Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теотиуакан символы
Teotihuacan symbol
"Найза тастаушы сұлуқұс" (мүмкін Jatz'om Kuy, "Соққы беруші сұлуқұс" деп аударылады) – Майя жазулары мен иконографиясында танылған ерте классикалық кезеңдегі Мезоамерикалық тұлға. Майя танушы Дэвид Стюарт бұл Найза тастаушы сұлуқұстың Теотиуаканның 4-ші және 5-ші ғасырларда Мезоамерика бойынша ықпалының ең жоғары шағындағы билеушісі болған деп санайды және ол Майя аймағында Теотиуаканның күшті болуына, соның ішінде 378 жылы Тикал қаласын басып алуға жауапты болды.
"Spearthrower Owl" (possibly Jatz'om Kuy, translating to "Striker Owl") was a Mesoamerican person from the Early Classic period, who is identified in Maya inscriptions and iconography. Mayanist David Stuart has suggested that Spearthrower Owl was a ruler of Teotihuacan at the start of the height of its influence across Mesoamerica in the 4th and 5th century, and that he was responsible for an intense period of Teotihuacan presence in the Maya area, including the conquest of Tikal in 378 CE.
Атауы
"Жебелекші соу" – археологтардың ойлап тапқан атауы. Бұл атау Теотиуаканнан шыққан, оның атын білдіру үшін әдетте бір немесе екі майя иероглифі ретінде бейнеленген, найза ұстаған соу символын сипаттау үшін қолданылады. Билеушінің атының бір нұсқасындағы иероглифте қару (атлатл немесе басқа түр) соу белгісімен үйлесім тапқан. Тикал қаласында бұл ат бір рет фонетикалық элементтермен жазылған, бұл майя тіліндегі атының Джац’ом Куй, яғни "соққы беруші соу" немесе "соққы беретін соу" екенін көрсетеді. Сондықтан, қарулы соу нұсқасы JATZ’ логограммалары KUY немесе KUJ логограммаларымен бірге болуы мүмкін. Теотиуакан және майя қалаларында – Тикал, Уаксактун, Яксилан және Тонинада соу мен найза лақтырушыны бейнелейтін әртүрлі логограммалар мен иероглифтер табылды. Олар бір адамды көрсетуі де, көрсетпеуі де мүмкін, сондай-ақ басқа символдық мағыналары болуы да мүмкін.
"Spearthrower Owl" is a name invented by archaeologists to describe the Teotihuacan originated spear holding owl symbol, stylised as one or two Maya glyphs usually used to represent his name. One version of the ruler's name glyph shows a weapon (an atlatl or other type) combined with an owl sign. At Tikal, the name appears written once with phonetic elements, suggesting the Mayan version of the name is Jatz'om Kuy, "striker owl," or "owl that will strike". The weapon owl version is therefore probably the logographs for JATZ' together with KUY or KUJ. Various logographs or glyphs depicting an owl and a spear thrower are documented in Teotihuacan and in the Maya cities of Tikal, Uaxactun, Yaxchilan, and Toniná. They may or may not refer to the same individual, or have other symbolic meanings.
Өмірбаян
Майя жазулары бірнеше жерде батыстан келген бейтаныс адамдардың келуін сипаттайды, олар Теотиуакан стиліндегі киім киіп, қару-жарақ алып келген. Бұл келулер бірнеше орындағы саяси басшылықтың өзгеруімен байланысты. Стюарт Тикалдың Петен ойпатындағы орталығындағы Маркадор ескерткішінің Мысқыр Құсқұйрықтың 4 мамыр 374 жылы белгісіз мемлекеттің тағына отырғанын жазған. Эль-Перу, Тикал және/немесе Уаксактундағы ескерткіштер 378 жылдың қаңтар айында Мысқыр Құсқұйрықтың қолдауымен Сиядж Как' деген тұлғаның келгенін сипаттайды. Оның Тикалға келген күні Тикал билеушісі Чак Ток Ичкаак I-нің қайтыс болған күнімен сәйкес келеді. Тикал стеласы 31 Сиядж Как'тың Тикалға келгенінен бір жыл өткен соң, 379 жылы Якс Нун Аииннің Тикал патшасы болып тағайындалғанын көрсетеді, ол бұрынғы билеуші Чак Ток Ичкаактың емес, Мысқыр Құсқұйрықтың ұлы ретінде сипатталған. Оның билігінде Тикал иконографиясына Теотиуакан стиліндегі бейнелер енгізілді. Stela 31 Якс Нун Аииннің ұлы Сиядж Чан К'ауил билігі кезінде орнатылған және 439 жылы сол билеушінің атасы Мысқыр Құсқұйрықтың қайтыс болғанын сипаттайды (Майя күні 9.0.3.9.18). Мысқыр Құсқұйрық туралы кейінгі мәтіндерде де айтылған, мысалы, I ғибадатхананың есік қалқасында Тикал билеушісі Жасау Чан К'ауил I Мысқыр Құсқұйрықтың қайтысының он үш катун (13x20x360 күн) мерейтойын (695 жылы) тойлағанда "қасиеттіні шақырып" алған.
Maya inscriptions at several sites describe the arrival of strangers from the west, depicted with Teotihuacan style garments and carrying weapons. These arrivals are connected to changes in political leadership at several of the sites. Stuart noted that the Marcador monument at the Petén Basin center of Tikal records Spearthrower Owl's ascension to the throne of an unspecified polity on a date equivalent to 4 May 374 CE. Monuments at El Perú, Tikal and/or Uaxactun describe the arrival of a personage Siyaj K'ak' somehow under the auspices of Spearthrower Owl in the month of January 378. The exact date of his arrival in Tikal is identical with the death of the Tikal ruler, Chak Tok Ich'aak I. Tikal Stela 31 describes that in 379, a year after the arrival of Siyaj K'ak' at Tikal, Yax Nuun Ayiin, described as a son of Spearthrower Owl and not of the previous ruler Chak Tok Ich'aak, was installed as king of Tikal. His rule saw the introduction of Teotihuacan style imagery in the iconography of Tikal. Stela 31 was erected during the reign of Yax Nuun Ayiin's son Siyaj Chan K'awil and describes the death of that ruler's grandfather, Spearthrower Owl, in 439 CE (Maya date 9.0.3.9.18). Spearthrower Owl was mentioned in later texts; for example, on a door lintel of Temple I where the Tikal ruler Jasaw Chan K'awiil I celebrated the thirteen k'atun (13x20x360 days) anniversary (in 695 CE) of Spearthrower Owl's death when they "conjured the holy one."
Түсіндірме
Семсерқұйрықтың Теотиуаканмен байланысы, сондай-ақ Теотиуаканның майяларға тигізген әсерінің нақты мәні 1990 жылдары иероглифтік мәтіндер толыққанды оқылғаннан бері қызу пікірталас тудырып келеді. Бұл дау 1930 жылдары Каминальюйуда Теотиуаканмен байланысты заттардың табылуынан бастау алған, майя аймағындағы Орталық Мексиканың ықпалы туралы жалпы талқылаудың бір бөлігі болып табылады. Даудың екі жағы бар. Интерналистер Теотиуакан мен майя аймағы арасындағы тікелей байланыстың шектеулі болғанын жақтасады. Линда Шеле және Дэвид Фрейдель сияқты эпиграфтар осы пікірді қолдап, майялардың Теотиуаканмен тек достық дипломатиялық қарым-қатынаста болғанын, нәтижесінде майя элитасы Теотиуакан мәдениеті мен идеологиясын үлгі еткенін айтты. Экстерналистер Теотиуаканның классикалық кезеңде майя мәдениеті мен саясатының дамуында маңызды рөл атқарғанын мәлімдейді. Бұл көзқарас алғаш рет археолог Уильям Сандерспен байланысты болды, ол экстерналистік ұстанымның соңғы шегін жақтады. Алайда, Копанда майя аймағында Теотиуаканның тікелей ықпалына қатысты дәлелдер көбейгенде және Дэвид Стюарт сияқты эпиграфтардың жаңа иероглифтік жазбаларды түсіндіруі Теотиуаканның басқыншылығын әскери шабуыл ретінде көрсеткенде, экстерналистік позиция нығайды. 2003 жылы Теотиуакан мен майялар арақатынастарын зерттеген, бірақ көбінесе интерналистік көзқарас ұстанған археолог Джордж Коугилл бұл пікірталасты қорытындылап, Теотиуаканның ерте классикалық кезеңде майя аймағында саяси бақылауды жүзеге асырғанын және бұл классикалық және постклассикалық кезеңдерге маңызды мұра қалдырғанын мойындады. 2008 жылы Теотиуакандағы Семсерқұйрықтың бейнеленген суретін зерттеу Семсерқұйрықтың Теотиуакандағы маңызды әскери құдай болғанын, оның атымен "Семсерқұйрықтың төбесі" деп аталатын жерге және майя иероглифтерінде есімдері айтылған билеушіге берілгенін көрсетті.
The connection of Spearthrower Owl to Teotihuacan as well as the precise nature of Teotihuacan's influence on the Maya has been a hotly debated topic since the hieroglyphic texts first became fully readable in the 1990s. The controversy is related to the general discussion of central Mexican influence in the Maya area which was sparked by the findings of Teotihuacan related objects in the early Maya site of Kaminaljuyú in the 1930s. The controversy has two sides. The internalist side argues for limited direct contact between Teotihuacan and the Maya area. This side has been represented by epigraphers such as Linda Schele and David Freidel who have argued that the Maya merely had friendly diplomatic relations with Teotihuacan which caused the Maya elite to emulate Teotihuacano culture and ideology. The externalist side argues that Teotihuacan was an important factor in the development of Maya culture and politics in the Classic period. This viewpoint was first associated with archaeologist William Sanders who argued for an extreme externalist viewpoint. But as more evidence of direct Teotihuacan influence in the Maya area surged at Copán and new hieroglyphic decipherments by epigraphers such as David Stuart interpreted Teotihuacan incursion as a military invasion, the externalist position was strengthened. In 2003, George Cowgill, an archaeologist specialising in Teotihuacan who had formerly espoused a mostly internalist perspective on Teotihuacan Maya relations, summarised the debate, conceding that Teotihuacan had probably exercised some kind of political control in the Maya area in the early classic period and that left an important legacy into the late and epi classic periods. In 2008 an interpretation of Spearthrower Owl related iconography at Teotihuacan suggested that Spearthrower Owl was an important military god at Teotihuacan that had his given name to both a place known as "Spearthrower Owl Hill" and to the ruler mentioned in the Maya hieroglyphic texts.