Кіріспе

Мифтік су перісі

Мелюзин (melyzin) немесе Мелюзин немесе Мелюзина – еуропалық фольклордың кейіпкері, қасиетті құдық немесе өзендегі тұщы судың әйел рухы. Ол көбінесе белінен төмен жылан немесе балыққа айналатын әйел ретінде бейнеленеді (ламия немесе теңіз қызы сияқты). Кейде оған қанаттар, екі құйрық немесе екеуі де суреттеледі. Оның аңыздары Францияның, Люксембургтің және Төмен елдердің солтүстік және батыс аймақтарымен тығыз байланысты. Лимбург-Люксембург әулеті (1308-1437 жылдар аралығында қасиетті Рим империясын, сондай-ақ Богемия мен Венгрияны басқарған), Анжу әулеті және олардың ұрпақтары Плантагенеттер әулеті (Англия патшалары), сондай-ақ Лузиньян француз әулеті (1205-1472 жылдар аралығында Кипр патшалары, ал қысқа мерзімге Киликия Армениясы мен Иерусалимді билеген) халық аңыздары мен ортағасырлық әдебиетте Мелюзинден тараған деп есептеледі. Бұл оқиға бірнеше маңызды аңыздық тақырыптарды біріктіреді, мысалы су нимфасы немесе теңіз қызы, жер (жер сілкінісі), жердің рухы немесе орналасқан жердің қорғаушысы, адаммен жақын қарым-қатынасқа түсу үшін шайтандық әлемнен келген суккубус немесе банши немесе өлімнің алғы хабаршысы.

Этимология

Француз тіліндегі Dictionnaire de la langue française сөздігінде латын тіліндегі melus сөзінің "әуенді, жағымды" мағынаны білдіретіні көрсетілген. Тағы бір теория бойынша, Мелузин Пойтвейн аймағындағы "Маре Лузин" жырларынан шабыттанған болуы мүмкін, ол римдік құрылыстарды елдің түкпір-түкпіріне салған перилер тобының басшысы еді. Мелузиннің аты аймаққа қарай өзгеріп отырады, мысалы, Вогезде Мерлуз, ал Шампаньде Мерлузайн деп аталады.

Әдеби нұсқалары

Мелузин ертегілерінің ең әйгілі әдеби нұсқасы, Жан д'Арраның шамамен 1382–1394 жылдары жинақтаған туындысы, әйелдердің жіп иіру кезінде айтқан "қиссалар" жинағына енді. Ол "Партене немесе Лузиньеннің тарихы" ("Мелузин туралы әңгіме") атты роман жазды, онда Мелузин мен Реймондтың қарым-қатынасы, алғашқы кездесуі және оқиғаның толық баяны жазылған. Ол Мелузин мен Реймондтың арақатынасы, олардың алғашқы кездесуі және оқиғаның толық мән-жайы туралы егжей-тегжейлі және терең зерттеу жүргізеді. Бұл ертегі 1456 жылы Тюринг фон Рингольтингеннің неміс тіліне аударған нұсқасы арқылы кеңінен танылды. Кейіннен ол 1500 жыл шамасында екі рет ағылшын тіліне аударылып, 15-шы және 16-шы ғасырларда жиі басылды. Сонымен қатар, 15-шы ғасырдың соңында кастиль және голланд тілдеріндегі аудармалары да жарық көрді. Оның прозалық нұсқасы "Принцессаның шежіресі" деп аталады. Оқиғада айтылатындай, крест жорықтары кезінде Албания патшасы Элинас (Шотландияның немесе Алба Корольдігінің ежелгі атауы) әйелінің қазасына күйініш білдіре отырып, Натас есімді жалғыз ұлы бар еді. Ол орманға аң аулауға шығады. Элинас шөлдің құдырына келіп, Прессина есімді әдемі периге кездеседі. Екеуі ғашық болады, Элинас Прессинаға ұсыныс жасағанда, ол бала туғанда немесе жуынғанда оны ешқашан көрмеуге ант беруі жағдайында келіседі. Элинас уәде береді және олар Прессинамен үйленеді. Кейін Прессина Мелузин, Мелиор және Палатин есімді үш қызды дүниеге келтіреді. Натас бұл жаңалықты әкесіне жеткізгенде, ол уәдесін бұзады, нәтижесінде Прессина үш қызымен бірге патшалықтан кетуге мәжбүр болып, жоғалған Авалон аралына көшеді. Үш қыз Авалонда өседі, анасы оларды әр таңертең таудың басына алып шығып, болашақта олардың үйі болатын патшалыққа қарауға мүмкіндік береді. Он бес жасқа келгенде Мелузин, үлкені, анасынан неге олар мен оның қарындастары Альбадан алынып кеткенін сұрайды. Әкесінің бұзылған уәдесін естігеннен кейін Мелузин кек алуды көздейді және қарындастарын өзіне көмектесуге көндіреді. Олардың сиқырлы күштерін пайдалана отырып, Элинаның қыздары оны байлықтарымен бірге Бранделуа тауына қамап қояды. Прессина қыздарының не істегенін білгенде ашуға булығады, өйткені Элинас уәдесін бұзғанмен, ол оның күйеуі және үштіктің әкесі болды. Қыздарын өз әкелерін өлтіргені үшін жазалау мақсатында Прессина Палатинды Элинаспен бірге тауға қамап, Мелиорды өмір бойына қамалға қамап, ал Мелузинді Авалондан қуды. Сонымен қатар, ол оны әр сенбі сайын екі құйрықты жыланға айналуға қарғыс салады. Егер ер адам Мелузинге үйленсе, ол оны сенбі күндері ешқашан көрмеуі керек: егер ол антқа адал болса, Мелузин онымен бақытты өмір сүреді, бірақ егер ол оны бұзып, оның жеке өміріне қол сұқса, ол жылан күйінде қалады және асыл әулетке өз қорқынышты түрінде пайда болып, ұрпақ қайтыс болғанда немесе бекініс иесі ауысқанда үш күн көңіл сыздап зар жылайды. Мелузин Франциядағы Пуатье (немесе кейбір нұсқаларда Пуату) маңындағы өзен бойындағы Куломбиер орманына қоныстанды. Пуатье графы Реймонден әкесінің абысын қасақана өлтіргеннен кейін Мелузинге кездеседі. Мелузин Реймонденді жұбатады, ол оған ұсыныс жасағанда, анасы сияқты, оны сенбі күндері ешқашан көрмеу шартын қояды. Он жыл бойы Реймонден уәдесін орындайды, ал Мелузин оған он ұл сыйлайды (кейбір нұсқаларда олар ата-аналарының махаббатына қарамастан, деформацияланған деп сипатталады) және керемет қамалдар салуды ұйымдастырады, күйеуіне байлық, жер және билік сыйлайды. Алайда, Реймонденнің отбасы оны күдікке толы көзбен қарап, Мелузиннің әр сенбі күні жалғыз өткізетініне және ешқашан шіркеуге бармайтынына күдікпен қарайды. Ол уәдесін бұзып, оның бөлмесіне кіріп, Мелузиннің жартылай жылан түрінде шомылып жатқанын көреді. Ол бұл құпияны сақтап, енді ересек ұлдарының бірі өзінің інісін өлтіреді. Сот алдында қайғыға батқан Реймонден Мелузинді кінәлайды және оны "жылан" деп атайды. Ол дереу айдаһарға айналып, оған екі сиқырлы жүзік сыйлап, қайтадан көрінбей қалады. Ол тек түнде ғана екі кішкентай баласын емізу үшін оралады.

Талдау

Фолклористикада неміс фольклорисі Ханс Йорг Утер Мелузин ертегісі мен оған байланысты аңыздарды Арне-Томпсон-Утер индексіндегі жеке ертегі түрі ретінде жіктейді. «Неміс халық ертегілерінің каталогында» (нем. Deutscher Märchenkatalog) олар *425O түрінде топтастырылған, «Мелузин», бұл адам қызының жануар түріндегі мистикалық күйеуге үйленуі туралы ертегілерге қатысты бөлімнің бір бөлігі («Күйеу ретінде жануар»). «Аққу қыздары» аңыздарындағыдай, Мелюзин туралы әңгімелерде де күйеулер ант бұзғанда қанаттарымен ұшып кетеді және кейіп алмастыру кездеседі. Сабина Баринг Гулдтың «Орта ғасырлардағы қызықты әңгімелер» кітабында айтылғандай, ертегінің құрылымы Вольфрам фон Эшенбахтың «Парциваль» туындысындағы «Лоэнгрин» кейіпкеріне шабыттандырған «Аққу рыцары» аңызына ұқсас. Жак Ле Гофф Мелюзинаны құнарлылық символы ретінде қарастырды: «Ол ауылдық жерге өркендеу әкеледі. Мелюзина – орта ғасырлық экономикалық өсімнің феясы».

Францияда

Мелузин аңыздары ерекше түрде Францияның, Пуатудың және Төмен елдердің, сондай-ақ Кипрдің солтүстік аймақтарымен байланысты, онда 1192 жылдан 1489 жылға дейін аралды билеген француздық Лузиньян патшалық үйі Мелузиннің ұрпағы екенін мәлімдеді. Бұл туралы Сэр Уолтер Скотт (1802–1803) «Шотландия шекарасының әндері» атты еңбегінде Мелузин туралы әңгіме айтып, «оқырман Нормандия немесе Бретанияның перисін Шығыс сипаттамаларының барлық сән-салтанатымен көркемделгенін табады» деді. Сондай-ақ, Пуату графы Гай де Лузиньянға оның жеке өміріне ешқашан қол сұғылмау шартымен үйленген Мелузина да осы топқа жатты. Ол графқа көптеген балалар сыйлады және өзінің сиқырлы өнерімен оған әсем сарай тұрғызды. Олардың татулығы күйеуі оның құпиясына тыңшылық ету үшін жасырынбаққа тырысқанда, олардың одағының шарттарын бұзғанға дейін сақталды. Мелузина оның жасырын келгенін сезгенде, бірден өзін драконға айналдырып, қайғылы айқаймен кетіп, енді ешқашан көз көріспеді. Алайда, тіпті Брантоме заманында да, ол өз ұрпақтарының қорғаушысы деп есептелді және Лузиньян сарайының мұнаралары айналасында желмен жүзіп, сарай бұзылар алдындағы түні зарлы даусы естілді.

Люксембургте

Люксембург графы да өздерінің ата-бабалары Зигфрид арқылы Мелузиннен тарағанын мәлімдеді. 963 жылы Арденн графы Зигфрид (француз тілінде Сигефруа; люксембург тілінде Зигфрид) өзінің астанасы Люксембургті құрған аумаққа феодалдық құқықтарды сатып алғанда, оның есімі Мелузиннің жергілікті нұсқасымен байланысты болды. Бұл Мелузина Лузиньян әулетінің ата-бабасы сияқты бірдей сиқырлық қабілеттерге ие болды. Тойдан кейінгі таңертең ол Бок тасында (Люксембург қаласының тарихи орталығы) Люксембург қамалын сиқырмен жасады. Неке шарты бойынша ол да аптасына бір күн толық жеке өмір сүруді талап еткен. Соңында Зигфридтің қызығушылығы жеңіп, ол сенбі күні оның бөлмесіне кірді, оны ваннада көріп, оның құйрықты екенін білді. Ол таңғалып айқайлады, сонда Мелузина мен оның ваннасы жерге батып кетті. Мелузина тас ішінде тұтқындалды, бірақ ол әр жеті жыл сайын әйел немесе жылан түрінде қайта оралады, аузында алтын кілт болады. Осы кілтті алып, оны босатқан адам Мелузинаны әйелі ретінде ала алады. Сонымен қатар, әр жеті жыл сайын Мелузина зығыр жейдеге бір тігіс қосады; егер ол босатылмас бұрын жейдені аяқтаса, бүкіл Люксембург тасқа көміліп кетеді. 1997 жылы Люксембург оның құрметіне пошта маркасын шығарды.

Германияда

Мартин Лютер өзінің «Үстелдік әңгімелерінде» Люцельбергтің (Люксембург) Мелузинасын айтқан, оны суккубус немесе шайтан деп сипаттаған. Лютер Мелузин сияқты әңгімелерді ер адамдарды азғыру үшін әйел түрінде пайда болатын шайтанға жатқызған. Мелузин туралы әңгіме Парацельстің жазбаларына, әсіресе су рухтары туралы сипаттамаларына зор әсер еткен. Бұл өз кезегінде Фридрих де ла Мотте Фукеге «Ундин» (1811) повесін жазуға шабыттандырды, ал композитор Э.Т.А. Хоффманмен бірлесіп жұмыс істеуге алып келді, онда Фуке Хоффманның «Ундин» (1816) операсының либреттосын жазды. Фуке әңгімесінің басқа бейімделулері мен сілтемелері Ханс Кристиан Андерсеннің «Кішкентай теңіз қызы» (1837) ертегісінде, Антонин Дворжактың «Русалька» (1901) операсында және Жан Жиродукстің «Ондин» (1939) пьесасында кездеседі. Столенвальд орманды аймағындағы аңызда, жас жігіт әдемі Мелузина есімді, кеудесінен төмен жылан денесі бар әйелмен кездеседі. Егер ол үш күн қатарынан үш рет сүйсе, ол бостандыққа шығады. Алайда, әр күні ол қорқынышқа толырақ болып келеді, соңында жас жігіт үрейлене қашады, оған соңғы сүйімін сыйламайды. Кейін ол басқа қызға үйленеді, бірақ олардың тойындағы тағамдар құпия түрде жылан уымен уланады және оны жегендердің бәрі қайтыс болады. Басқа германдық су перілеріне Лорелей мен Никси жатады.

Ұлыбританияда

Мелузин – кейде өзгермелі балаларға жауапты болған христиандыққа дейінгі су әдемілерінің бірі. "Көлдің ханымы", нәресте Ланселотті алып кетіп, оны өсірген су нимфасы осындай еді. Мелузинге ұқсас демон әйел туралы хабарлар ерте ағылшын әдебиетінде кездеседі. Уэльс шежірешісі Джеральдтың айтуынша, Англияның Ричард I-і өзінің аты-жөні белгісіз Анжу графинясының ұрпағы екенін айтуды ұнататын. Аңыз бойынша, Анжу графының ерте заманында шетелден келген әдемі әйелге жолы келеді. Олар үйленеді және төрт ұлдары болады. Бірақ графтың уайымдаған нәрсе – әйелі сирек шіркеуге баратын және әрқашан миссаның ортасында кететін. Бір күні ол әйелін шіркеуден шығарғанында төрт адамына күшпен ұстап тұруға бұйрық береді. Ол адамдардан қашып, қауымның көзінше ең биік терезеден ұшып кетеді. Ол екі кіші ұлын да алып кетеді. Қалған ұлдарының бірі кейінгі Анжу графтарының атасы болды, олардың қиын мінезі демондық тегінен туындады. Осыған ұқсас оқиға оның анасы Аквитаниялық Элеонорамен байланысты, бұл 14 ғасырлық "Ричард Коер де Лион" романында көрінеді. Бұл фантастикалық әңгімеде Генрих II-нің әйелі Элеонора емес, Кассодориен деп аталады және ол әрқашан хостия көтерілер алдында миссадан кетеді. Олардың үш баласы бар: Ричард (болашақ король Ричард I, "Арыстан жүрек"), Джон (болашақ король Джон) және Топиас есімді қыз. Генрих Кассодориенді миссада қалуға мәжбүрлегенде, ол қызын көтеріп алып, шіркеудің шатырынан ұшып кетеді, оны ешқашан көрмейді.

Байланысты аңыздар

"Сэр Джон Мандевиллдің саяхаттары" Гиппократтың қызы туралы аңызды баяндайды. Диана қасиеттісі оны жүз футтық айдаһарға айналдырған, және ол көне қамалдың "иесі" болып саналады. Ол жылына үш рет пайда болады, ал егер бір шабандоз оны сүйсе, ол қайтадан әйелге айналады, сонда шабандоз оның серігі және аралдардың билеушісі болады. Көптеген шабандоздар тырысады, бірақ олар қорқынышты айдаһарды көргенде қашып кетеді, және олар көп ұзамай қайтыс болады. Бұл Мелузин аңызының ерте нұсқасы болып көрінеді. Өзіне сүйісқан шабандозбен азат болатын лағып айдаһар мотиві "Le Bel Inconnu" әңгімесінде де кездеседі.

Өнер

Мелузин – Халевидің 1858 жылғы «Тылсымшы» операсының тақырыбы, бірақ оқиға көп өзгертілген. Ол қарғысқа ұшыраған жартылай фея емес, өз жанын шайтанға сатқан, күндіз әдемі, түнде қорқынышты сиқыршы. Иоганн Вольфганг фон Гёте аңызды «Жаңа Мелузин» атты повесінде қайта қарастырып, 1807 жылы «Вильгельм Мейстердің саяхаты» кітабында жариялаған. Бұл нұсқада Мелузин кейде адам мөлшеріне ие болатын кішкентай эльф. Драматург Франц Гриллпарцер Гёте ертегісін сахнаға қойса, Феликс Мендельсон «Жақсы Мелузин» (Zum Märchen von der Schönen Melusine), opus 32 концерттік увертюрасын жазды. Марсель Прусттың басты кейіпкері Гилбертті «Гүлденген бұтақ ішінде» романында Мелузинмен салыстырады. Ол сондай-ақ герцогиня де Германтеспен бірнеше рет салыстырылады, ол (герцог де Германтестің айтуынша) Лузиньян әулетінен тегін алады. Мысалы, «Германтес жолында» баяндаушы Лузиньян отбасының «Мелузин феясы жоғалып кеткен күні құрып кететін тағдыры бар» екенін айтады. Мелузиннің (кейде Мелюзина деп те аталады) тарихын Летиция Лэндон «Фонтанның қасқыры» өлеңінде «Фишердің суреттер кітабында» жариялап, кейін «Зенана» жинағында қайта басып шығарды. Мұнда ол әйел ақынның символы. Талдауын Жан Жене «Гүлдердің ханымында» табуға болады, ол басты кейіпкер Дивине «сирена Мелузинадан» тараған деседі. Дороти Л. Сайерстің 1939 жылғы «Дәлелдердің тістерінде» жинағындағы «Леопард ханым» әңгімесінде «Мелузин деп аталуы керек» Мисс Смит бар. Мелузин 1893 жылы сахналанған Морис Метерлинктің «Пеллеас және Мелисанда» пьесасындағы су көздерімен байланысты Мелисанда кейіпкеріне шабыттандырған сияқты. Клод Дебюсси оны 1902 жылы сол аттас опера ретінде бейімдеді. Маргарет Ирвиннің 1925 жылғы «Бұл өлімге ұшырағандар» романы Мелузиннің әкесінің сарайынан кетуі мен адамдар әлеміндегі оқиғаларына арналған. Андре Бретонның 1928 жылғы «Надья» романында автормен Патша сарайының сыртында түстер мен суреті туралы сөйлескенде, басты кейіпкер Мелузинаның бейнесін еске түсіреді. Шарлотта Халдейн 1936 жылы Мелузин туралы зерттеу жазды (оның сол кездегі күйеуі Дж. Б. С. Холдейн оны «Менің досым мистер Лики» балалар кітабында атап өтті). Ариберт Райман 1971 жылы премьерасы өткен «Мелузин» операсын жазды. Мелузин туралы аңыз А. С. Байаттың 20 ғасырдың соңындағы «Иелік» романында кездеседі. Басты кейіпкерлердің бірі Кристабель ЛаМотт Мелузина туралы эпикалық өлең жазады. Филипп Жақсының 1454 жылғы «Фазан тойында» Лузиньян қасабасының айналасында ұшып жүрген айдаһар түрінде бейнеленген Мелузиннің механикалық бейнесі сәнді «энтреметтердің» (немесе үстел безендірулерінің) бірі болды. Розмари Хоули Джарман Сабина Баринг Гулдтың «Орта ғасырлардағы қызықты аңыздар» кітабынан Люксембург үйінің Мелузиннен тегін алатынын айтқан сөзді 1972 жылғы «Корольдің сұр биесі» романында пайдаланды, соның арқасында Элизабет Вудвиллдің отбасы су рухынан тегін алатынын мәлімдеді. Бұл элемент Филиппа Грегоридің «Ақ патшайым» (2009) және «Өзендер ханымы» (2011) романдарында қайталанады, бірақ Люксембургтің Жакеттасы Елизаветаға олардың Мелузиннен шыққандары Бургундия герцогтары арқылы келгенін айтады. Мануэль Мухика Лаинестің «Жолғап жүрген бөрілік» (1965) кітабында Мелузин өзінің бірнеше ғасырлық тарихы туралы, алғашқы қарғысынан бастап крест жорықтарына дейінгі оқиғаларды айтады. 2005 жылы француз әншісі Нолвен Леруаның «Mélusine» әні бұл аңызды қайта баяндайды. 2016 жылы шыққан «Алты пенстің ізін іздеу» романында жазушы Майкл Параскос Мелузиннің тарихын оны аралдан француздың күшпен алып кеткен түрік кипрлік қыз ретінде бейнелейді. 2021 жылы Лорен Гроффтың «Матрица» романында Мари де Франс ақыны Мелузин феясының ұрпағы деп айтылады. Сесиль Маклорин Сальванттың 2023 жылғы «Mélusine» альбомы әңгімені суреттеу үшін әндерді қолданады.

Бейне ойындар

Monster Musume-де қанаттары бар ламияның бір түрі оның атымен аталады. Fire Emblem Engage-те жаман кейіпкер Zephia-ның эксклюзивті класы мелузиннің атымен аталған. Witcher франшизасындағы Гвенттің жеке нұсқасында Мелузин Скелидж фракциясының картасы ретінде кездеседі. Genshin Impact-тің Фонтайн аймағында Мелузиндер – толығымен әйелдерден тұратын, адам емес нәсіл; олар Элинас деген аңнан пайда болған.

Басқа сілтемелер

Чех және словак тілдерінде "мелузина" сөзі көбінесе қысылған дауыспен соққан желді, әдетте мұржадан есіп келетін желді білдіреді. Бұл – балаларын іздеп зарлап жүрген Мелузиннің аңызына сілтеме. 2019 жылдың маусым айында Еуропалық жоғары өнімді есептеу бірлестігі (EuroHPC JU) бағдарламасының бөлігі болатын Люксембургтің алғашқы петамасштабты суперкомпьютеріне "Meluxina" деген ат берілді. Екі құйрығы мен тәжі бар сирена немесе су қызы – Starbucks логотипіне шабыттандырған геральдикалық символ, оны көбінесе мелузин деп таниды. Дегенмен, осы ат пен Мелузинге қатысты байланыс 19 ғасырдың соңында пайда болған секілді. 2022 жылы француз почтасы мифтер мен аңыздар сериясының бір бөлігі ретінде "la fee melusine" суреті салынған 1,65 евролық марка шығарды.