Кіріспе

Бернардо ди Маттео дель Борра Гамберелли (1409-1464), Бернардо Росселлино деп кеңінен танымал, итальяндық Ренессанс мүсіншісі және сәулетшісі, мүсінші Антонио Росселлиноның үлкен ағасы. Ренессанс суретшілерінің екінші буынының өкілі ретінде, ол жаңа дәуірді сипаттайтын көркемдік көзқарастағы революцияны одан әрі қалыптастыруға және таратуға көмектесті. Оның туындыларын отбасылық шеберханада жұмыс істеген үш ағасының еңбектерінен ажырату қиын.

Өмірбаян

Росселлино Италияның Арно аңғары мен Флоренция қаласына көз тіккен Сетигнано таулы ауылында фермерлер мен тас карьерлерінің иелері отбасында дүниеге келді. Оның туысы, Жакопо ди Доменико ди Лука дель Борра Гамберелли, оған тас қалау өнерінен алғашқы сабақтар берген болуы мүмкін. 1420 жылға қарай Бернардо Флоренцияда болып, қаланың танымал мүсіншілерінің бірі, «il Rosso (қызылшаш)» атымен белгілі Нанни ди Бартолоның шәкірті болды. Осындай қарым-қатынас Бернардоға «Росселлино (кішкентай қызылшаш)» лақап атын беруіне және оның бауырлары Антонио, Доменико және Джованниға да қолданылуына себеп болуы мүмкін. Қызығы, Бернардоның Флоренция Тас және ағаш шеберлері гильдиясына қабылданғаны туралы жазба жоқ, бірақ оның бауырларының оқуға қабылданғаны туралы мәліметтер бар. Бернардо 1420 жылдары Флоренциядағы тәжірибелік атмосферадан, еңбек еткен шеберлерден көп нәрсе үйренді. Ол Брунеллески, Донателло, Гиберти және Мазаччо қолданған «жаңа бағыттарға» қатты әсер етті. Мүмкін, олардың басқа жақтастарынан гөрі, Бернардо Росселлино мүсіншілік және сәулет өнерінде классикалық қайта жаңғыруды тұжырымдап, оған адалдығын сақтады. Ол мүсіндерімен (Леонардо Бруни қабірі, Эмполи хабарламасы тобы) атаққа ие болды, бірақ сәулетші ретіндегі қызметінің кеңеюі арқасында ерекше көзге түсті. Римде Папа Николай V үшін жасалған немесе жоспарланған жұмыстары, әсіресе Папа Пий II үшін Пьенца қаласын қайта жаңартуы оған мәңгілік даңқ әкелді. Оның өнердегі маңыздылығының бір бөлігі – оның кәсіпкерлік қабілеттерінде жатты, осының арқасында ол 1450 және 1460 жылдары Флоренцияда тас өңдеу саласында үстемдік құрған үлкен және өте табысты шеберхана құрастыра алды.

Ареццо, 1433 жыл

1433 жылы Бернардо Ареццо қаласында болғаны жазылған, оны Fraternita di Santa Maria della Misericordia Мисеркордияның бас кеңсесінің қасбетін аяқтау үшін жұмысқа алды. Оның алғашқы жұмысы айқын қиындықтармен келді. Бұл сарайдың төменгі қабаты жарты ғасыр бұрын, сол кезде танымал болған готика стилінде салынған еді. Осылайша, Бернардо алдында тұрған мәселе, Альбертидің Санта-Мария-Новелланың қасбетін аяқтау үшін бір тоқсан жылдан кейін тап болған мәселеге ұқсас болды. Бернардоның аяқталмаған екінші қабатқа жасаған шешімі үш бөліктен тұратын жоба болды, онда орталық бөлігінде классикалық жұп пилястрлар мен эдикулалармен шектесетін, дәстүрлі готикалық аралас элементтер аясы қолданылды, ал олардың ерекшеліктері сол кездегі ең прогрессивті көздерден алынған. Бұл екінші қабаттың готикалық аясында Ареццоның қорғаушысы – Мейірімді Мадоннаның рельефі бейнеленген, ол өз шапанын қала тұрғындарына жайып тұр. Оның екі жағында тізе бүгіп тұрған әулиелер Лаврентий мен Персентин орналасқан. Бернардо жоба үшін соңғы төлемін 1435 жылдың маусым айында алды, бұл Мисеркордия рельефінің екі жағындағы эдикулаларда орналасқан қасиетті Григорий мен Донаттың екі жеке тұрған мүсіні үшін төленді. Росселлиноның Ареццо сарайының қасбетіне жасаған шешімі готика мен Ренессанс элементтерін үйлестіріп, Ренессанс дәуірінің біртілділік пен үйлесімділік мақсатына қол жеткізуге бағытталған шеберлік пен біраз қиындықтарды білдірді. Сондай-ақ, мүсін мен сәулет өнеріндегі осы алғашқы тәжірибесінде ол "Росселлино стилінің" маңызды ерекшелігі болған шығармашылық эклектизмге қабілетті екенін көрсетті.

1436 жылдан Флоренцияға оралу

Бернардо Росселлино 1436 жылы Флоренцияға оралып, жеке шеберханасын құрып, Бадияның Аранчи монастырын салуға қатысқан тас қалаушылар тобына қосылды. Төлем жазбалары, стилистикалық деректермен расталғандай, оның осы жобаға (1436–38) қосқан ең басты үлесі – әдемі тас есік қаңқасы және ерекше айқыш терезе болды, олардың екеуі де бүгінде сақталған. Сонымен қатар, ол екі қабатты ауланың лоджияларын жүйелі торға бөлетін пилястр жолақтарын қосуды ұсынған болуы мүмкін. Құжаттар Бернардоның Санта-Мария-алле-Кампора маңындағы монастырда маңызды рөл атқарғанын көрсетеді, оның монастыры (1436) Сан-Маркодағы Микелоццоның құрылысын, Ренессанс эстетикасымен сәйкес салынған алғашқы нысан ретінде сынға алады. 1444 жылы ол Эмполидегі Святого Стефана шіркеуіндегі Аян ораториясы үшін екі алтарь мүсінін жасауға шақырылды. Бұл екі бейнеде – Құдай ана мен Архангел Гавриилде, суретшінің сәндік әсемдігі мен классикалық стилінің одан әрі дамуын, сондай-ақ Донателло, Гиберти және Микелоццоның мүсіндік стильдеріне құрмет көрсетілгенін көруге болады. Росселлино шеберханасының негізгі қызметі құрылыс материалдарын жеткізу және қарапайым тас қалау жұмыстарын орындау болғанымен, 1440 жылдары мүсіндік және сәулеттік ерекшеліктерді біріктіретін бірнеше жоба ерекше маңызға ие болды. Біріншісі, Сиенадағы Палаццо Публикода, Концисторо залына кіреберіс жолын жобалау тапсырылды. Бұл әсем әрі сәнді классикалық есік қаңқасы XV ғасырдың бірінші жартысында жасалған мұндай үлгілердің ең жақсысы саналады және ол, әрине, бүкіл Ренессанстың ең сәнді туындыларының бірі. Тағы бір жоба – Флоренцияның Санта-Кроче шіркеуінде Флоренцияның мемлекеттік канцлері болған тарихшы және гуманист ғалым Леонардо Бруниге (1444 жылы қайтыс болған) арналған триумф аркасы түріндегі қабір. Қабірге қатысты ешқандай құжат сақталмаған, бірақ 16 ғасырдың басындағы екі дереккөз жоба үшін Бернардо Росселлиноны көрсетіп, оның авторлығын қабылдады. Алайда, қабірдің мерзімі туралы пікірталас болды, кейбіреулері 1440 жылдардың соңында, ал басқалары Бернардоның Римде болғанға дейін оның классикалық сипатын ойлап таппағанын, сондықтан 1455 жылдан кейінгі мерзімді ұсынады. Дегенмен, оның дизайнында бұрынғы мерзімді жобалауға кедерес келтіретін ешқандай элемент жоқ. Шын мәнінде, Бруни қабірі Бернардоның Сиенадағы Концисторо есігінің дизайнында жақында көрсеткен классицизм дәстүрінің логикалық жалғасы болып көрінеді. Осыған сәйкес, Бруни қабірі 1446–48 жылдарға дайталуы мүмкін. Бернардо Росселлиноның Бруни қабірі пілястрлермен шектелген және жартылай дөңгелек аркамен жабылған қабырғалық нишадан тұрады. Бұл бейне гуманист ғалымның армандайтын мәңгілік даңққа және діндар христианның іздейтін рухани құтқарылуға алып кететін жеңіс аркасын білдіреді. Брунидің саркофагы нишаның ішінде орналасқан, ал ол өз кезегінде Бернардоның мемлекет қайраткерінің портреті орналасқан брокатпен жабылған бейітті қолдайды. Арканың астында Құдай ана мен бала бейнеленген тундо, жартылай бойдағы періштелермен шектеледі, ал арканың үстінде Брунидің гербін ұстаған екі ірі періштелік путтілер көтеріледі. Бернардо қабір дизайнына жету үшін әртүрлі көздерге жүгінді, соның ішінде 14 ғасырдағы Римдегі Космати мектебінің мүшелері жасаған қабырғалық қабірлерге, сондай-ақ жақында орындалған Балдассаре Кошияның (Антипапа Иоанн XXIII) қабіріне Донателло және Бранкаччи қабіріне Микелоццо. Бруни қабірін ерекшелендірген және оны кейінгі Ренессанс кезеңіндегі көптеген қабірлердің негізі болған "үлгі" ретінде белгілеген – оның біртілдігі. Кез келген бағалау бойынша, бұл екі жұмыс (Сиена порталы және Бруни қабірі) Ренессанс стилінің дамуындағы биік нүктелер ретінде ерекшеленеді. Римге 1450 жылдары сапар шегуден және Альбертимен байланысқа түсуден бұрын, Бернардо Ренессанс қозғалысының негізі болған антикалық қайта жаңғырудың мәнін толыққанды түсінді. Оның ежелгі заманның маңызды элементтерін түсінуі Бернардоның ерте жылдары жасаған ең үздік сәулеттік жетістігінде, Флоренциядағы Санта-Крочедегі Спинелли монастырында (1448–51) көрінеді. Бернардоның осы жобамен байланысын растайтын ешқандай құжат жоқ, бірақ кіреберіс порталы оның Сиена есігінің қарапайым нұсқасы болып табылады және оның Спинелли монастырының авторлығын қабылдауға болады. Монастырдың ритмикалық сұлулығы, мүмкін, ерте Ренессанстың ең әдемісі, математикалық пропорциялардың және Брунеллескинің Әлсіздер ауруханасында қолданған Эвклид қатынастарының мұқият есептелген тізбегіне байланысты. Спинелли монастырының өте нақты орындалған сәулеттік мүсіндері (есік қаңқалары, капительдер және консольдер, кіреберіс порталы) «Росселлино стилінің» ерекше белгілері болып табылады және оның шеберханасына тән. Бернардоның стилі 1449–51 жылдары Флоренцияның Санта-Мария-Нуова шіркеуі үшін жасаған (кейіннен Сант-Эджидиоға көшірілген) табернакулада да көрінеді. 1451 жылы оның шеберханасы Санта-Мария-Новелладағы Беата Вилланаға арналған қабірге (қазірде бөлшектелген және фрагменттер күйінде сақталған) маңызды мүсіндік тапсырыс алды. Оның орындалуы Бернардоның Римге кеткендігіне байланысты оның бауыры Антонио мен шеберхананың басқа мүшелеріне (соның ішінде Дезидерио да Сетигнаноға) тапсырылды. Осы жылдары Бернардо бай банкир Джованни Ручеллаидың тапсырысымен ескі үйлерді жаңа отбасылық сарайға қайта жаңартумен айналысты. Ручеллаи үшін жасаған алғашқы жұмыс ішкі жүйелендіруді, көшеден (Via della Vigna nuova) жаңа аула мен лоджияға дейін жететін крест тәрізді арканың құрылысын қамтыды, ол да оның жауапкершілігінде болды. Бернардоның қатысқандығының дәлелі осы дәліздің консольдерінің бірінде табылды, ол Спинелли монастырында қолданылған консольдермен бірдей және бұл жобадан қалған болуы мүмкін.

Рим, 145155

Бернардоның мансабы 1451 жылы Римге барып, папа Николай V қаланы және оның айналасын жаңғырту үшін жалдаған үлкен сәулетшілер тобына қосылғанда маңызды бұрылыс жасады. Жорджо Вазаридің XVI ғасырдың ортасындағы суретшінің өмірбаянында Бернардоның көптеген жобалардағы нақты рөлі әлдеқайда арттырылған. Оның жалақысы папаның қызметіндегі барлық басқа тас қалаушылардың жалақысынан асып түсті, бірақ ол тек екі жобада құжатталған: Ватикан сарайындағы үлкен дөңгелек мұнараға көтергіштерді орнату және Сан-Стефано Ротондо ерте христиан шіркеуіндегі жөндеу жұмыстары (терезелер мен есік жақтаулары, күмбездер, тас төсеу). Римдегі оның басты міндеті, көрінетін болса, Альбертидің жетекшілігімен Ватикан мен Әулие Петр базиликасын қайта құру жоспарларын жасау еді. Алайда, 1455 жылы папаның қайтысынан кейін бұл жобалар ешқашан іске аспады. Осыған қарамастан, Бернардоның Римдегі ұзақ тұруы оған маңызды тәжірибе берді, ол өзінің туындыларында ежелгі заманның рухын жаңғыртуға деген ұмтылысын нығайтты және Альбертитің идеяларымен таныстырды. Бернардоның ұзақ болмауы кезінде оның шеберханасы талантты Антонио Росселлино мен оның басқа ағалары, Доменико мен Джованнидың сенімді қолында қалды, олардың барлығы тас қалау бизнесінің мүсіндік жағына ден қойды. Флоренцияға оралғаннан кейін Бернардо шеберхананың өндірісін бақылауды қайтадан өз қолына алды, бірақ көбірек кіріс әкелетін сәулеттік мәселелерге көбірек назар аударды. Сондықтан, Росселлино есімімен байланысты мүсіндік жобалар, мысалы, Сан-Доменикодағы Джованни Челини, Сан-Миниато-аль-Тедеско, Беато Лоренцо да Рипафрата және Филиппо Лазари үшін Сан-Доменико, Пистоя, Геммиано Ингирами үшін Сан-Франческо, Прато, және Беато Марколино, Сан-Джакомо, Форли, оның кескінін емес, тек оның жалпы бекітуін ғана қамтыды. Бұл, мүмкін, сондай-ақ кардинал Джеймс Португалиялықтың Флоренциядағы Сан-Миниато-аль-Монте шіркеуінде салынған қабірлік шатыры мен ескерткішіне де қатысты, оның көптеген көркем элементтері мен мультимедиалық әсері барокконы болжайды (яғни Бернинидің Корнаро шатыры). Сантиссима Аннунциатадағы Орландо де Медичи қабіріне қатысуы жеке болды, бірақ оның тұжырымдамасы мүсіндік емес, сәулеттік сипатта болды. Бернардоның мансабының соңғы кезеңіндегі флоренциялық құрылыс жобаларының бірі - бұрынғы меценаты, Санта-Кроче монастырындағы Томассо Спинелли үшін бірнеше ғимаратты сарайға біріктіру болды. Спинелли сарайының біріктіруші фасады шығынды үнемдеу үшін гипске ойылған жасанды тас жұмыстарын пайдаланды, бірақ кіреберіс дәлізі иллюзорлық перспективасын қолдануымен ерекшеленеді. Бернардо сондай-ақ Джованни Ручеллаи сарайына оралды, ол Виа Вигна Нуова бойындағы қоғамдық бетіне таспен біртұтас фронт қойды. Бұл фасад, классикалық рухтағы үш қабатты пилястрлармен бөлінген, жасалма таспен жасалған төменгі бөлігі және қысқартылған антаблетурамен аяқталған, бұл ғимаратты Флоренцияның басқа қалалық үйлерінен ерекшелендіреді. Бернардоның Ручеллаи фасадын салуға қатысқанына дәлелдер бар, бірақ оның дизайнымен Альберти есімі көбінесе байланыстырылады. Қалай болғанда да, Бернардо Росселлиноның көркемдік беделі 1461 жылы Флоренция соборының капомаэстросы (бас сәулетшісі) болып тағайындалғанда мойындалды (сол кезде бұл көбінесе құрметті атақ болатын).

Пьенца, 145961

Бұрынғы жетістіктеріне қарамастан, Бернардо Росселлиноның сәулет өнеріндегі тарихи орны оның 1459-1464 жылдар аралығында Пьенцада Папа Пий II үшін жасаған ерекше жобасында жатыр. Ол жерде, ауылдық қауымды толығымен өзгертіп, Бернардо әсем әскери сарай, ұлы собор, қалалық әкімшілік, епископ сарайы және канониктер үйін салды. Бұған қоса, ол бірнеше кардинал мен пап атынан үйлер мен қалалық үйлерді салуға немесе жаңартуға қатысты, сондай-ақ осы жаңартылған қаланың тұрғындары үшін көптеген үйлерді салғызды. Пиколомини сарайы үшін, кең аулаға орналасқан үш қабатты алып құрылыс, ол Ручеллаи сарайының фасадына ұқсас үш бөліктен тұратын қасбеттерді жобалады (Пиколомини сарайы одан ертерек салынған болуы мүмкін) және үш қабатты лоджиялары бар бақша жағын ашты, онда керемет панораманы тамашалауға болады. Пьенца соборында ол собордың ішкі бөлігіндегі германиялық "зал шіркеуіне" классикалық стильдегі сыртқы көрініс берді, ал әсем Әулие Андрей алтарі мен төменгі шіркеудегі әсем шомылу тағы Бернардоның флоренциялық шеберханасының мүсіндік жұмыстарын еске түсіреді. Алайда, Пьенцаның нағыз маңызы жекелеген құрылыстардың артықшылықтарында емес, Бернардо Росселлиноның барлық жобаларды қалалық тұтастық ретінде көру қабілетінде жатыр. Трапеция тәрізді, немесе Кваттроченто стиліндегі форма кейіннен сәулетші Микеланджелоға Римдегі Капитолий алаңын қайта жаңғыртуға әсер етті. Пьенцаға шабыттандырған нәрсе, бұрынғы Римдегі Альбертиандық атмосфера болған болуы мүмкін. Ерте Ренессанс дәуірінің басқа сәулетшілері қала құрылысымен теориялық тұрғыдан айналысса, Бернардоға өз идеяларын іс жүзіне асырудың сирек мүмкіндігі берілді. Нәтижесінде, қала құрылысы тарихындағы ең әдемі және үйлесімді қалалық көріністердің бірі пайда болды. Соңғы жобаларға Сиенадағы Пиколомини Тодескини сарайының, Перуджадағы Сан-Пьетро шіркеуі үшін салынған қоңырау мұнарасының (Пьенцадағы мұнараның үлгісімен салынған) және Багно ди Виньонидегі термалды су бассейнінің жанындағы Пиколомини сарайының жобалары кірді. Бернардо 1464 жылдың 23 қыркүйегінде Флоренцияда қайтыс болды. Оның шәкірттері мен көмекшілері: кіші інісі Антонио, Дезидерио да Сетигнано, Маттео Чивитале, Буджано, Мино да Фиезоле. Шеберхана Антонио басшылығымен жұмысын жалғастырды, бірақ тек мүсін жасауға қатысты тапсырыстарды қабылдады.