Кіріспе

Иерусалимнің патшайымы 1190-1205 ж. Изабелла I (1172 – 5 сәуір 1205) 1190 жылдан 1205 жылы қайтыс болғанға дейін Иерусалимнің патшайымы болды. Ол Иерусалимнің Амальрик I және оның екінші әйелі Мария Комнинаның қызы еді. Оның жартылай бауыры, Иерусалимнің Балдуин IV, оны Торонның Хамфри IV-ке күйеу ретінде белгіледі. Анасының екінші күйеуі Балиан Ибелин және оның әкесі Рейнальд Шатильон екі барондық партияның ықпалды мүшелері болды. Изабелла мен Хамфридің некесі 1183 жылдың күзінде Керак қамалында тойланды. Саладин, Египет және Сирияның Әйюбид сұлтаны, той кезінде қамалды қоршауға алды, бірақ Балдуин IV оны қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. Балдуин IV, денесінде мәйектің салдарынан зардап шеккен, өзінің жүрегінің туысы (әпкесі Сибилланың бірінші күйеуінен туған жалғыз ұлы) Балдуин V-ті мұрагері және бірге билеушісі етіп тағайындады, Сибилланың екінші күйеуі, Гей Лузиньянның таққа отыруына жол бермеу үшін. Иерусалимнің Жоғарғы соты батыс еуропалық билеушілер комитетінің Бальдуин V ересек болмаған кезде қайтыс болса, оның орнын басу үшін Сибилла мен Изабелланың біреуін таңдауға құқылы екенін жариялады, бірақ Сибилла мен Гей Лузиньян Бальдуин V 1185 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай таққа отырды. Гейдің қарсыластары Изабелла мен оның күйеуін оған қарсы пайдалануға тырысты, бірақ Хамфри патшалық жұпқа адалдық көрсететін ант берді.

Балалық шақ

Изабелла Иерусалим патшасы Амальриктің екінші әйелі Мария Комнинадан туған қызы еді. Мария Комнина (Византия императоры I Мануил Комненнің шөбере інісі) 1167 жылдың 29 тамызында Амальрикке үйленді. Изабелла 1172 жылдың қыркүйегінен бұрын дүниеге келді. Амальрик 1174 жылдың 11 шілдесінде күтпеген жерден қайтыс болды. Оның бірінші некеден туған ұлы Бальдуин IV екі аптадан кейін патша тағына отырды. Көп ұзамай Бальдуиннің тері ауруына (жалаңаяққа) шалдыққандығы анықталды. Денсаулығы нашарлаған патшаның мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін оның әпкесі Сибилла 1176 жылдың қарашасында Монферраттың Вильгельміне тұрмысқа шықты, бірақ ол жеті айдан кейін қайтыс болды. Бальдуиннің туысы, Фландрия графы I Филипп тамыз айында Акрыға келді, Сибилланың жаңа күйеуі ретінде Бетундік Робертті ұсынды, сондай-ақ Изабелланың (Бальдуин мен Сибилланың жарты қарындасы) Роберттің кіші інісі Вильгельмге үйленуі керек екенін ұсынды. Иерусалимнің Жоғарғы Соты екі ұсынысты да қабылдамады. 1177 жылдың күзінде Изабелланың анасы Балиан Ибелинге үйленді. Оның ағасы Ибелиннің Балдуины Сибиллаға үйленгісі келді, бірақ патша басқа кандидатты, Лузиньянның Гайын, артық көрді. 1180 жылғы Пасхада Сибилла мен Гайдың некелесуінен кейін Гай Лузиньянның жақтастары мен қарсыластары арасында жік пайда болды. Бірінші топқа Бальдуин IV пен Сибилланың анасы Агнес Куртене, оның ағасы Жоселин және Ольтрежордайн лорды Шатильонның Рейнальды кірді. Олардың қарсыластарына Изабелланың анасы мен әкесі, Триполидің III Реймоны кірді. Гайдың беделін нығайту үшін патша 1180 жылдың қазанында Изабелланың Шатильонның Рейнальдының күйеу баласы IV Хумфри Торонға тұсаукесерін ұйымдастырды. Изабелла Хумфридің анасы Миллидің Стефаниясынан білім алу үшін Керак қамалына жіберілді. Стефания оған Наблустағы анасы мен әкесіне баруға тыйым салды. Бальдуин IV пен Гай Лузиньянның қарым-қатынасы нашарлады. Бальдуин IV Гайды регенттік қызметінен алып тастады және оның мұрагерлік құқығынан бас тартты, оның өгей ұлы (Сибилланың бірінші некеден туған ұлы) V Бальдуинды 1183 жылдың 20 қарашасында оның мұрагері және бірлескен билеушісі етіп тағайындады. Эрнульдің жылнамасының бір нұсқасы бала V Бальдуин мұрагер болып жарияланғанын, өйткені денсаулығы нашарлаған IV Бальдуин өзінің мұрагерлігі туралы әпкелерінің жақтастары арасындағы дауды болдырмақшы болды деп болжайды. Гайдың негізгі қолдаушылары, Куртенедің Жоселині мен Шатильонның Рейнальды, V Бальдуиннің таққа отыру рәсіміне қатыспады, өйткені олар Изабелла мен Торонның Хумфрисінің үйлену тойында болды.

Бірінші неке

Той Керак қамалында өтті. Мысыр мен Сирияның Әйюбид сұлтаны Саладин қамалды қоршауға алды. Эрнульдің жылнамасына сәйкес, Миллидің Стефания қоршаудағыларға тойдан тамақ жіберді және Саладин өзінің инженерлеріне Хамфри мен Изабелланың үйлену түнін өткізген қамалдың мұнарасын бұзуға тыйым салды. Балдуин IV көмекші әскер жинап, Иерусалимнен Керакқа аттанды, бірақ атқа міне алмады. Саладин қоршауды алып тастады және 3 немесе 4 желтоқсанда шайқассыз кері шегінді. text=[Стефания Милли] Саладинге ұлының үйлену тойын тойлау үшін нан мен шарап, қой мен мал жіберді. Саладин осы сыйлықтарды алған кезде, ол қатты қуанып, оларды әкелгендерге алғыс айтты, қалыңдық пен күйеу жігіттің қайда тұрғанын сұрады: олардың мұнарасы оған көрсетілді. Содан кейін Саладин бүкіл әскеріне бұл мұнараға шабуыл жасамауды бұйырды. Өлім аузында жатқан Балдуин IV 1185 жылы сәуір айында Триполидің Раймонын Балдуин V-нің регенті етіп тағайындады. Раймондтың талабы бойынша Иерусалимнің Жоғарғы соты пападан, Киелі Рим императорынан және Франция мен Англия патшаларынан тұратын комиссия, егер Балдуин V кәмелетке толмастан қайтыс болса, Сибилла мен Изабелланың біреуін таңдау құқығына ие екенін шешті. Балдуин IV 1185 жылы 16 наурызда қайтыс болды. Бір жарым жылдан кейін (қыркүйек айының ортасына дейін) бала Балдуин V де қайтыс болды. Сибилланың ағасы Куртенэйдің Жоселин Триполидің Раймонд III және оның одақтастарын Иерусалимнен кетуге көндірді және оның жақтастарын (Шатильонның Рейнольды қоса алғанда) қалада жиналуға шақырды. 1185 жылы Жоғарғы соттың шешімін елемей, Иерусалимге келген ақсүйектер мен дін қызметкерлері Сибилланың өз ұлының заңды мұрагері екендігіне келісті. Сибиллаға қарсы шыққандар (оның ішінде Триполидің Раймонд III және Ибелиннің Балиан) Наблуста жиналды. Олар Сибилланың заңдылығы күмәнді деп дәлелдеді, өйткені оның ата-анасының некесі бұзылған. Олар сондай-ақ Изабелланың әкесі таққа отырғызылғаннан кейін дүниеге келгенін атап өтті. Олар Сибилланың таққа отырғызуына қарсылық білдіру үшін Иерусалимге елшілерді жіберді, бірақ Иерусалимнің латын патриархы Гераклий оны қыркүйектің ортасында таққа отырғызды. Гераклий Гюидің басына тәж киіп, Гюиді Лузиньянды патша етіп тағайындады. Триполидің Раймонының ұсынысы бойынша Наблуста жиналған ақсүйектер Изабелла мен Хамфриді Торонның патшасы мен патшайымы деп жариялауға шешім қабылдады. Алайда Хамфри (анасы мен асыраушысы Сибилланың жақтастары болған) Наблустан Иерусалимге қашып барып, Сибилла мен Гайға құрмет көрсетті. Көп ұзамай баррлар оның үлгісіне еліктеп, патшайым мен оның күйеуіне адал болуға ант берді, Триполидің Раймонынан басқасы патшалықтан кетіп қалды. 1187 жылы 4 шілдеде Хатин шайқасында Саладин Иерусалим патшалығының біріккен әскеріне ауыр жеңіліс сыйлады. Изабелланың күйеуі шайқаста тұтқынға алынды. Көп ұзамай Саладин әскерлері Иерусалим патшалығының көптеген қалалары мен бекіністерін басып алды: Тиберия шайқастан кейін көп ұзамай, Акра 9 шілдеде, Бейрут 6 тамыздан бұрын және Иерусалим 2 қазанда құлдырады. Тир Монфферраттың Конрады басшылығымен айлар бойы қарсы тұрып, ерекшеленді. Конрад өзін Тирдің билеушісі деп санады және 1189 жылдың жазында Гай Лузиньянға қалаға кіруге тыйым салды. Гай Акраны қоршауға алды, бірақ Авеснес Джеймсі, Тюрингияның Людовик III және Киелі жерге келген басқа да крест әскерлерінің қолбасшылары оның басшылығына күмән келтірді. 1190 жылы күзде Гайдың әйелі Сибилла және екі қызы қайтыс болды. Гайдың қарсыластары оның тек неке арқылы патша болғанын, ал оның әйелінің жарты әпкесі Изабелла таққа мұрагер болғанын айтты. Гай Иерусалим патшалығына деген талабынан бас тартқысы келмеді. Осы жағдайды пайдаланып, Монфферраттың Конрады Изабеллаға үйленуге шешім қабылдады. Изабелланың әкесі Конрадтың жоспарын қолдады. Изабелла қарсылық білдірді, бірақ анасы оған қысым көрсетті. Мария Комнина сондай-ақ Балдуин IV сегіз жасар Изабелланы Хамфриге үйленуге мәжбүрлегенін ант етті, оның әйелдікке құмарлығы жақсы белгілі болды. Көп ұзамай папаның өкілі Пиза архиепискобы Убальдо Ланфранчи және Бове епискобы Филипп Дрю Изабелла мен Хамфридің некесін бұзды. Кентербери архиепискобы Балдуин Форд оған Конрадқа үйленуге тыйым салды, егер Изабелла мен Конрад үйленсе, олардың екеуі де зина жасаған болар еді деді. Алайда Форд Балдуин 1190 жылы 19 қарашада қайтыс болды.

Екінші неке

Конрад 24 қарашада Изабеллаға үйленді. Изабелла Хамфриге Торон әмірлігін қайтарды, оны Балдуин IV 1180 жылы тәжге қосып алған еді. Гай Лузиньян тақтан бас тартудан бас тартты, бірақ көптеген барондар оны заңды монарх деп санады. Конрад пен Изабелла Тирге қайтып келді. 1191 жылдың 20 сәуірінде Акраға келген Франция королі Филипп II Конрадтың Иерусалимге деген құқығын мойындағаннан кейін, Гай Лузиньян және Конрадтың қарсыластары (оның ішінде Хамфри Торон және Антиохияның Богемонт III) Ричард I-ден көмек сұрады, ол оларды қолдауға шешім қабылдады. Гай мамыр айында "Иерусалимнің сайланған патшасы" деген атақты қабылдады. 11 шілдеде 1191 жылы крестшілер Акраны басып алды. 28 шілдеде Ричард пен Филипп Гай өмірінің соңына дейін король атағын сақтай алатынына келісті, бірақ Конрад Тир, Бейрут және Сидонды билейтін болды; Гай қайтыс болғаннан кейін, корольдік Конрад пен Изабелланың немесе олардың мұрагерлерінің билігімен біріктіріледі. Үш күннен кейін Филипп Францияға аттанды, ал Ричард крестшілердің жалғыз бас қолбасшысы болды. Барондар Гайға деген наразылықтарын жалғастырды. 1192 жылдың сәуірінде Ричард Англияға қайтуға шешім қабылдағаннан кейін, барондар оны Иерусалим корольдігі туралы бұрынғы шешімін қайта қарауға өтінді.

Сайлау

1192 жылы 16 сәуірде Ричард жиналыс өткізді. Кездесуге қатысқан дінбасылар мен ақсүйектер бірауыздан Конрадты қолдады. Ричард олардың шешімін қабылдап, Кипрді Гуйге, оның жоғалтқан патшалығының орнына берді. Ричард өзінің жүйесі Генрих II Шампань графы арқылы Конрадқа барондардың шешімі туралы хабарлады. Генрих төрт күннен кейін Тирге жетті. Конрад пен Изабелланың Аккрада таж киюі туралы келісімге келді. 28 сәуірде ваннада көп уақыт өткізуді ұнататын Изабелла, сол күні әдеттен тыс көп уақыт өткізді. Аштықтан азап шеккен Конрад, Дрёнің Филиппімен кешкі ас ішуге бел буды, бірақ Филипптің үйіне келгенде, епископ тамағын бітіріп қойған еді. Конрад үйге қайтуға ниеттенді, бірақ екі адам оған шабуыл жасап, тар көшеде пышақтап өлтірді. Көптеген дереккөздер бұл оқиғаның артында Ассасиндер басшысы Рашид ад-Дин Синан тұрғанын көрсетеді. Өліміне жеткен Конрад, Изабеллаға Тирді Ричардқа немесе Иерусалимнің жаңа патшасына ғана беруді бұйырды. Франция королінің киелі жердегі өкілі, Бургундия герцогы Гю III, Изабелладан Тирді өзіне беруді талап еткенде, ол бекініске кіріп, қақпаларын ашудан бас тартты.

Төртінші неке

Оның қайтысынан кейін Изабелла төртінші рет Кипрдің Аймериіне үйленді, ол Люзиньяндық Гайдың інісі болған. Олар 1198 жылдың қаңтар айында Акрада Иерусалим патшасы және патшайымы ретінде бірге тәж кигізілді. Олардың Сибилла (1198 жылы туған) және Мелисенда (1200 жылы туған) есімді екі қызы, сондай-ақ Амальрик (1201 жылы туған) есімді ұлы болды. 1205 жылы король Аймериі ақ балықтан уланып қайтыс болды, ал оның әйелінен және ұлынан бірнеше күн бұрын көз жұмды. 1205 жылдың 5 сәуірінде қайтыс болған Изабелланың орнын үлкен қызы Мария басты. 1213 жылы оның қыздары Алиса мен Филиппа және Генридің туған інісі Теобальд IV арасындағы Шампань тағына талас кезінде Изабелланың Хамфриден ажырасқанының заңдылығына күмәндік туды. Дегенмен, оның жарамдылығы сақталған сияқты: Мария мен оның ұрпақтарының Иерусалим тағына отыру құқығына ешқандай шағым айтылмады, ал Шампаньде Теобальд өзінің туған құдалары Алиса мен Филиппаны сатып алды.

Танымал мәдениетте

Изабелла аздаған көркем шығармаларда пайда болған, бірақ ол Грэм Шелбидің "Қараңғы атақ-даңқтың рыцарлары" (1969) және оның жалғасы "Бос ниетті патшалар" (1970) кітаптарындағы маңызды кейіпкер. Шелби оның Хамфримен некесін идеализациялайды, оларды жас романтикалық басты рөлдерде бейнелейді. Содан кейін ол Конрадтың оны садистік қарым-қатынаста ұрып-соғуын және зорлағанын көрсетеді. Бұл сенсациялық бейнелеуге ешқандай дәлел жоқ. Шелби Изабелланың Конрадты өлтіруді оның жасаған зорлық-зомбылығына кек ретінде жоспарлағанын айтады және оны Генриге сезімсіз және бейжай деп сипаттайды. Ол Алан Гордонның "Иерусалимнің жесірі" (2003) детектив романының басты кейіпкері, онда оның Конрадпен некесіне көбірек мейіріммен қаралады. Ол әуелде еріншекті, мақтанқор қыз ретінде таныстырылады, бірақ оқиға барысында өседі. Тек бәрі кеш болғанда ғана ол күйеуінің өзін жақсы көретінін түсінеді. Оның өлімі және Генридің кейінірек қайтысы батыр, ақымақ Теофил (Фест) тарапынан тергеледі. Шарон Кей Пенменнің "Теңіздің ар жағындағы жер" романында ол бала және жас әйел ретінде жағымды бейнеленген.