Кіріспе

F-5 ұшағынан дамытылған прототиптік жауынгер ұшағы. Ұлттық шығу тегі – АҚШ. Өндіруші – Northrop Corporation. Алғашқы ұшуы – 1982 жылдың 30 тамызы. Салынған саны – 3.

F-5

1961 жылы Джон Кеннеди президенттік лауазымға келген кезде, АҚШ Қорғаныс министрлігіне өзара қорғаныс көмегі туралы заң арқылы өз одақтастарына ұсына алатын, арзан бағалы истребитель ұшақ табу тапсырылды. Lockheed F 104 Starfighter және Vought F 8 Crusader ұшақтарының қарапайым нұсқалары, сондай-ақ жаңадан жобаланған Northrop N 156F сияқты бірнеше үлгілер зерттелді. 1962 жылдың 23 сәуірінде АҚШ Әуе күштері (USAF) АҚШ Қорғаныс министріне N 156F ұшағының таңдалып алынғанын, оған F 5 белгісі беріліп, "Азаттық күрескері" деген ат қойылғанын хабарлады. Әртүрлі ерте үлгілерде 847 F 5 ұшағы өндірілді. Микоян-Гуревич МиГ-21 ұшағы кеңінен таралғаннан кейін, АҚШ Әуе күштері одақтастарына МиГ-21-ге тең келетін ұшақ беру мақсатымен Халықаралық истребитель ұшақтары (IFA) бағдарламасын бастады. USAF көп мөлшерде сатып алғанда арзан, ал болашақ клиент елдер үшін пайдалану шығындары орташа деңгейде болатын жеңіл салмақты истребительді қалаған. Көптеген компаниялар жобаларын ұсынса да, Northrop компаниясының F 5 ұшағы оларды алға шығарды. Олар AN/APQ 153 радары және AIM 9 Sidewinder зымыранын қанаттың ұшынан атуға мүмкіндік беретін басқа да өзгерістермен жаңартылған F 5E Tiger II үлгісін ұсынды. 1970 жылдың 20 қарашасында Northrop компаниясы IFA бағдарламасының жеңімпазы деп жарияланды. 1986 жылы өндіріс тоқтағанға дейін Northrop компаниясы барлығы 1399 F 5E/F Tiger II ұшағын жасады.

F-5G және экспорттық шектеулер

1970 жылдардың соңында Тайваньның Қытай Республикасы әуе күштері Қытай Халық Азаттық Армиясының әуе күштеріндегі жаңаруларға сай келетін истребитель іздеуді бастады. Атап айтқанда, олар AIM 7 Sparrow ұзын қашықтықты зымыранды қолдануға қабілетті платформаны қалаған. Сол кезде АҚШ президент Никсонның 1972 жылғы танымал сапарынан кейін Қытай Халық Республикасымен қарым-қатынастарды жақсарту үрдісінде болды. Қытай АҚШ-тың Тайваньды қолдауын өзінің мүдделеріне қарсы деп есептеді, ал АҚШ Мемлекеттік департаменті сақтық танытуға тырысты. Олар AIM 7 зымыранды қолдайтын барлық ұшақтардың экспортын тоқтатты, тіпті McDonnell Douglas F 4 Phantom II-нің ескі, бастапқы үлгілерінің сатылуына да тыйым салды. Мемлекеттік департамент оның орнына Израильдің IAI Kfir ұшағын ұсынды, бірақ ол қабылданбады. Тайвань F 5E ұшағын лицензия бойынша өндіріп жатқандықтан, Қорғаныс министрлігі Northrop компаниясынан Tiger II ұшағына AIM 7 зымыранын қолдайтын радарды қосуды зерттеуді сұрады. Бұл F 5G зерттеулерінің біріншісі болды. 1977 жылдың көктемінде Джимми Картер әкімшілігі НАТО, Австралия және Жапонияға алдыңғы қатардағы үлгілердің әскери экспортын шектейтін жаңа саясат жариялады. Картер сол кезде АҚШ "бірден әлемнің бейбітшілік чемпионы да, соғыс қаруын жеткізуші де бола алмайды" деді. Оңтүстік Кореяның F 16 тапсырысы бастапқыда осы саясат бойынша тоқтатылды, бірақ кейін қарым-қатынастарды нығайту мақсатында рұқсат етілді. Ерекшеліктерге қарамастан, экспорттық саясат күшіне енді және көптеген потенциалды және қолданыстағы клиенттерді қамтыды. F 5G, F 5E ұшағына қарағанда салыстырмалы түрде шағын жаңарту болғандықтан, бәсекелес үлгілерге қойылған шектеулерді ескере отырып, F 5G сату үшін үлкен мүмкіндіктерге ие болды; алайда, президент Картер жеке өзі F 5G ұшағының Тайваньға сатылуын тоқтатты.

FX

1979 жылы экспорт саясатындағы мәселелер көріне бастады. Кеңес Одағы өз клиенттеріне жаңа ұшақ конструкцияларын сатуын жалғастырды, бұл АҚШ-тың одақтастарына артықшылық бермей, оларды ұтыс жағдайына түсірді. АҚШ тарапынан тыйым салынған елдер заманауи истребительдерді алу үшін басқа жеткізушілерге, әсіресе Францияның Dassault Mirage 2000 ұшағына жүгінді. Қару-жарақтарды бақылау және қарусыздандыру агенттігінің директорының орынбасары Барри Н. Блечман АҚШ-тың шетелге қару-жарақ беруді азайтуы, шын мәнінде, басқа елдерді ынталандырып, әлемдік қару-жарақ сату көлемін арттырғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Тайваньға сәйкес келетін ұшақпен қамтамасыз етуге қатты қысым болды. Мемлекеттік департамент АҚШ-қа 1960-1970 жылдары F-5E ұшағы атқарған рөлге лайықты заманауи балама қажет екенін айтты. Картердің алаңдаушылығын ескере отырып, олар АҚШ-қа қауіп тудырмайтын технологиялар негізінде жаңа ұшақ құрылымын жобалауды ұсынды. Ұзақ зерттеулерден кейін 1980 жылдың қаңтарында президент Картер жаңа экспорттық истребительді – FX әзірлеуге рұқсат берді.

F-20

1981 жылы Рональд Рейган әкімшілігі билікке келген кезде Картер әкімшілігі салған экспорт шектеулері бірте-бірте жеңілдетілді. 1982 жылғы жазда қорғаныс министрінің орынбасары Франк Карлуччи Әуе күштеріне меморандум жіберіп, FX ұшақтарын сатып алу үшін потенциалды шетелдік клиенттерді іздеуге шақырды. Бірақ төрт айдан кейін Карлуччи сол күштерге FX жобасынан бас тартуды және алдыңғы қатардағы истребительдерді шетелге экспорттауға рұқсат беру туралы құпия хабарлама жіберді. Желтоқсан айында Ақ үйдің ықпалымен Карлуччи бұрынғы шешімін кері қайтарып, Әуе күштеріне 1984 қаржы жылының бюджетінде бірнеше F-20 ұшағын қаржыландыруды тапсырды. FX бағдарламасының болашағы күмәнді көрінді. F-16 ұшақтарын Пәкістанға сату туралы келісімге қол жеткеннен кейін Northrop компаниясы F-5G ұшағының F-16 деңгейінде болуы керек деп санды. Бұл үшін жақсырақ қозғалтқыш қана емес, сондай-ақ жаңа, салыстырмалы авиаэлектроника жиынтығы да қажет болды. Northrop компаниясы F-5G әлі де "FX истребителі" ретінде қарастырылып, екінші деңгейдегі әуе күштері үшін төмен бағалы нұсқа екенін түсінді. Бұл пікірді өзгерту үшін Northrop "F-20" таңбасын сұрады; АҚШ Әуе күштері 1982 жылдың соңында мақұлдады, ал "Tigershark" атауы 1983 жылдың наурыз айында бекітілді.

Дизайн

F 5E мен F 20 арасындағы негізгі дизайндық өзгеріс – бастапқыда F/A 18 Hornet үшін жасалған бір General Electric F404 қозғалтқышының қолданылуы. Жаңа қозғалтқыш F 5E-дің екі General Electric J85-тің біріктірілген қуатынан 60% артық итерме берді. Бұл ұшақтың итермесі мен салмағының арақатынасын 1,0-ден 1,13-ке дейін жақсартты. Жаңа қозғалтқыш Mach 2.0 жылдамдығын, 55 000 футтан (16 800 м) жоғары шыңды, минутына 52 800 фут (16 100 м/мин) бастапқы көтерілу жылдамдығын қамтамасыз етті. F-20 авиаэлектроникасының барлық элементтері жаңа және бұрынғы үлгілерге қарағанда жақсартылған. General Electric AN/APG 67 көп режимдік радары сенсорлық жиынтықтың ядросы болды, ол әуеден ауаға және ауадан жерге кең спектрлі режимдерді ұсынды. F 5-тің электромеханикалық навигациялық жүйесі лазерлік гироскопқа негізделген толық электрондық нұсқамен ауыстырылды. Нәтижесінде, қуаттан ұшып көтерілу уақыты шамамен 22 секундқа дейін қысқарды, ал Northrop компаниясы бұл ұшақтың қазіргі заманғы ұшақтардың ішіндегі ең жылдам ұшып көтерілу уақытына ие екенін мақтан тұтты. F 20 АҚШ-тың қару-жарағының көп бөлігін, соның ішінде Mark 80 сериялы бомбалардың барлық түрлерін, AGM 65 Maverick әуеден жерге қарай зымыраларын, AIM 9 Sidewinder және AIM 7 Sparrow әуеден ауаға қарай зымыраларын пайдалана алды. Алдыңғы F-5 үлгілері сияқты, F-20 сынақ ұшақтары мұрын бөлігіне орнатылған екі M39 зеңбірегімен жабдықталған. Дегенмен, F 20-нің кішкентай өлшеміне байланысты бірнеше мәселелер туындады. Қанаттың төмен орналасуы жерден аз қашықтықта болуын білдірді, ал қону шассисінің орналасуы жүктемелерді қанаттардың сыртқы шеттеріне қарай жылжытуды талап етті. Бұл қатты тіреуіштердің салмағын 1000 фунтқа (454 кг) дейін шектеді. Фюзеляждың астындағы бір қатты тіреуіш бір Mk 84 2000 фунтты бомбаны немесе бес Mk 82 500 фунтты бомбаны алып жүруге мүмкіндік берді. F 20 алдыңғы буын F 5E-ге қарағанда едәуір қымбат болды. Алайда, Teen Series қатарластарының арасында F 20 төмен бағамен ұсынылды. 1983 жылы F 20 бірлігінің құны (150 бірлік сатып алу негізінде) 10,7 миллион доллар деп бағаланды, ал F 16/79 – 11 миллион доллар, F 16A – 12,4 миллион доллар. F 20 үшін бірлік өмірлік циклдің шығындары F 16-ға қарағанда 40-50% төмен деп есептелді. F 20-нің құны басқа жобаларға қарағанда арзан екені анықталды, мысалы, 30 миллион доллар тұратын F 15 Eagle немесе 15 миллион доллар тұратын F 16 Fighting Falcon. F 20 отынды 53% аз тұтынуға, 52% аз техникалық қызмет көрсетуге, 63% төменгі пайдалану және техникалық қызмет көрсету шығындарына және сол кезеңнің орташа алдыңғы қатарлы үлгілерінен төрт есе сенімді болуға бағытталған. F 20 сондай-ақ көзге көрінбейтін қашықтықтан AIM 7 Sparrow зымыраларын ату мүмкіндігін ұсынды, бұл мүмкіндік F 16-да сол кезде болмады және 1989 жылдың ақпанында F 16A/B Block 15 ADF нұсқасына дейін пайда болмады.

Сынау

1982 жылдың 30 тамызында алғашқы қозғалтқышты алмастырудан кейін F 5G (сериялық нөмірі 82 0062, тіркеу белгісі GG1001, тіркелген N4416T) алғашқы ұшуын жасады, оны пилот Расс Скотт жүргізді. 40 минуттық ұшу барысында прототип 40 000 футқа (12 192 м) көтеріліп, 1.04 Мах жылдамдыққа жетті. F 20 ұшағы тоқтатылар алдында 1500 рет ұшты, бірақ бұл ұшулардың бәрі тек қана қолайлы жағдайларда жүзеге асырылды. Rand Corporation мәлімдемесіне сәйкес, "Northrop F-20-ны прототиптік жолмен жасаған жоқ. Алғашқы F-20 өндірістік сападағы ұшақ болуы тиіс еді".

Сынақ бағдарламасы кезінде F 20 AIM 9 Sidewinder зымыранын, ал 1985 жылдың ақпанында AIM 7 Sparrow зымыраларын іске қосты. Әуеден жерге атқылау сынақтарында AGM 65 Maverick, 2,75 дюймдік (70 мм) иілгіш қанатты әуе ракеталары, Mk. 82 бомбалары қолданылды, сондай-ақ екі ішкі 20 мм (.79 дюйм) M39 зеңбірегінен өзге, 30 мм (1,18 дюйм) пулеметтік модуль (GPU 5/A, төрт стволды GAU 13/A) атылды. F 20 ұшағының ұшу сипаттамаларының бірі – 35° AoA (шабуыл бұрышы) жылдамдығында ұшу қабілеті болды, ал F 16 үшін бұл көрсеткіш 30°-қа дейін шектелген; 9,150 м биіктікте 29 секунд ішінде 0,9 Мах-тан 1,2 Мах-қа дейін үдеу; 2,3 минутта 12 200 м (немесе 40 000 фут) биіктікке көтерілу (оның ішінде 55 секунд ұшуға және 22 секунд INS жүйесін орнатуға). 1983 жылдың мамыр айында Northrop компаниясы Әуе күштерімен өзара келісім шартына қол қойды, ол Әуе күштерін F-20 ұшағының өнімділігін, ұшуға жарамдылығын және белгіленген баға бағдарламасын сертификаттауға жауапкершілік жүктеді. Аэроғарыш саласының көрнекті тұлғасы Чак Йегер, Northrop компаниясының өкілі ретінде жұмыс істеп, ұшақты "керемет" деп сипаттап, жарнамада кеңінен пайда болды. 1984 жылдың 10 қазанында GG1001 Оңтүстік Кореяда демонстрациялық ұшу кезінде құлап, Northrop пилоты Даррелл Корнелл қаза тапты. Жүргізілген тергеу F-20-да механикалық немесе конструкциялық ақаулар жоқ екенін көрсетті, сонымен қатар Корнеллдің артық жүктеме салдарынан есінен айырылғаны анықталды. GI1001 1985 жылдың мамыр айында Лабрадордың Гус-Бей қаласынан өтетін рейсте апатқа ұшырап, Northrop пилоты Дэйв Барнс қаза тапты. Апаттың себебі тағы да G LOC (серпімді күш жоғалу) деп танылды, Барнс Париж әуе шоуына дайындалып, акробатикалық элементтерді орындап жатқан.

Сату үшін күрес

1981 жылдың желтоқсан айында президент Рейган, Ауғанстанға Кеңес Одағының басып кіруіне жауап ретінде, Пакистанға 40 F-16A ұшағын қамтитын ірі экономикалық және әскери көмек пакетіне қол қойды. Дегенмен, АҚШ-тың басқа одақтастары мұны FX саясатының ықтимал бұзылуы ретінде қарастырып, тек "ең жақсысын" талап етуге кірісті. Мұндай келісімдер 1982 жылдан бастап жиі беріле бастады. Мамыр айында FX жобасын ұзақ зерттеген Венесуэла 18 F-16A және алты F-16B ұшағын сатып алуға келісті, бұл Мираж III истребительдері мен Мираж 5 шабуылдық ұшақтарының паркін жаңартты. Швеция өздерінің JAS 39 Gripen ұшағын жасауды шешті. 1983 жылдың қыркүйегінде Түркия 132 F-16C және 28 F-16D ұшағын сатып алу жоспарларын жариялады, бұл Lockheed F-104G/S Starfighter және Northrop F-5A/B ұшақтарын алмастыруға арналған еді. Грекия, өзінің ұзақ жылдардан бергі қарсыласы F-16 ұшағын алғанын білген соң, 1984 жылдың қарашасында 34 F-16C және 6 F-16D ұшағын сатып алып, құпия сақтауға берік уәде берді. Содан кейін, 1983 жылдың соңында АҚШ үкіметі Израильге өзінің жаңа истребитерін – IAI Lavi ұшағын жасауға қаржылай көмек көрсетті. Northrop бұған қарсылық білдірді, себебі Lavi экспорттық нарықта F-20 үшін бәсекелес болуы мүмкін еді; Northrop F-20 ұшағын жеке қаржыландырса, үкімет тікелей шетелдік бәсекелеске субсидия беріп отырды. Конгресс Израильге көрсеткен қолдауы, Northrop пен үкіметтің басқа бөлімдерінің наразылықтарын ескермеді. Басқа компаниялар тікелей шетелдік әуе күштеріне сатуға мүмкіндік алғанда, F-20 ұшағын тек Мемлекеттік департамент FX бағдарламасы аясында ғана сата алатын еді. Осы саясат бойынша Northrop компаниясы әр маркетингтік материалды үкіметке қарауға жіберуге міндетті болды, бұл бірнеше айға созылуы мүмкін еді. Мемлекеттік департамент FX ұшағын сатуға қызығушылық танытпады; олардың пікірінше, бұл көптеген ұшақтардың бірі ғана еді, бұл салдарынан жайбарақаттылыққа әкелді және Northrop үкімет F-20 ұшағын жеткілікті деңгейде насихаттамайды деп шағымданды.

Конгресс тергеуін жүргізу

1984 жылдың наурыз айынан бастап Конгресс FX мәселесі бойынша бірқатар тыңдаулар өткізді. Қауіпсіздікке көмек көрсету, ғылым және технология жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары Уильям Шнайдер кіші, FX саясаты үкіметтік қолдау көрсетілгеніне қарамастан, ешқандай сатуға әкелмеуі мүмкін екенін мәлімдеді. Ол FX сияқты қару-жарақ сатудың негізінен сыртқы саясат мәселесі екенін, ал коммерциялық қызмет екінші орында тұратынын атап өтті. Northrop компаниясының бас директоры Томас В. Джонс компаниялар ұшақтарды сату үшін үкіметке тәуелді болса, жаңадан әуе кемесін әзірлеудің көп мәні жоқ екенін айтты. Ол FX саясатын тоқтатуды және F-20 ұшағын өндірушілердің өздері сатуға рұқсат беруді ұсынды. Ол сондай-ақ, төрт жыл ішінде АҚШ 29 елге 100 истребитель сатқанын, бірақ олардың ешқайсысы FX болмағанын көрсетті. Францияның ұшақ экспортын салыстырып, төмен бағалы истребительдерге сұраныс бар екенін де атап өтті. Комитет қорытындысында Мемлекеттік департамент пен Қорғаныс министрлігі FX бойынша сөздерге көп жүгінгендігі және қолдау көрсетпегендігі айтылды.

Агрессор мен Әуе Ұлттық гвардиясының рөлі

1984 жылы АҚШ сатып алу мүмкіндігі туды, бұл аз сандағы " қарсыласу ұшақтарын" (aggressor aircraft) әуедегі жауынгерлік оқу үшін пайдалануға мүмкіндік берді. 1984 жылдың қарашасында Конгресс Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштеріне екі қызмет үшін де ұқсас қарсыласу рөлдерін орындау үшін бір типті ұшақты пайдалануды зерттеуді тапсырды. 1985 жылдың қаңтар айында Әскери-теңіз күштері арнайы конфигурацияланған F-16 нұсқасын таңдағанын хабарлады. Әлгі ұшақ Northrop компаниясының F-20 ұшағын нарықтан ығыстыру үшін залалына сатылған деген қауесет тарады. F-20 үшін тағы бір мүмкіндік – Ұлттық әуе гвардиясын (ANG) жаңарту болды. Northrop F-20 ұшағының жылдам дайындық уақыты осы рөлге өте қолайлы екенін, оның төмен құны ANG-ге ұшақтардың көбірек санын пайдалануға мүмкіндік беретінін және F-16 ұшағына қарағанда AIM-7 ракетасын қолдайтынын мәлімдеді. Бірақ Әуе күштерінің талаптары F-16 ұшағын басымдыққа қойды; егер ANG F-16 ұшса, бұл ұшақтың бірлігінің құнын төмендетіп, ANG мен Әуе күштері арасындағы үйлесімділікті сақтап, ANG бөлімшелерін алдыңғы қатардағы жауынгерлік міндеттерді орындауға жақсы дайындауға мүмкіндік берер еді. Конгресс бюджеттік кеңсесі де өз зерттеулерінде Northrop компаниясының төмен құн туралы мәлімдемесін жоққа шығарды. 1986 жылдың 31 қазанында Әуе күштері AIM-7 ракетасын қолдау үшін жаңартылған F-16C ұшағы таңдалғанын жариялады. Бірнеше елдер F-20 ұшағын АҚШ Әуе күштеріне қабылдау шартымен алуға дайын екенін ұсынғандықтан, бұл шешім Northrop компаниясына ауыр соққы болды.

Күшін жою

Алты жыл бойы сатып алушы табылмай, 1986 жылдың соңында Northrop 1,2 миллиард долларлық жобаны тоқтатты. Northrop компаниясы F-16 ұшағына көрсетілген ықпалды әшкерелеуге кедергі келтіруден қорқып, наразылық білдіруге құлшынбады, себебі Northrop Grumman B-2 Spirit стелс бомбалаушы жобасына қолдауды жоғалтуы мүмкін еді. Марокко Корольдік Әуе Күштерімен 20 F-20 ұшағын сатып алу бойынша келіссөздер тоқтатылды. Кейіннен, F-20 ұшақтарын Оңтүстік Кореяға сатуға жасалған талпыныстардан парақорлық оқиғасы шықты, нәтижесінде бірнеше Northrop басшылары отставкаға кетіп, бас директор Томас В. Джонс сөгіс алды және 1989 жылы зейнетке шықты. 1980 жылдардың соңында Үндістанмен F-20 ұшағын жергілікті өндіріске шығару мүмкіндігі талқыланды. 1980 жылдары Пәкістан Әуе Күштеріне ұшақты лицензиялық өндіріспен сату туралы да шешім қабылданды. Пәкістандық өкілдер тобы АҚШ-та ұшақты бағалады, ал F-20 ұшағын Пәкістан Әуе Күштерінің тәжірибелі ұшқышы Аббас Мирза ұштырды. F-20 құрамының ішіндегі ең табысты компонент радар болды; Тайвань оны Ching Kuo үшін таңдады, ал Оңтүстік Корея оны KAI T-50 Golden Eagle оқу-жаттығу ұшағына енгізді. Сату перспективалары ерте кезеңде анық болмағандықтан, GE өздерінің радар бөлімін сатты, оны кейін Lockheed Martin сатып алды. Авиация авторы Стив Пейс F-20 ұшағын "өндіріске енбеген ең жақсы ұшақтардың бірі" деп жазды. Әскери сатып алулар туралы пікір білдірген Томас МакНойгер F-20 мен F-16 арасындағы бәсеке бағаны төмендетіп, АҚШ үкіметіне "үлкен үнемдеу" әкелді деп мәлімдеді. Болуына дейін Ральф Надер мен Уильям Тейлор F-20 ұшағының "жақындағы тарихтағы жеке қаржыландырылған алғашқы АҚШ жауынгерлік ұшағы" деп сипатталғанын атап өтті. 1986 жылы Мазер А. Хамид F-20 ұшағының Перс шығанағы елдері мен Сауд Арабиясы үшін "логикалық таңдау" екенін айтты; алайда, ол саяси факторларға және Мираж 2000 және Panavia Tornado ADV сияқты басқа кандидаттардың бәсекелестігіне байланысты "сайлану мүмкіндігі аз" еді.

Ұшақтың орналасуы

82 0062 (Northrop сериялық нөмірі GG.1001) – 1984 жылдың 10 қазанында Оңтүстік Кореядағы Сувон әуе базасында құлады. Ұшқыш қаза тапты. 82 0063 (Northrop сериялық нөмірі GI.1001) – 1985 жылдың 14 мамырында Канаданың Гус-Бэй әскери-әуе базасында құлады. Ұшқыш қаза тапты.