Кіріспе

Шотланд-американдық ақын, орнитолог, табиғатты зерттеуші және суретші (1766-1813) Александр Уилсон. Александр Уилсон (6 шілде 1766 – 23 тамыз 1813) – шотланд-американдық ақын, орнитолог, табиғатты зерттеуші және суретші. Джордж Орд оны «Америка орнитологиясының әкесі» деп атады, ал Уилсон Одубоннан бұрынғы ең ұлы американдық орнитолог ретінде танылады.

Ерте өмір

Уилсон 1766 жылғы 6 шілдеде Шотландияның Пейсли қаласында пресвитериан отбасында дүниеге келді. Александр аға ("Саундерс") контрабандадан бас тартып, тоқумен айналысып, осы істе жақсы табыс тапты және кірісін арақ қайнату арқылы көбейтті. Америка революциясы экономикалық қиындықтарға себеп болды, ал Уилсонның анасы Мэри МакНаб қайтыс болғаннан кейін әкесі қайтадан үйленіп, Аучинбатиге көшіп кетті. Уилсон аз ғана білім алды, бірақ мал бағумен шұғылданды. Он үш жасында ол қайын інісі Уильям Дунканның шәкірті болды. Одан кейін төрт жыл саяхатшы болып жұмыс істеді, бос уақытында қарақасқандарды атып, Шотландия бойынша тауар сатты.

Поэзия және эмиграция

Пейслиде тоқымашы болып жұмыс істеген кезде Уилсон поэзияға үлкен қызығушылық танытты. Ол өзінен жеті жас үлкен Роберт Бернстің диалект өлеңдерінен шабыттанды. Ол Пейслидегі ақын Эбенезер Пиккенмен жақын дос болды. Балладалар мен пасторальдық туындылардан өзге, Уилсон тоқу фабрикаларындағы тоқымашылардың жағдайына қатысты сатиралық өлеңдер жазды. 1792 жылы ол маскүнем және оның әйелі туралы "Уатти мен Мег: Өзгерген әйел" атты өлеңін жазды, ол өте танымал болды. Оның "Акула, немесе Ланг Миллс ашылды" атты сатирикалық өлеңінің авторы болғаны, Уильям Шарп есімді диірмен иесіне қатысты жеке айыптауларға байланысты қылмыстық іске әкелді. Содан кейін ол Шарпты шантажға алуға тырысты, бұл Вильсонның тұтқындалуына соқтырды. Оның туындылары ағылшындарға қарсы, жала жабушылық және қоздырыушылық деп есептелді; ол көбінесе заңмен келеспеушілікке ұшырады. Тоқушылық кәсібіне аз уақыт бөлгендіктен, Уилсон кедейлікте өмір сүрді. 1794 жылы ол Америкаға эмиграциялауға шешім қабылдады.

Оқытудан орнитологияға

1794 жылы 25 жасында Вильсон немересімен бірге Шотландиядан шығып, Делавэр штатына қоныс аударды. Ол Филадельфияға жаяу жүріп барып, баспа және тоқу саласында жұмыс істеуге тырысты. Филадельфия аймағында тоқымашылар үшін мүмкіндіктер шектеулі болғандықтан, Вильсон мұғалімдікке көшті. Вильсон 1796 жылдан 1801 жылға дейін бес жыл бойы Бристоль қалашығындағы Майлстаун мектебінде, қазіргі Филадельфияның Шығыс Ок-Лейн ауданында сабақ берді. 1801 жылы үйленген әйелмен болған даулы оқиға оны кетуге мәжбүр етті. Содан кейін ол Нью-Джерсиде қысқа мерзімге мұғалім болып жұмыс істеді. Ақырында Вильсон Пенсильвания штатының Грейс-Ферри қаласында қоныс алып, жақын маңдағы Кингсессингте тұрып қалды. Ол сол жерде атақты табиғатты зерттеуші Уильям Бартраммен танысты, ол Вильсонның орнитология мен сурет салуға деген қызығушылығын оятып, дамытты. Солтүстік Америка құстарының суреттерінен жинақ шығаруға бекінген Вильсон көп саяхаттап, суреттер жинады және салған суреттерін дайындады. Сонымен қатар, ол тоғыз томдық "Американдық орнитология" (1808–1814) еңбегін қаржыландыру үшін қолдау білдірушілерді іздеді. Кітапта суреттелген 268 түрдің құсының 26 түрі бұрын сипатталмаған еді. Оның құстардың әртүрлі поздағы суреттері Джеймс Одубон және басқа суретшілер мен табиғат зерттеушілеріне үлгі болды. 1813 жылы Вильсон Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Өлім

Бір мәліметке сәйкес, Вильсон 1813 жылғы 23 тамызда "дизентерия, шамадан тыс жұмыс және созылмалы кедейлік салдарынан" қайтыс болды. Ол Филадельфиядағы Глория Деи (Ескі шведтер) шіркеуінің зиратында жерленді. Америкалық орнитологияның соңғы екі томын Вильсонның досы және демеушісі Джордж Орд аяқтады, ол Вильсонның мүлігінің орындаушысы болған. Вильсонның қабірі басында қайғырып отырған қарт адамды бейнелейтін "Швед лютеран шіркеуі" атты суретті Томас Салли (1783–1872) салған, ал 1828 жылы Сефас Г. Чайлдс және Б. Роджерс оны түсіріп, басып шығарған. Бұл сурет "Филадельфия көріністері" (1827–1830) атты ландшафттар жинағында жарияланды.

Мұра

Пейслиде Пейсли аббаттығының аумағында Уилсонның ескерткіші орнатылды. Хамиллз шатқалы мен сарсудың жанындағы Карт өзенінің жағасындағы ескерткіш Уилсонның осы қаламен байланысын еске түсіреді. Ескерткіште "Александр Уилсонды есіңізде сақтаңыз, 1766–1813. Бұл оның бала кезінде ойнаған жері еді" деп жазылған. Шарль Люсьен Бонапарт Уилсонның құрметіне «Вильсония» (қазір қолданылмайды) деген туыстық атауын берді. Сонымен қатар, бірнеше құс түрі Уилсонның құрметіне аталды, олардың ішінде Уилсонның дауылды ұсатығы, Уилсонның құрлы қазғыры, Уилсонның қалың қанаттысы, Уилсонның қызыл аяқтысы және Уилсонның сарықырлашысы бар. 2023 жылы Америка орнитологиялық қоғамы Уилсонның сарықырлашысы мен Уилсонның қызыл аяқтысының атауын өзгертуге шешім қабылдады. Оның өмірі туралы мақалада айтылғандай, Уилсонның Джеймс Одубонмен болған кездесуі "Одубонды құстар туралы өз кітабын жариялауға шабысдандырған болуы мүмкін, сондай-ақ ол көптеген келешек суретшілер мен орнитологтарға әсер еткен". «Уилсонның орнитология журналы» және «Уилсонның орнитологиялық қоғамы» да оның атын иеленеді.

Жарияланған еңбектер

Уилсон, Александр. n. d. Ұлыбританияның көз жастары. Өлең. OCLC: 166684875. Уилсон, Александр. 1808–1814. Америкалық орнитология; немесе, АҚШ құстарының табиғи тарихы: Табиғаттан алынған түпнұсқа суреттерден жасалған және боялған суреттермен суреттелген. Уилсон, Александр. 1800. Александр Уилсон мырзаның Филадельфияда жазған туындыларының тізімі. [Пейсли, Шотландия]: Эндрю Янг баспасы. Атауында: Пейсли қоры. № VIII. NSTC бойынша шамамен онжылдық. "Америкалық көк құс [А. Уилсонның өлеңі]": 2-бет; "Балтимор құсы [А. Уилсонның өлеңі, бір бөлігі]": 4-бет. Уилсон, Александр. 1800. Уотти және Мег: немесе қайта оралған әйел, сондай-ақ: Хэбби Сэмпсон және оның әйелі, немесе ақша табудың жаңа жолы: Дональд және оның иті: Батыс Кинтра тоқымашысы толық бас тартып, ішімдіктен: Түйіннің жоғалуы: Джон Тамсонның арбасы: Аузынан шығарып алу. Пейсли, Шотландия: У. Уилсон. Уилсон, Александр. 1800. Раб және Ринган: Уотти мен Мег авторының Эдинбургтағы Пантеонда баяндаған әңгіме; оған екі мысық пен ірімшік туралы әңгіме қосылған. Глазго: Браш және Рид. Уилсон, Александр. 1801. 1801 жылдың 4 наурызында, сәрсенбі күні, Пенсильвания штатының Милстаун қаласындағы азаматтардың үлкен жиналысында ұлттық бостандықтың күші мен құндылығы туралы сөз. Филадельфия: Х. Максвелл баспасы. "Ерте американдық баспалар" жинағында қайта басылды. Екінші серия, № 1668. Уилсон, Александр. 1806–1813 жылдардағы қағаздар. Филадельфия: Америка философиялық қоғамы. Бұл материал Александр Б. Гроссарттың Уилсон туралы өмірбаянына қатысты. Онда хаттар мен құжаттардың түпнұсқалары мен көшірмелері, соның ішінде Уилсонның өсиеті бар. Уилсонның "Соңғы тілек" атты бір өлеңі және 1806 жылғы Уильям Бартрамға жазылған хаты бар. Уилсон, Александр. 1814. Орманшылар: 1804 жылдың күзінде Ниагара шарлауына жасалған жаяу саяхатты сипаттайтын өлең. Ньютаун (ПА): С. Зигфрид және Дж. Уилсон. Сондай-ақ 1809/1810 жылдары "The Port Folio" журналында жарияланды.