның соғыс жүргізуге қабілетін болдырмау үшін. Әскери мақсатта қолданылуы мүмкін азаматтық өнеркәсіптер, қазіргі замандағы «жалпы соғыс» кезеңінде дерлік барлығы, қатаң шектеулерге ұшырады. Мұндай шектеулер Германияның бейбіт уақыттағы қажеттіліктеріне байланысты белгіленді, бұл қажеттіліктер еуропалық орташа стандартқа сәйкес есептелді. Осы мақсатқа жету үшін, әрбір өнеркәсіп түрі Германияның осы өнеркәсіптен қажетті ең төменгі деңгейде қанша зауытқа ие болуы керектігін анықтау үшін қарастырылды. Бірақ бұл саясаттың ұзаққа соқпайтыны тез байқалды. Германия өзіне жететіндей азық-түлік өндіре алмады және нашар тамақтану кеңінен тарады. Еуропаның соғыстан кейінгі экономикалық жаңғыруы күткендей болмады және Еуропа экономикасының неміс индустриясына тәуелді екені анық болды.
Germany ended the European Theatre of World War II with its unconditional surrender on the 8 May 1945. April 1945 to July 1947 saw the Allied occupation of Germany implement Joint Chiefs of Staff directive 1067 (JCS 1067). This directive aimed to transfer Germany's economy from one centered on heavy industry to a pastoral one to prevent Germany from having the capacity for war. Civilian industries that might have military potential, which in the modern era of "total war" included virtually all, were severely restricted. The restriction of the latter was set to Germany's approved peacetime needs, which were set on the average European standard. To achieve this, each type of industry was subsequently reviewed to see how many factories Germany required under these minimum level of industry requirements. It soon became obvious that this policy was not sustainable. Germany could not grow enough food for itself, and malnutrition was becoming increasingly common. The European post war economic recovery did not materialise and it became increasingly obvious that the European economy had depended on German industry.
Польшадағы өмір
1989 жылғы 4 маусымда өткен сайлауда коммунистік үкімет жеңіліске ұшырағаннан кейін бұрынғы режимнің заңдылығы жойылғандығы анық болды. Магдаленкадағы бейресми келіссөздер, содан кейін 1989 жылғы Польша дөңгелек үстел келіссөздері билікті демократиялық жолмен сайланған үкіметке бейбіт түрде беруге мүмкіндік берді. Экономикалық жағдай бойынша инфляция жоғары болды, шамамен 600%-ға жетті, ал мемлекеттік монополиялар мен холдингтердің көпшілігі технологиялық тұрғыдан ескірген және тиімсіз болды. Польшада іс жүзінде жұмыссыздық болмаса да, жалақы төмен еді және тауар тапшылығы дүкендерде тіпті ең қажетті азық-түлік тауарларының да жетіспеуіне әкелді. Дегенмен, басқа посткоммунистік елдерден өзгеше, Польшада капиталистік экономикамен тәжірибе болды, себебі ауыл шаруашылығында жеке меншік сақталды және азық-түлік фермерлер базарында сатылатын. Сонымен қатар, экономикалық реформалар енгізілгеннен кейін Польшадағы теңсіздік бірден төмендеді, бірақ кейінгі жылдары қайта өсті. Бүгінде Польша түрлі экономикалық қиындықтарға тап болса да, коммунистік кезеңмен салыстырғанда ЖІӨ-сі жоғары және экономикасы біртіндеп дамып келеді. 1993-2004 жылдары Польша табыс деңгейі бойынша ЕО-ға жақындады. Financial Times басылымының мәліметінше, Польшаның «шоқ терапиясы» кәсіпкерлерге жол ашты және Польшаның көрші елдеріне қарағанда сыртқы факторларға төзімді экономика құруға көмектесті. 2009 жылы, Еуропаның қалған бөлігі рецессияға ұшырағанда, Польша үздіксіз өсімді көрсетті, тіпті бір тоқсандығында да теріс өсім тіркелмеді.
After the failure of the Communist government in the elections of June 4, 1989, it became clear that the previous regime was no longer legitimate. The unofficial talks at Magdalenka and then the Polish Round Table talks of 1989 allowed for a peaceful transition of power to the democratically elected government. The economic situation was that inflation was high, peaking at around 600%, and the majority of state owned monopolies and holdings were largely ineffective and completely obsolete in terms of technology. Although there was practically no unemployment in Poland, wages were low and the shortage economy led to a lack of even the most basic foodstuffs in the shops. Unlike the other post communist countries, however, Poland did have some experience with a capitalist economy, as there was still private property in agriculture and food was still sold in farmers' markets. Moreover, inequality in Poland actually decreased right after the economic reforms were implemented, although it rose back up again in later years. Today, although Poland is confronted with a variety of economic problems, it still has a higher GDP than during communist times, and a gradually developing economy. Poland was converging towards the EU in regards to income level in 1993–2004. According to Financial Times, Poland's shock therapy paved the way for entrepreneurs and helped to build an economy that was less vulnerable to external shock than Poland’s neighbours. In 2009, while the rest of Europe was in recession, Poland continued to grow, without a single quarter of negative growth.
Ресейдегі нәтижелер
1990-1991 жылдары КСРО-да кеңінен таралған гиперинфляция, ашаршылық, кедейлік және экономикалық дағдарысқа байланысты Ресей басшылары экономикаға шок терапиясын енгізуге тырысты. Ресейдегі шок терапиясының сәтсіздігі кең ауқымды әлеуметтік дүрбелең, экономикалық тұрақсыздық және олигархтардың пайда болуымен сипатталды, бұл халықтың үкіметтің неолибералдық реформалар саясатына наразылығын күшейтіп, сенімін жоғалтты.
Due to rampant hyperinflation, famine, poverty, and the depression of 1990 1991 in the Soviet Union, Russian leaders attempted to implement shock therapy to the economy. The downfall of shock therapy in Russia was marked by widespread social dislocation, economic instability, and the rise of oligarchs, contributing to public criticism and eroding trust in the government's neoliberal reform agenda.
"Шоқ терапиясы" терминінің пайда болуы
Бұл терминді Наоми Клейн танымал етті. 2007 жылы жарық көрген «Шок доктринасы» атты кітабында ол неолибералдық еркін нарық саясаты (экономист Мильтон Фридман ұсынғандай) «шоқ терапиясы» стратегиясы арқасында әлемдік деңгейде кеңінен танымал болды деп мәлімдейді. Оның пікірінше, бұл саясат көбінесе халыққа ұнамайды, теңсіздікті күшейтеді және әскери төңкеріс, мемлекеттік террор, кенеттен жұмыссыздық пен еңбек құқықтарын шектеу сияқты саяси және әлеуметтік «шоқтармен» бірге жүреді. Экономист Джеффри Сакс (кейде осы терминді ұсынған деп есептеледі) «шоқ терапиясы» терминін өзі таңдамағанын, оған ұнамайтынын және бұл термин «журналистер мен қоғамдық пікірдің нәтижесінде пайда болған» екенін, сондай-ақ бұл термин «іс жүзінде одан да ауыр сезім тудыратынын» айтады. Сакстың экономистер емес адамдар «шоқ терапиясы» деп атаған идеялары, ақша-кредит және экономикалық дағдарыстардың тарихи кезеңдерін зерттеуге негізделген, онда шешуші қадам ақшалық хаосты бір күнде тоқтатуға болатыны байқалды.
The term was popularized by Naomi Klein. In her 2007 book The Shock Doctrine, she argues that neoliberal free market policies (as advocated by the economist Milton Friedman) have risen to prominence globally because of a strategy of "shock therapy". She argues these policies are often unpopular, result in greater inequality and are accompanied by political and social "shocks" such as military coups, state sponsored terror, sudden unemployment and the suppression of labor. The economist Jeffrey Sachs (sometimes credited with coining the term) says he never picked the term "shock therapy", does not much like it, and asserts that the term "was something that was overlaid by journalism and public discussion" and that the term "sounds a lot more painful in a way than what it is". Sachs' ideas on what has been referred by non economists as "shock therapy" were based on studying historic periods of monetary and economic crisis and noting that a decisive stroke could end monetary chaos, often in a day.