Кіріспе

Конструктивизм – ғылым философиясының бір саласы. Ол ғылыми білімді ғылыми қауымдастық құрастырады деген көзқарас ұстанады, ол табиғи әлемнің модельдерін өлшеуге және жасауға тырысады. Конструктивистердің пікірінше, табиғи ғылымдар – сезімдік тәжірибелер мен өлшемдерді түсіндіруге бағытталған ақыл-ой құрылымдарынан тұрады, және ғылымда бір ғана дұрыс әдістеме болмайды, оның орнына пайдалы әдістердің көптеген түрлері бар. Олар сондай-ақ әлем адам санасынан тәуелсіз екенін, бірақ әлем туралы білім әрқашан адам мен қоғамдық құрылым екенін айтады. Конструктивизм объективизм философиясына қарсы тұрады, адамдар ғылыми жуықтаулар арқылы, әртүрлі дәрежеде жарамдылық және дәлдікпен, табиғи әлем туралы шындықты тануы мүмкін деген сенімді қабылдайды.

Әлеуметтік конструктивизм әлеуметтануда

Әлеуметтік конструктивизмнің бір түрі білім мен шындық санаттары әлеуметтік қарым-қатынастар мен өзара әрекеттесу арқылы белсенді түрде жасалады деп тұжырымдайды. Бұл өзара әрекеттесулер ғылыми эпистеманың ұйымдастырылу тәсілін де өзгертеді. Әлеуметтік қызмет адамдардың өзара әрекеттесуін және әлеуметтік құрылымдар мен институттарға сәйкес семиотикалық ресурстарды (мағына жасау және белгілеу) пайдалануды көздейді. Әлеуметтік конструктивизм терминін бірнеше сала қолданады: психология (Лев Выготскийден кейін), социология (Питер Бергер мен Томас Лакманнан кейін, олардың өзі Альфред Шюцтің ықпалында болған), білімнің социологиясы (Дэвид Блур), математиканың социологиясы (Сал Рестиво), математика философиясы (Пол Эрнест). Людвиг Витгенштейннің кейінгі философиясы әлеуметтік конструктивизмнің негізі ретінде қарастырылуы мүмкін, оның негізгі теориялық тұжырымдары тілдік ойындар өмір салтына енгізілген.

Ғылым философиясындағы конструктивизм

Томас Кун ғалымдардың шындыққа деген көзқарасындағы өзгерістер тек субъективті элементтерді ғана қамтымай, сонымен қатар топтық динамикадан, ғылыми тәжірибедегі "революциялардан" және "парадигмалардың" өзгерістерінен туындайды деп дәлелдеді. Мысалы, Кун Коперник жасаған Күнге центрленген "революция" Птолемейдің Жерге центрленген көзқарастарын емпирикалық сәтсіздіктерге байланысты емес, ғалымдар өз мақсаттарына жетудің тиімді жолы деп санайтын жаңа "парадигма" арқылы ығыстырды деп ұсынды. Бірақ парадигмалық пікірталастар, әдетте, осы терминдерде айтылғанымен, проблеманы шешу қабілеті туралы емес. Керісінше, мәселе – болашақта бәсекелес ешқайсысы толық шеше алмайтын проблемалар бойынша зерттеуді қай парадигма бағыттайтынында. Ғылымды қолданудың баламалы тәсілдері арасында шешім қабылдау қажет, және бұл шешім өткен жетістіктерге емес, болашаққа деген үмітке негізделуі керек. Мұндай шешім тек сенімге негізделуі мүмкін. Томас Кун, "Ғылыми революциялардың құрылымы", 157–8-беттер.

Реализмге модельдер арқылы ғана қол жеткізілетін көзқарас Стивен Хокинг пен Леонард Млодиновтың айтуынша, модельге тәуелді реализм деп аталады. Тәуелсіз шындықты жобамай, модельге тәуелді реализм біз оның тек модельдер арқылы ұсынылған жуықтауын ғана біле аламыз дейді. Бұл модельдер ғылыми шабыт пен тәжірибелердің ықпалымен уақыт өте келе дамиды. Әлеуметтік ғылымдар саласында конструктивизм эпистемологиясы зерттеушілерді өз зерттеулеріне негіз болатын парадигмаларды зерделеуге және нәтижелерді түсіндірудің басқа жолдарын қарастыруға ашық болуға шақырады. Сонымен қатар, назар әлеуметтік шындықты аз немесе көп дәл "бейнелеуге" тырысатын модельдер емес, келісілетін конструкциялар ретінде нәтижелерді ұсынуға аударылады. Норма Ром, "Әлеуметтік зерттеулерде жауапкершілік" (2001) атты кітабында, әлеуметтік зерттеушілер осы көзқарасты қабылдап, зерттеу практикалары мен нәтижелері туралы басқалардан пікір сұрағанда, қатысушылар мен кең аудиторияның сенімін иелене алады деп мәлімдейді.

Конструктивизм және психология

Психологияда конструктивизм – әдістері бойынша өте әртүрлі болғанымен (білім беру және психотерапия сияқты салаларда қолданылады), бұрынғы стандартты объективистік көзқарастарға ортақ сынмен байланысқан көптеген ойлау мектептерін білдіреді. Конструктивистік психология мектептері адам білімінің белсенді құрылымдық сипаты туралы ұғымдарды бөліседі. Атап айтқанда, сын эмпиризмнің "ассоциационистік" постулатына бағытталған, "онда сана өз мазмұнын қоршаған ортадан жинап алатын және тану арқылы шындықтың ретін көшіріп шығаратын пассивті жүйе ретінде қарастырылады". Ал "конструктивизм – білу процесінде адам санасы жауап беретін шындыққа мағына мен тәртіп беретіні туралы тұжырымға негізделген эпистемологиялық қағида".

Сыншыл конструктивизм

"Critical Inquiry" журналында жарияланған мақалалар сериясы (1991) табиғат ғылымдарының ішіндегі әртүрлі салалардағы сын конструктивизмі қозғалысының манифесі болды. Шындық пен шындық ғана емес, сонымен қатар "дәлел", "құжат", "тәжірибе", "факт", "дәлелдеме" және эмпирикалық зерттеулердің (физика, биология, статистика, тарих, құқық тағы басқалар) негізгі категориялары әлеуметтік және идеологиялық құрылым ретіндегі өздерінің шарттылығын көрсетеді. Осылайша, "реалисттік" немесе "рационалисттік" түсіндірулер сынға түседі. Кинчелоның саяси және педагогикалық тұжырымы (жоғарыда) осы ұғымның маңызды айқындамасы ретінде қалыптасты.

Мәдени конструктивизм

Мәдени конструктивизм білім мен шындықтың олардың мәдени ортасының нәтижесі екенін көрсетеді, яғни екі тәуелсіз мәдениет әртүрлі бақылау жолдарын құрастыруы мүмкін.

Генетикалық эпистемология

Джеймс Марк Болдуин бұл терминді ойлап тапты, кейін оны Жан Пиаже кеңінен танымал етті. 1955 жылдан 1980 жылға дейін Пиаже Женевадағы Генетікалық эпистемология халықаралық орталығының директоры қызметін атқарды.

Радикалды конструктивизм

Эрнст фон Глассерсфельд радикалды конструктивизмнің көрнекті жақтаушысы болды. Бұл білімнің бір санадан екіншісіне берілетін тауар емес екенін айтады. Керісінше, тәжірибелер мен идеялардың нақты түсіндірмелерін, мүмкін және қолданылатын нәрселерге қатысты жеке адамның өзі анықтап, "байланыстыруы" қажет. Яғни, білімді құру және түсіну процесі, адамның өзінің белсенді тәжірибесіне субъективті түсіндіруіне байланысты, ал "шындығында" не болып жатқанына емес. Радикалды конструктивистер түсіну мен әрекет етуді екі бөлек процесс ретінде емес, "бір-бірімен байланысты айналымды" процесс ретінде қарастырады. Радикалды конструктивизм екінші реттік кибернетикамен тығыз байланысты. "Конструктивистік негіздер" – түрлі салалардағы зерттеушілердің радикалды конструктивизм туралы рецензияланған мақалаларын жариялайтын ақысыз онлайн журнал.

Қарым-қатынастық конструктивизм

Реляциялық конструктивизмді радикалды конструктивизмнің реляциялық салдары ретінде қарастыруға болады. Әлеуметтік конструктивизмге қарама-қарсы, ол эпистемологиялық мәселелерді көтеріп, дамытады. Адамдар қабылдаудың шектеулі шарттарын (яғни, өзіне-өз референтті жұмыс істейтін танымды) жеңе алмайды деген радикалды конструктивистік идеяны сақтайды. Сондықтан адамдар әлем туралы объективті қорытындыларға келе алмайды. Адамның шындықты субъективті құрастыруына қарамастан, реляциялық конструктивизм адамның қабылдау процестеріне қатысты реляциялық шарттарға назар аударады. Бьёрн Краус оны былай қорытындылайды:

Реляциялық конструктивизм үшін маңыздысы – ол негізінен эпистемологиялық тұрғыдан, яғни субъект пен оның құрылыс процестерінен бастау алады. Осы перспективадан қарағанда, ол осы танымдық құрылыс процестері жүзеге асырылатын (әлеуметтік ғана емес, сонымен қатар материалдық) қатынастарға баса назар аударады. Осылайша, бұл тек әлеуметтік құрылымдар ғана емес, белгілі бір реляциялық жағдайларда жүзеге асырылатын танымдық құрылымдар туралы мәселе.

Сындар

Конструктивизмге көптеген сын-пікірлер айтылды. Ең көп таралғаны – ол конструктивизмнің тікелей салыстырмалылықты жақтауы немесе оған бейімделуі. Конструктивизмге тағы бір сын – екі түрлі әлеуметтік құрылымның ұғымдары мүлдем әртүрлі және салыстыруға келмейтін болып саналады. Мұндай жағдайда, әрбір дүниетанымына сәйкес жасалған мәлімдемелерді салыстырып бағалау мүмкін емес. Өйткені, бағалау критерийлерінің өзі белгілі бір дүниетанымына негізделуі керек. Егер осылай болса, онда олардың арасында кез келген мәлімдеменің рас немесе жалған екендігі туралы қарым-қатынас қалай орнатылатыны сұраққа айналады. Витгенштейн философы Гэвин Китчинг конструктивистер көбінесе тілге детерминистік тұрғыдан қарап, қоғам мүшелерінің ой-өрісі мен сөз қолдануын шектейді деп санайды: олар осы көзқарас бойынша тілмен ғана "құрылмайды", тіпті "анықталады". Китчинг мұндағы қайшылықты атап көрсетеді: конструктивизмді жақтаушының өзі осындай шектеулерге ұшырамайды. Басқа адамдар қоғамның үстем ұғымдарымен бақыланатын болса, конструктивизмді жақтаушы осы ұғымдардан асып, олардың мәнін түсіне алады.