VIII ғасырлық нұсқаулық Евангелие кітабы

Кіріспе

8-ғасырдағы сәндік Евангелие кітабы

Личфилд Евангелиялары (сонымен қатар Сент-Чад Евангелиялары, Чад кітабы, Лландейло Евангелиялары, Сент-Тейло Евангелиялары және олардың түрлі нұсқалары деп те аталады) – 8-ғасырдағы Личфилд соборында сақталатын аралдық Евангелие кітабы. Кітаптың 236 беті сақталған, оның сегізі сәнделген. Тағы төртеуі шекарасымен белгіленген мәтінге ие. Беттердің мөлшері 30,8 см х 23,5 см. Бұл қолжазбаның маңыздылығы оның ішінде 8-ғасырдың басына жататын ежегіс уэльс тілінің ең алғашқы мысалдарының маргиналия ретінде кездесуімен байланысты. Көркемсурет тарихшысы Питер Лорд кітапты 730 жылға датейді, оны хронологиялық тұрғыдан Келл кітабынан бұрын, бірақ Линдсфарн Евангелиясынан кейін орналастырады. Шекаралық жазбалар көрсеткендей, бұл қолжазба 9-ғасырда Уэльстегі Сент-Тейло шіркеуіне тиесілі болған, ал 10-ғасырда Личфилд соборына өткен. 1962 жылы Роджер Пауэлл қолжазбаны қайта бастырғанда, 1707 жылғы қайта бастыру кезінде беттер кесілгені және 1862 жылғы қайта бастыру кезінде қолжазба жеке парақтарға бөлінгені анықталды. 2010 жылы Кентукки университетінің профессоры Билл Эндрес қолжазбаны цифрландыру жұмысын бастады. 2014 жылы Эндрес Личфилд соборына оралды және Личфилд Евангелияларындағы құрғақ нүктемен жазылған жазуды түсіру үшін Рефлектанстық трансформациялық бейнелеу (RTI) әдісін қолданды. 226-беттегі бір құрғақ жазба ерте ортағасырлық кезеңде әйелдердің атқан рөлін көрсетеді: ондағы үш англосаксон әйел есімінің тізімі Личфилдтегі скрипторийде әйелдер жұмыс істегенін аңғартады.

Шығу тегі

Ғалымдар Личфилд Ізгі хабарларының төрт мүмкін жаратылған жерін атайды: Ирландия, Нортумбрия, Уэльс және Личфилд. Палеографиялық және стильдік ұқсастықтар оны Нортумбрия және Ионамен байланыстырады: сурет салу техникалары Линдсфарн Ізгі хабарлары мен Келл кітабындағыдай. Кейбір ғалымдар уэльс тіліндегі жазбаларды осы ұлы Ізгі хабардың Уэльсте, мүмкін Лландейло Фаврда жазылғандығын көрсететін дәлел деп түсіндіреді. 1996 жылы зерттеуші Памела Джеймс қағаздың түрін, пигментациясын және мәтіл стилін зерттеу арқылы қолжазбаның Личфилдте жасалған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. 2003 жылы Личфилд соборының ішінде жерленген аңглосаксондық періште мүсіні – Личфилд періштесінің табылуы осы қорытындыны нығайтты. Шарп (2016) Стаффордшир қазынасындағы алтынмен жасалған өрнектермен Ізгі хабарлардағы мотивтердің ұқсастығын көрсетті. Бірақ нақты дәлелдер болмаса, бұл пікірталас жалғасуы мүмкін. Стиль негізінде кітаптың жасалу мерзімі 698 және 800 жылдар аралығында болуы ықтимал. Крос бетіндегі (216-бет) өрілген құстардың суреті 8-ғасырдың ортасындағы Нортумбрияның Аберлади, Лотиандағы крест тірегіндегі ою-өрнекке керемет ұқсайды: кітаптың авторы/суретшісі мен крест тірегінің мүсіншісі өздерінің дизайндары үшін бірдей шабыт көзін пайдаланған болуы мүмкін. Кітаптың Личфилдке қалай келгені белгісіз, бірақ ол 10 ғасырдың соңына қарай онда болғандығы мәлім. Кітаптың алғашқы бетінде өшіккен «Wynsige presul» деген қолтаңба бар, бұл шамамен 963 жылдан 972–5 жылдарға дейін Личфилд епископы болған Уинсигеге қатысты. 4-бетте 1020–1026 жылдар аралығында епископ болған Леофрик туралы айтылады. Кітаптың шығу тегі мен Личфилдке қалай келгеніне қарамастан, ол 10 ғасырдан бері онда сақтаулы. 1646 жылы Англия азамат соғысы кезінде Личфилд соборы тоналып, кітапханасы қарақталды. Кітаптар мен қолжазбалар Сомерсет герцогинясы Фрэнсиске берілді, ол оларды 1672 немесе 1673 жылы қайтарды. Осы кезде Ізгі хабардың екінші томы жоғалған болуы мүмкін. Преценттор Уильям Хиггинс қалған томды сақтап қалды. Кітап 1982 жылы көпшілік назарына ұсынылды. Личфилд епископтары Личфилд Ізгі хабарлары арқылы әлі де Тажға адалдық серт береді. Уэльс тілінде жасалған басқа да Инсулярлық суреттелген қолжазбаларға Рисемарк Забурлары мен Херефорд Ізгі хабарлары жатады.

Scholars view four places as possible sites for the making of the Lichfield Gospels: Ireland, Northumbria, Wales, and Lichfield. Paleographic and stylistic similarities link it to Northumbria and Iona: the painting techniques resemble those of the Lindisfarne Gospels and the Book of Kells. Some scholars interpret the Welsh marginalia as indicating that this great gospel book was likely written in Wales, perhaps at Llandeilo Fawr In 1996, by studying the type of paper, pigmentation, and style of text, researcher Pamela James concluded that the most likely place of origin for the manuscript was Lichfield itself. In 2003, the discovery of the Lichfield Angel, an Anglo Saxon stone carving of an angel that had been buried in Lichfield Cathedral, provided further evidence for that conclusion. Sharp (2016) has drawn similarities to motifs in the Gospels with goldwork in the Staffordshire Hoard. But without definitive evidence, this debate is likely to continue. Based upon style, the actual making of the book may be placed between 698 and 800. Patterns of interlaced birds on the cross carpet page (p. 216) strikingly resemble the ornament on a cross shaft from Aberlady, Lothian, a Northumbrian site of the mid 8th century: the author/artist of the book and the sculptor of the cross shaft ornament may have had a similar source for their designs. Although it is unknown how the book came to be in Lichfield, it was certainly there by the end of the 10th century. The opening folio contains a faded signature reading Wynsige presul, which probably refers to the Wynsige who was Bishop of Lichfield from about 963 to 972–5. Folio 4 contains a reference to Leofric, who was bishop from 1020 to 1026. Wherever the book originated and however it came to Lichfield, it has been there since the 10th century. In 1646, during the English Civil War, Lichfield Cathedral was sacked and its library looted. The books and manuscripts were given to Frances, Duchess of Somerset, who returned them in 1672 or 1673. This is probably when the second volume of the Gospels was lost. Precentor William Higgins is credited with saving the remaining volume. The book was put on public display in 1982. The bishops of Lichfield still swear allegiance to the Crown on the Lichfield Gospels. Other Insular illuminated manuscripts of possible Welsh origin include the Ricemarch Psalter and the Hereford Gospels.

Мәтін және сценарий

Бұл қолжазбада Матай және Марқ жазған Ізгі хабарлар, сондай-ақ Лұқа Ізгі хабарының басындағы бөлік қамтылған. Латын мәтіні бір ғана бағанада жазылған және "Вулгатаға" негізделген. Қолжазбада Вулгатадан шамамен 2000 айырмашылық бар, олардың үштен бірі Херефорд Ізгі хабарларымен ортақ. Макреголь евангелиялары мен Армагеддон кітабымен келісетін мәтіннің аз нұсқалары бар; 370-і Келл кітабымен, ал 62-сі Линдисфарн евангелияларымен сәйкес келеді. Жазу стилі негізінен аралдық үлкен әріптерден тұрады, бірақ кейбір унциалдық ерекшеліктері де бар, сондықтан ол жартылай унциал деп аталады. Жазудың тұрақтылығы бір жазушының жазғанын көрсетеді, алайда кейбір деректер төрт жазушының қолжазбаны көшірген болуы мүмкін екенін ұсынады. Бұл қолжазба Личфилд қолжазбасы мен Нортумбрия, Иона және Ирландия қолжазбалары арасында берік байланыс орнатады.

Жасалған сән

Қолжазбада екі евангелист суреті (Марк және Лұқа); Еадфриттің жұмыс тәсіліне тым ұқсас кілемдік бет, оны оған жатқызу керек; Матай (Либердің Либ), Марк (Иницийдің Ини) және Лұқа (Квониамның Q) үшін басталу беттері; Чи Ро монограммасы бар бет және евангелистердің төрт символы бейнеленген бет. Өкінішке орай, Матайдың басталу беті қатты тозығын көрген, көп жыл бойы қолжазбаның мұқабасы ретінде пайдаланылған сияқты. Матай ішінде төрт безендірілген бет бар: Мәсіхтің шежіресі (3 бет) және Матайдың соңғы беті.

Маргинальді

Латын және көне уэльс тілдерінде жазылған сегіз шеткі жазу бар, олар ең ерте жазылған уэльс тіліндегі жазулардың бірі болып табылады. Алғашқы жазбаларда латын тілінде Гельхи есімді адамның қолжазбаны "Ағыл Тейлоның алтарындағы Құдайға" сыйға бергені туралы айтылады, ол қолжазбаны Цингалдан өз жылқысының ең жақсысының құнына сатып алған. Франсуа Генри «Келл кітабы» туралы жазғанда Личфилдтің шығу тегін ұқсас терминдермен баяндады: «Личфилд кітабы сегізінші ғасырдың соңында жылқыға айырбасталып, Лландаффтағы С. Теллионың қасиетті орнына берілді, онда ол оныншы ғасырға дейін, Личфилд соборына көшірілгенге дейін қалды». Бұрын «Ағыл Тейлоның алтары» Лландаффтағы монастырьмен байланысты болған, бірақ үшінші, төртінші және алтыншы шеткі жазулар Лландело Фауордан он бес шақырым қашықтықтағы жерлерге сілтеме жасайтындығы анықталғандықтан, кітап сонда біраз уақыт өткізген деп есептеледі. Екінші жазу ерте уэльс прозасының бірегей мысалын қамтиды, онда жер дауының шешілуінің егжей-тегжейлі сипаттамасы берілген. Бұл екі жазу 9 ғасырдың ортасына дараланады. Джон Гвеногврин Эванс пен Джон Рис 1893 жылғы «Лландафф кітабының» басылымында шеткі жазуларды өңдеді. Гиффорд Томас Эдвардс және Хелен МакКи сондай-ақ тоғыз құрғақ нүктелі түсіндірмелерді анықтады – олар парқшаға сыясыз сызылған, сондықтан тек бұрыштан көрінетін және оқуы қиын түсіндірмелер. Үштің бірінші және соңғы топтары ағылшын-саксондық жеке есімдер ретінде оқылды, ал қалғандары да сондай болуы мүмкін. Олар түсіндірмелерде келесі ретпен келтірілген: PageText217 1. Вулфун 2. Алхелм 3. Эадрик (Бәрі беттің төменгі сол жағында орналасқан.) 221 1. Вулфун 2. 7 + Берт/Эльф (Бұл сол жақ жиектің ортасында орналасқан.) 3. [Паст] [+икк] (Бұл төменгі жиекте.) 226 1. Бертфлед 2. Эльфлед 3. Вулфилд (Бәрі төменгі жиекте.) Бұл мәтінге және басқа да Инсулярлық жақсы жаңалық кітаптарына әлі анықталмаған басқа да түсіндірмелер болуы мүмкін. Егер қолжазбаның шығу тегі белгісіз болса, онда атаулардың өзі маңызды болуы мүмкін. VIII ғасырға жатса, жақсы жаңалық кітабы Уэльске келгенге дейін ағылшын-саксондық аумақта болғандығын көрсетеді, ал X ғасырдың соңынан кейінгі (Личфилдте) жатса, бұрыннан белгілі болғандарға көп қосымша ақпарат бермейді, бірақ оның Ирландияда немесе Нортумбрияда уэльс немесе мерсиандық шіркеу орталығы үшін жасалғандығын жоққа шығаруға да көмектеспейді. Сонымен қатар, мәтіннің, жақсы жаңалықтардың және құрғақ нүктелі түсіндірмелердің бір қолмен жазылғандығын анықтау өте қиын, егер әріптер стильдің кейінгі даму белгілерін көрсетпесе. Құрғақ нүктелі түсіндірмелер парқшаға қаламмен тегіс сызылмай, гравировкамен жасалған. Г. Чарльз Эдвардс және Х. МакКи осындай ерекшеліктерді анықтады, түсіндірмелердегі әріптердің элементтері, олардың пікірінше, каролингтік кіші әріптерге жауап ретінде 9 ғасырдың соңында пайда болған. Сондықтан бұл түсіндірмелер жақсы жаңалықтар Личфилдке көшірілгеннен кейін қосылған болуы мүмкін.

There are eight marginal inscriptions written in Latin and Old Welsh, which are some of the earliest extant written Welsh. The first records in Latin the gift of the manuscript "to God on the altar of St Teilo" by a man named Gelhi, who had bought the manuscript for the price of his best horse from Cingal. In her treatment of the Book of Kells, Françoise Henry reported Lichfield's provenance in similar terms: "The Book of Lichfield was exchanged for a horse in the late eighth century and given to the sanctuary of S. Tellio at Llandaff where it remained until the tenth century, when it was transferred to the Cathedral of Lichfield." The "altar of St Teilo" has in the past been associated with the monastery at Llandaff but, as it has been determined that the third, fourth and sixth marginal inscriptions refer to lands within fifteen miles of Llandeilo Fawr, it is now thought that the book spent time there. The second such inscription contains a unique example of early Welsh prose recording the details of the resolution of a land dispute. These two inscriptions have been dated to the mid 9th century. The marginalia were edited by John Gwenogvryn Evans with John Rhys in their 1893 edition of the Book of Llandaff. Gifford Thomas Edwards and Helen McKee have also identified nine dry point glosses – glosses that are scratched into parchment without ink and so are only visible from an angle and hard to decipher. The first and final groups of three are decipherable as Anglo Saxon personal names and it is likely that the others are as well. In order, they appear in the glosses as follows:

PageText217 1. Wulfun2. Alchelm3. Eadric(All of these are at the lower left of the page. )221 1. Wulfun2. 7 + Berht/elf(These are in the centre of the left hand margin.)3. [Pas]t [+icc] (This is in the bottom margin.)2261. Berhtfled2. Elfled3. Wulfild(All of these are in the bottom margin.) It is possible that there are other glosses on this text, and on other Insular gospel books, that are yet to be identified. The names themselves might be significant if they can be dated, as the provenance of the manuscript is uncertain. An 8th century date would show that the gospel book was in Anglo Saxon territory before arriving in Wales, whereas a date after the end of the 10th century (at Lichfield) would add little to what is already known – although a dating either way does little to rule out its having been produced in Ireland or Northumbria for a Welsh or Mercian ecclesiastic centre. Furthermore, it is very difficult to discern whether the same hand wrote the text, the gospels and dry point glosses unless the letters show signs of a later development in style. Dry point glosses are etched into the vellum rather than produced by a smooth flow of a quill over a writing surface. G. Charles Edwards and H. McKee believe they have identified such features, elements of the letters in the glosses that appear to be a late 9th century invention, in response to Carolingian minuscule. Therefore, it is likely that these glosses were additions after the Gospels had been moved to Lichfield.