Кіріспе

Шахматтағы мат түрі

Шахматта, тұншықтырылған мат – бұл аттың берген маты, онда мат болған патша өзінің пішелерімен толық қоршалғандықтан (немесе тұншықтырылғандықтан) қозғала алмайды, ал ат осы пішелердің үстінен секіре алады. Патшаны қоршау үшін тек үш піше ғана қажет, басқа жерлерге қарағанда бұл аз. Ең көп кездесетін тұншықтырылған маттың мысалы көрнекі диаграммада көрсетілген. F7-дегі ат h8-дегі патшаға мат береді, ал g8-дегі мұнара мен g7 және h7-дегі піядалар патшаға шахтан қашуға мүмкіндік бермейді. Сол сияқты, ақ патша h1-де және ат f2-де болғанда да мат болуы мүмкін. A1 және a8-дегі ұқсас жағдайлар сирек кездеседі, себебі патшаны бұрышқа жақындататын рокировка, қара рокировкадан жиі кездеседі.

Әдістер

Ойын барысында тұншықтырылған мат болуы үшін, көбінесе патшаны тұншықтыруға мүмкіндік беретін фигураларды қозғалуға мәжбүрлеу үшін құрбандық шалу қажет. Ойыншы өз патшасын осылайша қоршауға, тұншықтырылған матқа жағдай жасауға ерікті түрде бармайды.

Филидордың жұбайы

+ Тимман vs. Шорт, 1990
Филидордың шашырап соққан мәтіні, сондай-ақ Филидордың мұрасы деп те аталады, – шахматтағы патшаны тұншықтырып, матқа жеткізетін схема. Бұл әдіс атпен шабуыл жасап, патшаны тақтаның бұрышынан шығаруды, атты жылжытып, ферзь мен аттан бірдей шабуыл жасауды, ферзьді құрбан етіп патшаның жанындағы мұнараны қозғалысқа мәжбүрлеуді және атпен мат қоюды қамтиды. Бұл тәсіл Франсуа Андре Даникан Филидордың есімімен аталады; алайда, бұл шартты атау, себебі бұл схема Луис Рамирес Луценнаның 1497 жылғы шахмат туралы «Repetición de Amores e Arte de Axedrez» атты еңбегінде Филидордан бірнеше ғасыр бұрын сипатталған. Мысалы, 1990 жылғы Тильбург турнирінде Ян Тимман – Найджел Шорт ойынында осы схема қолданылған. Диаграммадағы позициядан кейін ойын 27. Nf7+ Kg8 28. Nh6+ Kh8 29. Qg8+ Rxg8 30. Nf7# деп жалғасты. (Ескеріңіз, ақ түстілердің мұнарасы мен e7-дегі пешкасы тақтадан алынған жағдайда да, қараның f6-да аты болса да, матқа мәжбүрлей алады. Ондай жағдайда 27. Nf7+ Kg8 28. Nh6+ Kh8 [28 Kf8 29. Qf7#] 29. Qg8+ Nxg8 [немесе 29 Rxg8] 30. Nf7# әлі де мат болады.)

Тұзақтарды ашу

Кейде ойынның басында патшаны тұншықтырып қою мүмкін болады. Ең танымал және жиі кездесетіндердің бірі – Будапешт гамбиті. Ол 1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Bf4 Nc6 5. Nf3 Bb4+ 6. Nbd2 Qe7 7. a3 Ngxe5 8. axb4?? Nd3# (схеманы қараңыз). Анықтама ретінде, атты алуға болмайды, себебі e2-дегі піл e7-дегі қара патшайыммен ақ патшаға тірелген. Тағы бір жақсы белгілі мысал – «Блэкберн шиллинг гамбиті» (19 ғасырдағы ағылшын ойыншысы Джозеф Генри Блэкберннің атымен аталады, өйткені ол оны әуесқойлардан шиллингтер жеңу үшін пайдаланған). Ол былай жүреді: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nd4?! 4. Nxe5!? Qg5! 5. Nxf7?? Qxg2 6. Rf1 Qxe4+ 7. Be2 Nf3# (схеманы қараңыз). Каро-Канн қорғанысында да белгілі бір тұзақ бар: 1. e4 c6 2. d4 d5 3. Nc3 dxe4 4. Nxe4 Nd7 5. Qe2!? Ngf6?? 6. Nd6#. Бұл тұзақ көптеген ойындарда кездесіп, ең алғашқы мысалы – Алекхин – «Төрт әуесқой», бірнеше ойын көрсетілімі, Пальма-де-Майорка, 1935 жыл.

Ойындардан алынған мысалдар

Шеберлік деңгейіндегі ұқсас тұншықтыру мысалы – Эдвард Ласкер – Израиль Хоровиц ойыны, Нью-Йорк қаласы, 1946 жыл: 1. d4 Nf6 2. Nf3 d5 3. e3 c5 4. c4 cxd4 5. Nxd4 e5 6. Nf3 Nc6 7. Nc3 d4 8. exd4 exd4 9. Nb5 Bb4+ 10. Bd2 0-0 11. Bxb4 Nxb4 12. Nbxd4 Qa5 13. Nd2 Qe5+ 14. Ne2 Nd3#. Тағы бір мысал – Унзикер – Сарапу ойыны, Зиген Олимпиадасы, 1970 жыл: 1. e4 c5 2. Nf3 Nf6 3. e5 Nd5 4. Nc3 e6 5. Nxd5 exd5 6. d4 Nc6 7. dxc5 Bxc5 8. Qxd5 Qb6 9. Bc4 Bxf2+ 10. Ke2 0-0 11. Rf1 Bc5 12. Ng5 Nd4+ 13. Kd1 Ne6 14. Ne4 d6 15. exd6 Bxd6?? 16. Nxd6 Rd8 17. Bf4! Nxf4? 18. Qxf7+ Kh8 19. Qg8+! Сарапу 19...Rxg8 20. Nf7# комбинациясынан кейін жеңілісті мойындады.