Кіріспе

1555–1562 жылдар аралығында Наварра королі Антуан де Бурбон (22 сәуір 1518 – 17 қараша 1562) – 1555 жылдан қайтыс болғанға дейін королева Жанна III-ге (jure uxoris) үйлену арқылы Наварра королі болды. Ол 1537 жылдан бастап Бурбон әулетінің басшысы еді. Бірінші ханзада болғанына қарамастан, Антуанның саяси ықпалы шектеулі болды және Генрих II-нің сүйіктілері – Монморенси және Гиз отбасылары оған басымдық танытты. 1559 жылы Генрих қайтыс болғанда, Антуан Гиздер билеген үкіметте маңызсыз қалды, содан кейін ағасының опасыздығымен қиын жағдайға түсті. Франциск қайтыс болғаннан кейін ол саясаттың ортасына оралып, Францияның генерал-лейтенанты болып тағайындалды және француз діни соғыстарының біріншісінде патша әскерін басқарды. Ол Руан қамалында алған жараларынан көз жұмды. Ол Францияның Генрих IV-нің әкесі болды.

Ерте өмір

Антуан Францияның Пикардия аймағындағы Ла-Ферде дүниеге келді. Ол Вендом герцогы Шарль де Бурбонның (1489–1537) және оның әйелі Франсуаза д’Аленсонның (1550 жылы қайтыс болған) екінші ұлы еді. Ол француз дін соғыстары кезінде гугеноттарды жетекке алған Конде ханзадасы Людовик (1530–1569) ағасы болды.

Генрих ІІ

Антуан 1523 жылы Бурбон герцогы Карл III-нің Карл V-ге өткенінен кейін оның әулетіне тиген ұяттың салдарынан Генридің сарайында өзін қиын жағдайда тапты. Осыған қарамастан, ол 1555 жылы әйелі арқылы Наварра патшалығын иелене алды. Сол жылы Пикардияның маңызды шекаралық басқаруы одан алынып, адмирал Колиньиге берілді, бұл үлкен наразылық тудырды. Бірақ оны бай Оңтүстік Гуйеннің басқаруымен сатып алды. 1556 жылы Немур герцогы Жактың туысқан әйелін жүкті қылғанын естігенде, Савойя мен оның отбасына қанды жаза тағайындаумен қорқытты, нәтижесінде ол Италияға жорыққа шығуды сылтау етіп Франциядан кетіп қалды. 1557 жылдың ақпан айында Антуан, Жанна және олардың ұлы Генрих Париждегі француз сарайына сапарлады; онда Генрих өзінің қызы Маргарет пен Генрихтің арасын құдалауды ұсынды. Патшалығының көп бөлігін испандықтардың басып алуын тоқтатуға тырысып, ол Карл V-пен келіссөздер жүргізді, бірақ бұл сәтсіз аяқталып, оның сарайдағы жағдайын одан бетер нашарлатты. Наварра ертеден-ақ реформацияға көңіл білдіріп, 1557 жылы Женева пасторы Буанормандпен хат алмасып, 1558 жылы Гуйендегі гугенот шіркеуін губернатор ретінде қорғады. 1558 жылы ол Генридің ашуына Pré aux Clercs-те псалм айтуға қатысты. 1558 жылы Италия соғыстарының соңғы кезеңінде ол тәж үшін күресті. Гугенот басшылары Наварраны өздерінің қатарына қосу мүмкіндігіне қуанды, бұл Кальвин мен Безаның жобаға көп күш жұмсауына себеп болды.

Франциск II

1559 жылы Генрих патша қайтыс болғанда, Гиздердің қарсыластары, Анна де Монморенси бастағандар, Наваррамен Вендомда кездесуге жиналды, оның үкіметте бекітілетініне үміттенеді. Бірақ Гиздер Пуату губернаторлығын сатып алып, оны ықпалдан шығарып, Валуа Элизабетті испан шекарасына сүйемелдеуге жіберді. 1560 жылы Амбуаз қастандықтарын ұйымдастырушылар оны Гиз үкіметіне қарсы күресте ту етіп алуға тырысты, бірақ Наварра мүңкіген күйде болды. Амбуаздың сәтсіз аяқталуынан кейін Францияның оңтүстігінде тәртіпсіздіктер жалғасты. Наварраның інісі Конде Лионда көтеріліс ұйымдастырып, 1200 адамды қолдау үшін жіберуді жоспарлады. Алайда, оның бұл жайлы жазған хатын Гиздер ұстап алды, соның салдарынан екі бауырласты тамыз айында атақтылардың мәжілісіне шақыртты. Конде мен Наварра ғана осы мәжіліске келмеді, демек, генерал-штатты шақыру туралы шешім қабылдануына қатыспады. Наварраны, Конде мен Бурбон Вендом үйін одан оқшаулау үшін Гиздер екі үлкен губернаторлық құрды, оларды өз туыстары Ла-Рош-сюр-Йон принці Карл мен Монпенсьер герцогы Луиге беріп, ханзадаларды бір-бірінен бөліп тастады. 31 тамызда Гиздер Наварраға 40 000 әскерінің оңтүстікке жорыққа дайын екенін және сотқа келгенін хабарлады. Наварра мен Конде, бар болғаны 6000 жаяу әскерімен, қарсы тұра алмады және күреспей солтүстікке келді. Олар келген кезде Конде тұтқындалды және сотталды.

Францисктің өлімі

1560 жылы желтоқсанда жас Франциск II қайтыс болды және оның орнына ағасы Карл IX таққа отырды. Карл билік жүргізуге тым жас болғандықтан, регент қажет болды, ал Антуан қанның бірінші ханзадасы ретінде осы лауазымға толық құқылы еді. Алайда, Катерина оның ағасы Людовик мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен түрмеге қамалып, оған үлкен ықпалға ие болды. Екеуі де Катерина регент болса, Наварра корольдіктің генерал-лейтенанты болып тағайындалады және Кондеге қайтадан құрмет көрсетіледі деп келісті.

Регенттіктің құлдырауы

Антуан Екатеринаның әкімшілігінің діни саясатына көбірек қарсылық білдіріп, Сен-Жермен эдикты мәселесінде онымен толығымен арасын үзді, Гизге эдиктке қарсы бірігіп тұру үшін дереу сарайға оралуын сұрап шұғыл хат жазды. Парижге жол тартқанда Гиздің адамдары Вассиде қырғын жасап, Францияны азамат соғысына тастады. Наварра генерал-лейтенант ретінде алдағы қақтығыста патша әскерінің бас қолбасшысы болады.

Бірінші француз дін соғысы

Ол мамыр айында Парижден барлық протестанттарды қуу туралы жарлық шығарды, бұл астанадағы радикалдарды қуантты. Оның әскері мен Конде әскері маусым айында Орлеан қаласының жанында кездесті. Бірақ, тараптардың арасындағы қан төгілуді болдырмау үшін келіссөздер жалғасып жатқандықтан, тек ұсақ шайқастар ғана болды. Конде кері шегінгеннен кейін Наварра және басқа да көшбасшылар көтерілісшілердің қалаларын қайтарып алып, Блуа, Тур және Амбуаз қалаларын басып алды. Тамыз айында Наварра басқаратын патшалық әскер маңызды Бурже қаласындағы көтерілісшілер гарнизонын қоршап алып, жеңді. Оның әйелі Жанна д’Альбрет гугеноттарға Вендом шіркеуі мен шіркеулерін тонауға рұқсат бергенде, ол оны монастырға жіберумен қорқытты. Бурже алынғаннан кейін патша әскері таңдау алдында тұрды: бірден гугеноттардың астанасы Орлеанға шабуыл жасау, әлде Аумале қазіргі уақытта аз күшімен сәтсіз қоршауға тырысып жатқан Руан қаласына бірінші соққы беру. Наварра Орлеанға дереу шабуыл жасауды ұсынды, бірақ қаладағы оба, ағылшындардың қаупі және Екатеринаның ағасын көтерілістен бас тартуға көндіру үміті сарайды осы саясаттан бас тартуға көндірді. Наварра әскері 28 қыркүйекте Руан қаласын қоршап алып, оны бағындыруға тырысты. 13 қазанда қоршау бекіністерін тексеріп тұрғанда, Наварра иығына түскен мылтық оғынан қаза тапты. Атақты хирург Амбруаз Паре жасаған барлық күш-жігерге қарамастан, оны құтқару мүмкін болмады және ол 17 қарашада алған жараларынан көз жұмды. Оның соңғы қағидалары лютерандық дәстүрде оқылғаны туралы әңгіме тарады, бұл оның діни тұрғыдан бұрыс екендігі туралы ұзақ уақыттан бері күдіктерді күшейте түсті.