Кіріспе

Еуразиялық жартасты мартин немесе жай ғана жартасты мартин (Ptyonoprogne rupestris) – қарлығаштар тұқымдасына жататын шағын құс. Оның денесі шамамен ұзындығы, үстіңгі жағы күлгін қоңыр, астыңғы жағы ақшыл, құйрығы қысқа және төртбұрышты, көптеген қауырсындарында ерекше ақ дақтар бар. Ол Оңтүстік Еуропаның, Солтүстік-Батыс Африканың және Палеарктиканың тауларында көбейеді. Оны туысқан басқа үш түрмен шатастыруға болады, бірақ одан ірілеу, құйрығындағы дақтары жарқырақтап, қауырсындарының түсі ерекше. Еуропаның көптеген құстары қыстамайды, бірақ кейбір солтүстік популяциялары мен Азияда көбейетіндердің көпшілігі көшпенді, Солтүстік Африка, Таяу Шығыс немесе Үндістанда қыстайды. Еуразиялық жартасты мартин жартастың астына, тік беткейге немесе адам жасаған құрылыстарға ұя салады. Ұясы саз балшықтан жасалған, ішкі жағы қауырсын мен құрғақ шөппен төселген, жартылай дөңгелек пішіндес. Ұялар көбінесе жалғыз болады, бірақ қолайлы жерлерде бірнеше жұп салыстырмалы түрде жақын орналаса алады. Аналығы екі-бес қоңыр, ақ дақты жұмыртқаны күйіндетеді, ал екі ата-анасы да балапандарды тамақтандырады. Бұл түр ірі көбейту ошақтарын құрмайды, бірақ көбейтіс маусымынан тыс уақытта топтасады. Ол жартастардың беткейінен, өзендер мен альпілік шалғындардың үстінен ұшқанда түрлі жәндіктерді ауыздап жейді. Ересектер мен жас құстарды жыртқыш құстар немесе қарақұстар аулап жейді, сондай-ақ бұл түр қан соратын кенелерге де ұя болып табылады. Кенді аумағы кең және кеңейіп келе жатқандықтан, популяциясы да көп болғандықтан, түрді сақтау бойынша ерекше мәселелер жоқ. Бұл құс туысқан басқа үш жартасты мартинмен тығыз байланысты, кейде олардың бірімен немесе бірнешеуімен бір түр деп есептелген, бірақ екі түрдің ареалдары будандаспайтын жерлерде қабаттасатын сияқты. Ptyonoprogne тұқымдасына жататын төрт жартасты мартиннің барлығы балшықтан ұя салатын ескі әлемнің қарлығаштарына ұқсас, кейде олар үлкен Hirundo тұқымдасына қосылады, бірақ мұндай тәсіл басқа бірнеше тұқымдарды, әсіресе үй мартиндерін жіктеуде дәйірленістер тудырады.

Таксономия

Еуразиялық жартасты мартинін 1769 жылы итальяндық натуралист Джованни Антонио Скополи Hirundo rupestris деп ресми түрде сипаттады, ал 1850 жылы неміс орнитологы Генрих Густав Райхенбах оны жаңа Ptyonoprogne туысына көшірді. Оның ең жақын туыстары – осы туыстың басқа үш мүшесі: ақшыл жартасты мартин (P. obsoleta), тас жартасты мартин (P. fuligula) және қараңғы жартасты мартин (P. concolor). Туыс атауы грек тіліндегі ptuon (πτύον) сөзінен ("желкен", ашық құйрықтың пішініне сілтеме) және мифологиялық қыз Прокнеден (Πρόκνη) шыққан. Rupestris деген сөз латынша rupes ("тас") сөзінен туындаған. Әзірге жалпы мойындалған қосалқы түрлері жоқ. Орталық Азиялық (P. r. centralasica) және Марокконың Атлас тауларындағы (P. r. theresae) екі түр ұсынылған, бірақ мөлшері мен түсінің шамалы айырмашылықтары тұрақты географиялық үлгіні көрсетпейді. Бұл түрдің қазба қалдықтары Болгариядағы Соңғы Плейстоцен шөгінділерінде және Францияның орталық бөлігінде 242 000 – 301 000 жыл бұрынғы қабаттарда табылған. Ptyonoprogne туысының төрт түрі қарлығаштар тұқымдасының мүшелері және Hirundininae тұқымдасына жатады, оған өте ерекше өзен мартиндерінен басқа барлық қарлығаштар мен мартиндер кіреді. ДНК зерттеулері Hirundininae тұқымдасының үш негізгі тобын көрсетеді, олар негізінен салынған ұяның түрімен байланысты. Бұл топтарға "негізгі мартиндер" (мысалы, құм мартині сияқты жер қазғыш түрлер), "ұяларды пайдаланушылар" (табиғи қуыстарды пайдаланатын ағаш қарлығаштары сияқты құстар) және "саз ұя салушылар" жатады. Ptyonoprogne түрлері ашық саз ұя салады, сондықтан соңғы топқа жатады. Hirundo түрлері де ашық ұя салады, Delichon үй мартиндері жабық ұя салады, ал Cecropis және Petrochelidon қарлығаштары кіреберіс туннелі бар жабық ұялар салады. Ptyonoprogne үлкен Hirundo туысына жақын, оған көбінесе қосылады, бірақ ДНК талдауы Hirundo туысының кеңейтілуі логикалық түрде барлық саз ұя салушы туыстарды, соның ішінде Delichon үй мартиндерін қамтуы керек екенін көрсетті, бірақ бұл тәжірибе аз ғалымдар қолдайды. Ptyonoprogne жартасты мартиндерінің ұялары қоралы қарлығаш сияқты типтік Hirundo түрлерінің ұяларына ұқсас болғанымен, зерттеулер Delichon, Cecropis және Petrochelidon Hirundo-дан бөлінген жағдайда, Ptyonoprogne-ні де жеке туыс ретінде қарастыру қажеттігін көрсетті. Ол қараңғы жартасты мартинге қарағанда ірі және ашық түсті, әсіресе құрсақ бөлігінде. Еуразиялық жартасты мартинінің ақ құйрық дақтары оның туыстарына қарағанда айтарлықтай үлкен. Бұл құстың ұшуы қарлығаш үшін салыстырмалы түрде баяу. Жылдам қанат соғуынан кейін қанаттарын жайып сығу және оның ұзын, икемді қанаттары жартас бетіне жақын маневр жасауға мүмкіндік береді. Құс көбінесе биікке көтеріліп, құйрығын жайып, ақ дақтарын көрсетеді. Дауыстарында қысқа, жоғары жиілікті "пли", "пие" және линет пен үй мартинінің дауыстарын еске түсіретін "шир" дыбыстары бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Еуразиялық жартасты мартин Иберия мен Африканың солтүстік-батысынан бастап, оңтүстік Еуропа, Парсы шығанағы мен Гималай арқылы оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс Қытайға дейінгі тауларда көбейеді. Солтүстік популяциялары көшіп-қонып тұрады, еуропалық құстар Солтүстік Африка, Сенегал, Эфиопия және Нил аңғарында қыстайды, ал азиялық тұқымдастары Оңтүстік Қытайға, Үндістан субконтинентіне және Таяу Шығысқа барады. Кейбір еуропалық құстар Жерорта теңізінің солтүстігінде қалады, ал Үндістан, Түркия және Кипр сияқты жылы аймақтардағы мартиндер сияқты, көбейгеннен кейін төменгі жерге көшеді. Ирландияда кездеспейді, ал Швециядағы алғашқы тіркелген дерек 1996 жылға дейін күткен. Қыстау аймағының оңтүстігінде Гамбияда кездейсоқ құстар кездеседі. 2022 жылы Словакия аумағындағы Мала-Фатра ұлттық паркінде осы түрдің алғашқы ұя салуы тіркелді. Жартасты мартиндер құрғақ, жылы және қорғалған жартастарда, жартастар мен шатқалы бар таулы аймақтарда көбейеді. Типик биіктігі бірақ Орта Азияда көбейген жерлер биікке жетеді. Оңтүстік Азияда көшіп-қонушы еуразиялық құстар кейде қараңғы жартасты мартиндердің үйірлеріне қосылып, жартастар мен ғимараттардың тік беттерінде жиналады. Еуразиялық жартасты мартиндердің ең ірі қыстау орны Гибралтардағы Горхэм үңгір кешенінде тіркелген. Үңгірлер 2020-2021 жылғы қысқы маусымда ең көп дегенде 12 000 құсқа пана болды, бұл Еуразиялық жартасты мартиндердің барлық еуропалық популяциясының 1-2 пайызын құрайды.

Өсіру

Қаптамалы балықтардың жұптары жалғыз немесе шағын колонияларда ұялайды, әдетте оннан аз ұя болады. Ол жартастың бетіне, жарыққа немесе үңгірге, немесе адам жасаған құрылысқа салынған. Оны салуға бір-үш апта уақыт кетеді, содан кейін екінші жұмыртқаға және келесі жылдары қайта пайдаланылады. Бір ұядағы жұмыртқалардың саны 2-ден 5-ке дейін болады, орташа есеппен 3 жұмыртқадан тұрады. Жұмыртқалар ақ түсті, қоңыр реңді дақтары бар, әсіресе кең жағында, орташа салмағы бар. Жұмыртқаларды негізінен аналық 13-17 күнге күтіп жатыр, ал балапандар ұшып кету үшін тағы 24-27 күн қажет. Екі ата-ана да балапандарды 2-5 минут сайын тамақтандырады, ал ұшып шыққаннан кейін жас балапандар 14-21 күн бойы тамақтандырылады. Италиялық зерттеуде басқа да ауада қоректенетін құстар сияқты, көбеюдің басталуы суық немесе жаңбырлы ауа райымен кешіктірілетіндігі, бірақ бұл ұядағы жұмыртқалар санына немесе ұшқан жастар санына әсер етпейтіндігі анықталды. Күтпегендей, жұмыртқалардан балапандар шыққаннан кейін температура мен ұшқан жастар саны арасында кері байланыс бар екені анықталды. Авторлар ыстық ауа райы ата-аналар тамақ іздейтін шағын өзендерді құрғатып жібергенін болжайды. Колонияның мөлшері жұмыртқа салынған күнді, ұядағы жұмыртқалар санын немесе сәтті ұшқан жастар санын әсер етпейді, бірақ бұл түр үлкен колониялар құрмайды.

Тамақтандыру

Еуразиялық жартасты мартин негізінен ұшып бара жатқанда тұмсығымен ұстаған жәндіктермен қоректенеді, бірақ кейде жартастан, жерден немесе су бетінен де олжа алады. Көбейген кезде құстар көбінесе жартастың жанында маневр жасайды, жәндіктерді іздеп, ұялаған аумақтың ішінде де, сыртында да жем алады. Басқа уақыттарда олар өзендердің үстінен немесе альпілік шалғындарда ұшып жүріп аң аулауы мүмкін. Құстардың жеген жәндіктері жергілікті жағдайда қол жетімді түрлерге байланысты болады және шыбықтар, құмырсқалар, ауадағы өрмекшілер мен қоңыздарды қамтуы мүмкін. Тас құрттар, құрттар және су серкелері сияқты су түрі кем дегенде Испанияда маңызды болып көрінеді.

Қысқы ұяның адалдығы

Еуразиялық жартасты мартиндер қыста үлкен топтамалар құрайтыны белгілі, ең ірісі – Гибралтардағы Горхэм үңгір кешені. Осы үңгірлерде жүргізілген және 2021 жылы Scientific Reports журналында жарияланған зерттеу, құстардың жеке үңгірлерге жыл ішінде де, жылдар арасында да өте жоғары адалдық танытқанын көрсетті. Белгілеп қайта ұстау нәтижесінде, құстардың 90%-дан астамы алғаш ұсталған үңгірлерде қайта ұсталып алынды. Әртүрлі үңгірлердегі құстардың жағдайы, мартиндердің қоныс сапасының айырмашылықтарына байланысты, бұл Еуразиялық жартасты мартиндердің жарамдылығына және тіршілік ету мүмкіндігіне әсер етеді. Гималай таулары арқылы көшіп бара жатқанда, олар қарғалардың шабуылына ұшырайды, сондай-ақ, *Ptilonyssus ptyonoprognes* мұрын құртымен де қамтылады. Бұл мартинде екі жаңа паразит түрі алғаш рет табылды: Гибралтарда – *Ornithomya rupes* шыбыны және Қытайда – *Ceratophyllus nanshanensis* биттері.

Мәртебе

Еуропалық аймақтағы еуразиялық жартасты мартиннің саны 360 000–1 110 000 жекелеген құсқа бағаланады, оның ішінде 120 000–370 000 көбейіп жатқан жұптар бар. Әлемдік популяциясы шамамен 500 000–5 000 000 жекелеген құсқа бағаланады, ал Еуропа олардың жалпы санының төрттен бірінен жартысына дейін қамтиды. Солтүстікке қарай таралуының нәтижесінде популяцияның өсіп келеді деп есептеледі, бұл ішінара ұя салу орындары ретінде адам жасаған құрылымдарды жиі пайдалануына байланысты болуы мүмкін. Таралу аумағының кеңеюі Австрияда (автожол көпірлері ұя орындары ретінде қолданылады), Швейцарияда, бұрынғы Югославияда, Румынияда және Болгарияда тіркелген. Өте кең таралу аймағы мен көп санына байланысты еуразиялық жартасты мартин қауіп төмендеп отырған жануарлар тізіміне жатпайды және IUCN Қызыл тізімінде «Алаңдау тудырмайтын» санатына жатады.