Кіріспе

Американдық дипломат (1752–1818)

Дэвид Хамфрис (10 шілде 1752 – 21 ақпан 1818) – американдық Тәуелсіздік соғысының полковнигі және Джордж Вашингтонның көмекшісі, Париждегі Бенджамин Франклиннің хатшысы және барлау қызметкері, Португалия және Испания елдеріндегі американдық министр, Америкаға мерино қойларын әкелген кәсіпкер, Коннектикут штаты заң шығарушы жиналысының мүшесі. Ол сонымен қатар өнімді ақын, жазушы және Хартфорд Витс тобының мүшесі болды. Джордж Вашингтонның басшылығымен жұмыс істеген кезеңде Хамфрис елдің алғашқы АҚШ президенттік сөздерін жазушысы болды.

Ерте өмір және білім

Хамфрис сол кездегі Дерби, Коннектикут қаласында, бірақ қазіргі Ансония, Коннектикут қаласында, 37-ші Елм көшесіндегі кең екі қабатты үйде дүниеге келді. Оның туған үйі, қазір Дэвид Хамфрис үйі деп аталады, оның туғанына орай салынған тарихи мұражай. Хамфрис бес баланың ең кішісі болды, оның ішінде төрт ұл мен бір қыз. Оның ата-анасы Дэниел және Сара Риггс Боуэрс Хамфрис еді. Хамфрис әкесі Дэниел 1733 жылдан, Яль университетін бітірген жылдан бастап 1787 жылға дейін 54 жыл бойы қаланың протестант шіркеуінің пасторы қызметін атқарды. Дэниел Хамфрис Сара Риггс Бауэрстің екінші күйеуі болды, Коннектикут штатында оның "абыройы мен мінезінің жоғары деңгейі" үшін "Леди Хамфрис" деп құрметпен аталатын, биограф Лео Т. Моллойдың сөзінше. Бала кезінде Хамфрис кітаптарға құмар болды. Әкесі оны және інісі Дэниелді өзі бітірген Яль колледжіне оқуға дайындады, екеуі де сол колледжге қабылданды. Ол мектепке 15 жасында келді және 1771 жылы, құрметті дипломмен 19 жасында бітірді. Яльде оқып жүргенде ол 1800 жылдары танымал болған "Бірліктегі бауырлар" деп аталатын дебат клубын құрды. Оның Яльдегі достарының арасында кейін Яльдің көрнекті президенттерінің бірі болған Тимоти Дуайт IV; ақын және заңгер Джон Трамбулл, сондай-атас суретшінің туысы; және ақын және дипломат Джоэл Барлоу болды. Яль университетін бітіргеннен кейін Хамфрис Коннектикут штатының Уэтерсфилд қаласындағы мемлекеттік мектепте екі жыл директор болып жұмыс істеді. Содан кейін ол полковник Фредерик Филипстің 11 баласының ең кішісіне Нью-Йорк штатының Йонкерс қаласындағы Филипс сарайында тәрбиеші болып жұмыс істеді. Филипс сарайы – танымал және ашық түрде торилік көзқарасты қолдайтын академиялық оқу орны, бұл Хамфрис патриотымызды оятуға себеп болды. 1774 жылы Хамфрис Нью-Хейвенге оралып, Яль университетінен өнер магистрі дәрежесін алды. Оған Яльде оқытушылық қызмет ұсынылды, бірақ ол бас тартты және оның орнына ағасы Дэниел басқаратын Нью-Хейвен жеке мектебінде жартылай уақыт сабақ берді. Хамфрис замандастары Джон Адамс пен Нейтан Хейл де өмірінің басында сабақ берген.

Америка революциялық соғысы

1776 жылдың шілдесінде Хамфрис Континенттік армияға 2-ші Коннектикут полкінің ерікті адъютанты ретінде қатысып, Нью-Йорк штатында орналасты. Полк Хамфридің туған қаласы Дерби, Коннектикут штатынан бірнеше ротадан тұрды. Кейіннен ол Коннектикут штатындағы Данберидің өртелуінен кейін Риджфилд шайқасына қатысты, сондай-ақ Нью-Йорктегі Саг-Харборға жасалған шабуылда да әскери қимылдарда болды. Хамфрис капитан және майор шеніне көтеріліп, Континенттік армия генералдары Парсонс, Израиль Путнам және Натанаэль Гриннің штабтарында қызмет етті. 1780 жылдың 23 маусымында Хамфрис Вашингтон штабының лагерь адъютанты болып тағайындалды және генералдың сенімді досы мен кеңесшісіне айналды. Йорктаун шайқасынан кейін Вашингтон жеңілген британдық туларын, сонымен қатар шайқас туралы генералдың баяндамасын Хамфрис пен Тенч Тилгманға тапсырды, ол Патриоттардың жеңісі туралы Конгреске хабар жеткізді. Хамфрис пен олардың бірге келген суреті, «Стандарттарды Континенттік Конгресске тапсыру» (Филадельфия, 1781 жылдың қарашасы) қазір Нью-Хейвен мұражайы мен тарихи қоғамында көрсетілуде, онда Конгресс Хамфриске табыс етуге дауыс берген салтанатты қылыш та бар. Бұл қылышты 1786 жылы генерал Генри Нокс табыс етті. Хамфрис Вашингтонға көмекші болып тағайындалған күніне дейін кері күшпен подполковник шеніне кірді. Вашингтон өзінің шенінен бас тартып, Конгресс алдына келгенде, Хамфрис оны палатаға ертіп келген екі көмекшінің бірі болды, екіншісі Бенджамин Уокер еді. Содан кейін Хамфрис Вашингтон мен оның әйелі Мартамен бірге Вернон тауына қайтты. Кейін Вашингтон Конгреске Хамфриске сыртқы істер хатшысы қызметін беруді ұсынды, бірақ Конгресс оның орнына Джон Джейді тағайындады. Революциялық соғыстан кейін Хамфрис Коннектикут штатының Цинциннати қоғамының алғашқы мүшесі болды.

Мемлекеттік қызмет

Хамфрис Еуропа елдерімен сауда келісімдерін жасасу жөніндегі комиссияға тағайындалды. Комиссияның басқа мүшелері Джон Адамс, Томас Джефферсон және Бенджамин Франклин болды. Хамфрис 1784 жылы Парижде Франклиннің хатшысы болды, онда ол АҚШ-тың барлау қызметінде де жұмыс істеді, ал Джордж Вашингтон АҚШ Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалғаннан кейін Томас Джефферсон басқаратын елшілікте хатшы болып қызметін жалғастырды. Франклинге жазған таныстыру хатында Вашингтон Хамфристі былай деп сипаттады: «Бұл мырза бірнеше жыл бойы менің отбасымда лагерь көмекшісі болды. Оның елге деген ынтасы, ақыл-ойы, салмақтылығы және маған деген адалдығы оны маған жақын етті; және сіз оған сенуге лайық деп санаған сенімді оның қадірлемейтініне көз жеткізе алмайсыз деп сенемін. Ол – жомарт жүрек, жақсы табиғи және қалыптасқан қабілеттері, мінсіз адалдығы бар, соған қоса тыйымдылығы мен мейірімді мінезі де бар». 1786 жылы Хамфрис Коннектикут штатының Бас Ассамблеясының қазан айындағы сессиясына сайланды. Ол Коннектикут штатының милициясының басшысы болып тағайындалды және Шейс көтерілісінің салдарынан туған азаматтық тәртіпсіздіктерді тоқтатуға көмектесу үшін Массачусетс штатының Уэст-Спрингфилд қаласына аттанды, бірақ ол келген кезде Массачусетс билігі оны басып тастаған еді. Хамфристің анасы 1787 жылдың 27 шілдесінде, ал әкесі бірнеше аптадан кейін, 2 қыркүйекте қайтыс болды. Вашингтонның шақыруымен Хамфрис 1780 жылдары Маунт-Вернонда тұрып, генералдың жеке хатшысы болып қызмет етті және оның хат-хабарларын басқарды. 1792 жылы Вашингтон Нью-Йорк қаласында елдің тұңғыш президенті болып сайланғаннан кейін ант бергенде, Хамфрис оны Маунт-Верноннан саяхатқа шығарып, салтанатты шарада оның қасында тұрды. 1791 жылы Хамфрис Конституция бойынша шетелге тағайындалған алғашқы министр атанды, ол АҚШ-ты мойындаған алғашқы бейтарап ел – Португалияға министр болып тағайындалды. Осы қызметте Хамфрис Ливияның Триполи қаласындағы американдық тұтқындарды босату үшін келісім жасады. 1796 жылы ол Миссисипи өзенін және Бразилиядан басқа Латын Америкасының барлық аймағын бақылаған Испанияға министр болып тағайындалды. Джон Куинси Адамс Лиссабондағы АҚШ министрінің орнына келді. Ол 1801 жылға дейін Испанияда министр болып қызмет етті, сол жерде ол Анн Фрэнсис Булкелимен танысып, үйленді. Ол – мәдениетті және бай ағылшын әйелі, оның әкесі Джон Булкели банкир, саудагер және кәсіпкер болды. 1804 жылы Хамфрис Филадельфиядағы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол 1812-1814 жылдар аралығында Коннектикут штатының өкілдер палатасының мүшесі болып қызмет етті және 1807 жылдың маусым айында Лондон корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. 1813 жылы Хамфрис Америка антикварлық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Кәсіпкер

Ерлі-зайыптылар Бостонға көшіп, Бекон-Хиллдегі Каштановый көшесінде үй сатып алып, "әсем той-думандар" ұйымдастырды. Бірақ Хамфрис Коннектикут штатының Дерби қаласында ферма сатып алды, және олар онда да көп уақыт өткізді. Ол сондай-ақ қазіргі Сеймур қаласында (Коннектикут штаты) Sanford Humphreys House деп аталатын фабрика мен үйді сатып алды, онда орақтар және басқа да темір құралдар өндірілді. Бір кездері бұл елді мекен "Хамфризвилл" деп аталды. Англиядағы диірмендердегі нашар жағдайды көрген ол, Сеймурдағы зауытында осындай жағдайдың тууына жол бермеуге бел буды. Ол көптеген қызметкерлерді Нью-Йоркке оқыту, білім беру және киім-кешекпен қамтамасыз ету үшін алып келді. Хамфрис өз қызметкерлері үшін кешкі және сенбі-жексенбілік мектептер ашты және оларды жеке өзі жаттықтыратын бірыңғай әскери ротаға ұйымдастырды. Биограф Лео Моллойдың айтуынша, "оның күш-жігерінің арқасында штат фабрикаларды тексеруді бастады". Фермер ретінде Хамфрис ауыл шаруашылығын жақсартуға белсенді қызығушылық танытты, ал оның фермасы тәжірибелік станцияға айналды. Ол Коннектикут ауыл шаруашылығы қоғамын құруға көмектесті және оның бірінші президенті болды.

Ақын және жазушы

Хамфрис 1776 жылы «Йель колледжіндегі достарыма, армияға қосылу үшін оларды тастап кетуім туралы» атты алғашқы американдық сонетін жазды, ал оның ең танымал еңбегі – 1785 жылы жазылған «Американың бақыты» 1786 мен 1804 жылдар аралығында он рет басылып шықты. Хамфрис жазуды ұнататын және Вашингтонмен кең хат алмасатын, қазір бұл хаттар Вашингтондағы Конгресс кітапханасында сақтаулы. Ол сонымен қатар көпшілік үшін жазып, «Генерал Израиль Путнамның өмірі» атты кітаптың авторы болды. 1802 жылы ол құлдыққа қарсы «Америка Құрама Штаттарының өнеркәсібі туралы өлең» атты өлең жазды. 1804 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1786 жылы Хамфрис британдық капитан Чарльз Ассиллдің тұтқындалуы және оны өлімге кесу туралы есеп дайындады. Бұл мақала, қазір Вашингтонның осы мәселе бойынша ресми құжаттарының бір бөлігі болып табылады, 1859 жылы «Генерал Вашингтонның әрекеттері: капитан Ассиллдің қамауда болуына қатысты» деген кітап ретінде жарық көрді. Хамфрис жазған «Англиядағы янки» (шамамен 1814 жыл) пьесасы янкинің сахналық бейнесін қалыптастыруға зор ықпал етті, ол көбінесе «Янки Дудл» әнін орындады, бұл ән 1850 жылға дейінгі кезеңде американдық және ағылшын комедияларында кең таралды. Пьесаға американ тілінің ерекше сөздері мен айтылу ерекшеліктерін түсіндіретін жеті беттік сөздік қосымшасы бар, ол американдық тарихи диалектологиясы үшін маңызды дереккөз болып табылады.

Өлім

Хамфрис Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы Батлер тавернасындағы бөлмесінде қайтыс болды. Ол Дербидегі істерімен айналысқанда осы жерде тұратын. Оның мәйіті Нью-Хейвендегі Гроув-стрит зиратына жерленді.