Кіріспе
Думбартон (/dʌm/'bɑr/tən/; Dumbartoun немесе Dumbertan; Dùn Breatann немесе Dùn Breatainn, "британдықтардың бекінісі" деген мағынаны білдіреді) – Шотландияның Батыс Дунбартонширдегі қала, Левен өзені Клайд өзенінің сағасына құятын жерде орналасқан. 2006 жылы оның халқы шамамен 19 990 адамды құрады. Думбартон ежелгі Стратклайд Корольдігінің астанасы және кейіннен Дунбартоншир графтығының орталығы болды. Дамбартон жартасының үстіндегі Дамбартон қамалы аймаққа қадағалайды. Думбартон 1222 жылдан 1975 жылға дейін патшалық қала мәртебесіне ие болды. Думбартон 19 ғасырда кеме жасау, шыны өндіру және виски жасау орталығы ретінде дамыды. Бірақ, бұл өнеркәсіптер кейіннен құлдырады, ал қазіргі Думбартон Глазго қаласынан шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай 21 шақырым қашықтықта орналасқан қала ретінде белгілі. "Думбартон Ф.К." – жергілікті футбол клубы. Думбартон BBC Scotland драма студиясына үйінді.
Тарих
Dumbarton тарихы кемінде темір дәуіріне дейін, ал ықтимал тіпті одан да ертерекке барып жетеді. Рим дәуірінде Думбартонның Птолемейдің тарихи картасында Алауна деп аталған "маңызды орын" болғаны туралы болжам бар. Думбартон кейде Рим провинциясы Валентиямен де байланыстырылады. Дегенмен, соңғы зерттеулер осы провинцияның орналасқан жері үшін Англия немесе Уэльс аймақтарын ұсынады. Римнен кейінгі кезеңде Думбартондағы елді мекен Алклуит деп белгілі болды. Ирландия жылнамаларында 658 жылы Гюрет, Ало Клуаттың патшасы ("Клайд тасының патшасы") қайтыс болғаны туралы жазба бар. Думбартон бекінісі Альклод патшалығының бекінісі және 7 ғасырдың ортасынан бастап, 870 жылы викингтер төрт айлық қоршаудан кейін бекіністі қиратқанға дейін Солтүстік Британиядағы бриттер билігінің орталығы болды. Бриттер билігінің базасының жоғалуы Гованда негізгі орталығы бар жаңа Стратклайд немесе Камбрия патшалығының құрылуына әкелді. "Срат Клюад бриттерінің патшасы" атағы алғаш рет 872 жылы қолданылды. Кейіннен Думбартон Данбартоншир графтығының округтік қаласы болды, бұрын Думбартоншир деп белгілі болған. Атауы шотланд гаэль тілінен шыққан, "бриттердің бекінісі" деген мағынаны білдіреді. Левен өзенінен көпір салу туралы ұсыныс 1682 жылы жасалған. Ескі Думбартон көпірі ақыры 1765 жылы Думбартоннан Джон Браун салған, бұл паромдық өтпелі орын болған. Ол Роснеаттағы өзінің иелігінен Глазгоға қол жеткізуге ниеттенген Аргилл герцогының тапсырысымен салынды. Дөңгелекті су бұрғылары бар бес сегменттік аркасы бар көпір Думбартонның Батыс Бриджендке дейін кеңеюіне әкелді. Көпір 1884 және 1934 жылдары айтарлықтай жаңартылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Думбартонды неміс әуе күштері ауыр бомбалады. Немістер кеме жасаушылықтарды нысанаға алды, нәтижесінде кеме жасаушылықтарға жақын аумақ зардап шекті, Клайд және Левен көшелері қатты зақымдалды. Неміс ұшақтарын кеме жасаушылықтардан алшақтату үшін, қаланың үстіндегі Килпатрик төбелеріне әдеттегідей жалған жарықтар орнатылды, ал Левен мен Клайд суларында шағылысқан кеме жасаушылықтардың жарықтарын имитациялап, резервуарларға жарықтар қойылды. Бұл әдіс кейде бомбалаушыларды бұрып жіберуге мүмкіндік берді және көптеген бомбалар зиянсыз түрде батпақтар мен көлдерге түсті. Думбартонның үстіндегі Аушенроук Мьюрдегі "Жұлдыз" алаңы RAF жүргізген, неміс Pathfinder ұшақтары тастаған жарық бомбаларының көрінісін имитациялау үшін пиротехника қолданған, осылайша бомбалаушыларды мақсатты нысаналарынан аударған жалған оттар жүйесінің бөлігі болды. Анықталған 23 бомбалық кратерлер әлі де айналасындағы бақылау бекінісінің маңында диверсияның сәттілігінің куәсі болып табылады. Бұрынғы Дэмбэк ауылы мен иелігі қазір Думбартон шекарасында орналасқан, ал қалған бөлігі, Дэмбэк төбесі мен оның үлкен карьері (Дэмбэк карьері) көршілес Милтон ауылымен бірге бүгінгі таңда келесі жақын жергілікті аймақ ретінде қарастырылады. Думбартон бөлігінде, полковник Эндрю Гейлс үшін бастапқыда салынған B санатындағы Думбак үйі бастапқыда үй болды және 20 ғасырда қонақ үйге айналдырылды; жақында оған жөндеу жүргізуге рұқсат берілді және оның болашағы қазіргі уақытта белгісіз. Дэмбэк иелігі туралы қосымша ақпарат, оның ішінде иелікті қысқа уақытқа басып алған біршама ерекше Космоид компаниясы туралы мәліметтер үшін Эндрю Гейлс туралы мақаланы қараңыз. "Дамбук Кранног" археологиялық ескерткіші туралы ақпарат қазіргі уақытта Милтон аралы туралы Уикипедия мақаласына енгізілген.
A bridge over the River Leven had been proposed in 1682. The Old Dumbarton Bridge was eventually built in 1765 by John Brown of Dumbarton, at the site of a ferry crossing. It was constructed at the behest of the Duke of Argyll, who was anxious to obtain access to Glasgow from his estate at Rosneath. The bridge, with five segmental arches with rounded cutwaters, resulted in the extension of Dumbarton to West Bridgend. The bridge was substantially developed in 1884 and 1934. During World War II Dumbarton was heavily bombed by the German air force. The Germans were targeting the shipyards, and the area in the vicinity of the yards was consequently hit, with Clyde and Leven Street being severely damaged. In an attempt to lure the German aircraft away from the shipyards, decoy lights were routinely placed on the Kilpatrick hills above the town, lights were set out on reservoirs to mimic those of the shipyards reflecting on the waters of the Leven and Clyde. The ploy was sometimes successful in diverting the bombers and many bombs fell harmlessly onto the moors and lochs. The Auchenreoch Muir 'Starfish' site above Dumbarton was part of a system of decoy fires operated by the RAF that used pyrotechnics to simulate the appearance of the incendiaries dropped by the German pathfinder aircraft, thereby diverting the bombers from their intended targets. 23 bomb craters are still identifiable in the area around the surviving control bunker as evidence of the success of the diversion. The one time village and estate of Dumbuck now lie partly within the boundary of Dumbarton, while the remaining portion comprising the associated Dumbuck Hill and its large incorporated quarry (Dumbuck Quarry) are treated here together with the neighbouring village of Milton, as the next adjacent generally recognised locality today. In the Dumbarton portion, the Category B listed Dumbuck House, originally constructed for Colonel Andrew Geils, was the original estate house and was converted into a hotel in the 20th century; more recently it has been permitted to fall into disrepair and its future is currently uncertain. For additional information regarding the Dumbuck estate, including mention of the somewhat bizarre Kosmoid Company that occupied the estate for a short while, refer the article on Andrew Geils. Information on the well known "Dumbuck Crannog" archaeological feature is presently included in the Wikipedia article for Milton Island.
Қалқа
Думбартон қамалы 334 миллион жыл бұрын пайда болған жанартаулық шүмек – Думбартон тасында, Левен өзенінің шығыс жағалауындағы аузында, ол Клайд құысына құятын жерде орналасқан. Қамалда шұрайлы тарих бар, және оған Шотландия мен Ұлыбритания тарихынан белгілі көптеген тұлғалар келген. Қамал, Думбартон патшалық қалашыққа айналуының алдында-ақ, патшалық бекініс болған; оның меншігі Шотландиядан Англияға және қайта Шотландияға ауысқан. Қамал Тәуелсіздік соғыстары кезінде маңызды орын болды және Уильям Уоллес ағылшындар қолға түскеннен кейін қысқа мерзімге осы қамалға қамалды. Саябақтағы қабір – бұрынғы Шотландия королі Роберт Брюстің ішкі органдарының соңғы тоқырауы. Сол кезде адамның денесін алыс жерге жерлеу үшін тасымалдағанда, осы "ішкі органдарды" шығарып, жергілікті жерге көму кең таралған еді.
География және басқару
1975 жылдан бастап Думбартон Шотландияның Стратклайд аймағындағы жергілікті басқару ауданына өз атын берді. 1996 жылы осы ауданның әкімшілік функциялары Батыс Данбартоншир және Аргилл және Бьют біртұтас кеңестеріне (Скотландияның әкімшілік бөліністеріне қараңыз) ауыстырылды. Батыс Данбартоншир кеңесі Черч-стриттегі ескі Думбартон Бург-холл ішіндегі заманауи кеңселерде орналасқан. Шотландия Парламентінде Думбартон сайлау округі және Ұлыбритания Парламентінің (Төменгі палатаның) бұрынғы Думбартон сайлау округі бар.
Білім
Думбартон қаласында екі орта мектеп орналасқан, атап айтқанда Думбартон академиясы және Әйел және Сент-Патрик орта мектебі. Қаланы сондай-ақ сегіз бастауыш мектеп қамтамасыз етеді: Айткенбар бастауыш мектебі, Сент-Майкл бастауыш мектебі, Ноксленд бастауыш мектебі, Брейхед бастауыш мектебі, Сент-Питер бастауыш мектебі, Сент-Патрик бастауыш мектебі және Далреох бастауыш мектебі.
Кеме жасау
18 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың басына дейін Думбартонның басты өнеркәсібі шыны жасау болды. Шыны өнеркәсібінің төмендеуімен қала кеме жасаудың маңызды орталығына айналды және 20 ғасырдың жақсы бір бөлігіне дейін солай қалды. Қалада көптеген кеме жасау кемежайлары болды, бірақ олардың бірқатары кейін ірі кемежайларға біріктірілді. Қалада көптеген кемелер салынды, олардың ең әйгілісі – Скотт пен Линтон жасаған Cutty Sark. Ол соңғы шай клиперлерінің бірі және ең жылдам кемелердің бірі еді. Бұл кеме өз түрінен сақталған жалғыз кеме және оны бүгін Лондондағы Гринвичтегі құрғақ докта көруге болады.
Уильям Денни және ағайындылары
Думбартонның соңғы ірі кеме жасау зауыты Уильям Денни және Братс болды, ол 1963 жылы жабылды, ал қалған кішігірім кеме жасау шаруашылықтары келесі онжылдықтарда одан әрі тарады. Жақында ғана «Денни» кеме жасау зауытының «The Second Snark» тендері «Клайд» фьордында жолаушылар паромдары мен круиздік кеме ретінде пайдаланылып келді. «Денни» зерттеу және әзірлеме саласындағы беделімен танымал инновациялық компания болды; жоғары қысымды турбиналар және корпустың тұрақтандырылуы – олар ерекше құрметке ие болған екі сала. Олар тіпті 1909 жылы тікұшақтың алғашқы нұсқасын жасады, ал соңғы жылдары «Денни D2 Hoverbus» түріндегі аэроглиссерлерді әзірлеуге қатысты. Осы кеменің Обанға жасаған алғашқы сапарының видеожазбасы Шотландияның кино мұрағатында сақтаулы. «Денни» кеме құрылысы компаниясының қазірге дейін сақталған жалғыз бөлігі – Шотландия теңіз мұражайының құрамына кіретін «Денни» кеме моделінің сынақтан өткізілетін резервуары. Бұл әлемдегі алғашқы коммерциялық кеме моделін сынауға арналған резервуар және бүгінгі күнге дейін көптеген бастапқы ерекшеліктерін сақтайды: футбол алаңындай ұзын су резервуары, кеме корпустарын балауыздан құюға арналған сазды қалыптар және модельдерді жасауға қолданылған Виктория дәуірінен қалған машиналары. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Blackburn Aircraft» компаниясы «Денни» кеме жасау зауытының жанында орналасқан зауытта «Sunderland» ұшатын қайықтарын өндіруге тиіс болды. «Левен» өзенінде әлі де «Sandpoint Marina» кеме жасау шаруашылығы бар. Кеме жасаушы және кеме иесі Питер Деннидің мүсіні қалалық ғимараттардың алдында орнатылған.
Виски
Виски өндірісі де қаладағы маңызды өнеркәсіп саласына айналды. 1936 жылы канадалық дистилляция компаниясы Hiram Walker Глазгодағы дистиллятор Джордж Баллантайн & Son Ltd компаниясын сатып алды. 1938 жылы олар Левен өзенінде (Арчибальд Макмиллан кеме құрылыс шебінің орнында) ірі виски дистилляция зауытын салды. Осының нәтижесінде қала 20-шы ғасырдың ортасы мен соңында виски өнеркәсібінің маңызды орталығы ретінде танылды. Hiram Walker компаниясы 1988 жылы Allied Breweries компаниясымен сатып алынып, Allied Distillers құрылды, ол кейін Allied Domecq құрамына кірді, ал 2005 жылы француздық Pernod Ricard компаниясымен толығымен сатып алынды. Үлкен Думбартон дистилляция зауыты 2002 жылдан бері тоқтап тұрған еді, ал Pernod Ricard компаниясы сатып алғаннан кейін көп ұзамай, қалаға алпыстан астам жыл бойы үстемдік еткен Думбартон "Ballantine's" дистилляция зауытының алып қызыл кірпіштен салынған ғимараттары бұзуға және қайта дамытуға белгіленді, зауыттың қалдықтары 2017 жылдың қаңтар және ақпан айларында бұзылды. Қаланың шығысындағы ірі кедендік қойма кешені мен солтүстік-батысындағы бөтелкелеу кешені сақталды. Вискимен байланысты басқа да нысандардың жабылуы, мысалы, 1991 жылы жабылған Inverleven дистилляция зауыты және қаланың солтүстігіндегі J&B Scotch Whisky бөтелкелеу зауыты мен қоймасы, Думбартонның сусын өнеркәсібіндегі маңыздылығының төмендеуіне әсер етті. Дегенмен, J&B қоймасының бір бөлігі "River City" және "Still Game" сияқты телешоулардың түсірілім алаңы ретінде жаңа өмірге ие болды. Ballantine's Whisky компаниясы Дэмбэк, Думбартон қаласындағы кедендік қойма кешенінде қолданылатын ерекше "қауіпсіздік" күзетшілерімен танымал болды; бұл 1959 жылы алғаш рет енгізілген ақ қытай қаздарының үлкен тобы еді. Алғашқыда алты ғана құстан басталып, бүгінде олардың саны 100-ге жуықтап қалды.) Dumbarton Rock-қа жақын орналасқан. Олар 1882–83 жылдарғы Шотландия кубогын жеңіп алды және бес рет күміс жүлдегер атанды. Шотландия лигасы 1890 жылы құрылды, ал Думбартон оның негіздейтін мүшелерінің бірі болды. Бірінші чемпионатты Думбартон мен Rangers бөлісіп жеңді, себебі тең түскен жағдайда шешім шығаруға гол айырмасы ережесі қолданылмады. Думбартон қаласында жеті боулинг клубы бар: Brock Bowling Club, Dixon BC, Dumbarton BC, Dumbuck BC, Eastfield BC, Rock BC және Townend BC. Қала - автокөлік спорты шебері сэр Джеки Стюарттың туған жері. Ол 1965 және 1973 жылдар аралығында Формула-1 жарыстарына қатысып, үш рет Әлемдік жүргізушілер чемпионатында жеңіске жетті. Стюарт отбасы қаланың шығысындағы Милтон қаласындағы Dumbuck-тегі гаражға иелік етіп, оны басқарды, ал кейін гараж Джекидің жақын досы Джон Линдсейге тиесілі болды.
Шотландияның саз оркестрлері чемпионаты
2000 жылдан бері Думбартонда өткізіліп келе жатқан Корольдік шотланд құбыр тобының чемпионаты жыл сайын 140-тан астам топты қабылдайды, олардың ішінде Швеция, Дания, Нидерланды және Ирландиядан келген өкілдер де бар. Бұл чемпионат әлемдегі ең ірі және беделді құбыр тобы шараларының бірі. Құбыр тобы чемпионатынан бөлек, көңіл көтеру жәрмеңкесі мен жоғары жер билерінің сайысы ұйымдастырылады.
Театр
Денни Азаматтық театрын бірнеше жергілікті топтар пайдаланады, оның ішінде Думбартон Халық театры да бар.
Овертон үйі
Овертун Хаус – шотланд барондық стилінде салынған сарай. 1859–1862 жылдар аралығында Глазго қаласынан келген бай химия өндіруші Джон Кемпбелл Уайт үшін қалаға көрінетін төбедегі иелікте салынған.