Кіріспе

Гүлді өсімдіктер тұқымдасы Urticaceae /ɜːr//t//ᵻ/'/k//eɪ//s//iː/ – гүлді өсімдіктердің бір тұқымдасы. Тұқымдас атауы Urtica туысынан алынған. Urticaceae тұқымдасына көптеген танымал және пайдалы өсімдіктер кіреді, оның ішінде Urtica туысына жататын қызылшалар, рамия (Boehmeria nivea), мамаки (Pipturus albidus) және аджай (Debregeasia saeneb). Корольдік ботаникалық бақтың дерекқоры бойынша, тұқымдасқа 53 туысқа біріктірілген шамамен 2625 түр жатады. Ең ірі туыстар: Пилеа (500-ден 715 түрге дейін), Элатостема (300 түр), Уртика (80 түр) және Цекропия (75 түр). Цекропияда көптеген мирмекофиттер кездеседі. Urticaceae түрлері полярлық аймақтарды қоспағанда, бүкіл әлемде таралған.

Сипаттама

Urticaceae тұқымдас өсімдіктер бұталар (мысалы, Пилеа), лианалар, шөптер (мысалы, Urtica, Parietaria) немесе сирек ағаштар (Dendrocnide, Cecropia) болуы мүмкін. Олардың жапырақтары көбінесе толық және жапырақ сағақтарымен (құлақшаларымен) жабдықталған. Көптеген түрлерінде тітіркендіретін (күйдіретін) түктер кездеседі. Гүлдері әдетте бір жынысты болады және бір үйлі немесе екі үйлі болуы мүмкін. Олардың тозаңдануы жел арқылы жүреді. Көпшілігі аталық тозаңдықтары пісіп, жіпшелері күшпен созылып, тозаңды шашыратады – бұл ерекше және көзге түсетін бейімделу механизмі. Urticaceae тұқымдас өсімдіктердің шағуы көбінесе жағымсыз болғанымен, денсаулыққа тікелей қауіп тудырмайды және шағудан тікелей өлім жағдайлары өте сирек кездеседі. Адам өліміне себеп болатын түрлерге Dendrocnide cordata және Urtica ferox жатады.

Таксономия

APG II жүйесі Urticaceae-ді Rosales қатарына қояды, ал бұрынғы жүйелер оларды Ulmaceae, Moraceae және Cannabaceae-мен бірге Urticales-тің құрамына жатқызады. APG әлі де "ескі" Urticales монофилетикалық топ екенін мойындайды, бірақ оны жеке тәртіп ретінде қарастырмайды.

Қалдық деректері

Urticaceae тұқымдасының қазба қалдықтары шашыраңқы және көбінесе тараған жемістерге негізделген. Орталық Еуропаның соңғы бор кезеңінен қазба ахеналарға сүйенген он екі түр белгілі. Көпшілігі қазіргі Boehmeria (үш түрі), Debregeasia (бір түрі) және Pouzolzia (үш түрі) туыстарына жатқызылды, ал үш түрі жойылған Urticoidea туысына жатқызылды. Маастрихт кезеңіне жататын Колумбияның қазба флорасы Ceropieae тайпасының жапырақтарына ұқсас жапырақтар тапты. Кенозой дәуіріндегі Йпрес формациясының қазба жапырақтарында ерекше трихомалар сақталған және олар Urticeae тайпасына жатқызылды. Бұл жапырақтар бұрынғы зерттеушілер Эоцен Оканаган жотасында Rubus деп анықтаған, бірақ Devore және авторлар (2020) сабақ пен негізгі тамырлардағы сақталған түктерді қарапайым түктер немесе тікендер емес, күйдіретін трихомалар деп түсіндірді.