Тикалдың билеушісі Ях Нуун Ахиин I

Кіріспе

379 жылдан шамамен 404 жылға дейін Майя қаласы Тикальдің билеушісі Якс Нун Ахини І, сондай-ақ Бұйра мұрын және Иілген мұрын деп те белгілі (404 жылдың 17 маусымында қайтыс болды деген болжам бар), IV ғасырдағы Майя қаласы Тикальдің билеушісі болған. Оның аты транскрипцияланғанда ЯХ ? АХ:Н деп жазылады, бұл "Бірінші ? Қасқыр" деп аударылады. Ол 379 жылдың 12 қыркүйегінде таққа отырып, өліміне дейін билік еткен. Ол Майя титулы "ажау" арқылы аталады, яғни "әмір" деген мағынаны білдіреді.

Өмірбаян

Якс Нуун Айин I – Мексиканың орталық бөлігіндегі Теотиуакан қаласының (болжам бойынша, осы қаланың патшасы) иегері, найза тастаушы құсқұстың ұлы. Тикал тағына Теотиуакан ақсұйығының отырғызылуы – Майяның орталық жазықтарында Теотиуаканның ықпалының ең жоғары нүктесі. Якс Нуун Ахиин I таққа отырғанда бала немесе жасөспірім болған болуы мүмкін, ал оның билігінің алғашқы жылдары әкесінің әскери қолбасшыларының бірі Сихьяж К’ахк’ регенттік билік жүргізгендей көрінеді. Сихьяж К’ахк’ 15 мамыр 378 жылы Тикал қаласына кіргені жазылған, бұл бұрынғы билеуші Чак Ток Ичаак I-нің қайтыс болған күнімен сәйкес келеді; бұл оқиға Якс Нуун Айин I-ді күшпен таққа отырғызған жаулаушылық болып көрінеді. Тикал қаласындағы 4-ші және 18-ші стелалар Якс Нуун Ахиин I-ге қатысты. Екі стеланың да бейнелеуінде ол Майя киімі орнына Мексикалық киіммен көрсетілген, бұл оның Теотиуакандық тегін көрсетеді. Ол сондай-ақ ұлы Сихьяж Чан К’ауиил II орнатқан 31-ші стелада, пластиналы шлем, найза тастаушы және Орталық Мексика құдайларының суретімен безендірілген шаршы қалқанмен Теотиуакандық әскер ретінде бейнеленген. Оның әйелінің лауазымдары оның Майя әйелі болуы мүмкін екенін көрсетеді, бәлкім, оның әулетін жергілікті элитамен біріктіру үшін таңдалған. Бұл Солтүстік Акропольдің іргесінде салынған ғибадатхананың тереңінен табылған және қазірге дейін табылған ең керемет және толық Майя зираттарының бірін білдіреді. Билеушінің денесі кем дегенде тоғыз құрбандық болған жастың денелерімен қоршалған ағаштан жасалған жерлеу тақтасына қойылған. Құрбандық болғандардың кем дегенде біреуі жерлеу палатасының ішінде қайтыс болған болуы мүмкін. Өлген билеушімен бірге басы кесілген қолтырауын да жерлеген, бұл оның есіміне сілтеме болуы мүмкін. Палатаның айналасында көптеген сыйлықтар табылды, оның ішінде Мексика мотивтерімен және Мексика құдайларының суреттерімен безендірілген керамикалық ыдыстар бар. Атақты жәдігерлердің арасында адамның ұзын сүйектерінен жасалған орындықта отырған қарт құдайдың бейнесі салынған Майя стиліндегі түкіргіш, ксилофон сияқты орналастырылған тасбақа панцирлері және иілген тұмсықты қолтырауын пішіміндегі жаде әшекейлер болды.

Yax Nuun Ayiin I was a son of Spearthrower Owl, a lord of Teotihuacan (probably that city's king) in central Mexico. The installation of a Teotihuacano noble on the throne of Tikal marks a high point of Teotihuacan influence in the central Maya lowlands. Yax Nuun Ahiin I may have been a child or youth at the time of his coronation, and the early years of his reign seem to have been dominated by one of his father's generals, Sihyaj K'ahk', in a sort of regency. Sihyaj K'ahk' is recorded as having entered Tikal on 15 May 378, the same date as the death of the previous ruler, Chak Tok Ich'aak I; it appears that this event may have been a conquest in which Yax Nuun Ayiin I was installed by force. Two monuments at Tikal, Stela 4 and Stela 18, are associated with Yax Nuun Ahiin I. Both stelae depict him in Mexican rather than Mayan attire, demonstrating his Teotihuacano origins. He is also depicted on Stela 31, erected by his son Sihyaj Chan K'awiil II, as a Teotihuacano warrior with a plated helmet, spearthrower, and square shield decorated with the face of Central Mexican deities. His wife's titles indicate that she may have been a Mayan woman, presumably chosen to integrate his bloodline with the local elites. It was found deep within a temple built at the foot of the North Acropolis and represents one of the most spectacular and complete Mayan burials yet discovered. The ruler's body had been placed on a wooden funerary bier surrounded by the bodies of at least nine sacrificed youths ranging in age from about six years old to young adulthood. At least one of the sacrificial victims appears to have died inside the funerary chamber. A headless crocodile was also interred with the dead ruler, probably alluding to his name. Numerous offerings were deposited around the chamber, including pottery vessels decorated with Mexican motifs and images of Mexican deities. Among the artefacts were a Maya style censer in the shape of an elderly deity seated on a stool made from human long bones, turtle carapaces that had been arranged to form a kind of xylophone and a jade ornament in the form of a curl snouted crocodile.