Бетель өсімдігінің өсірілуі мен қолданылуы

Кіріспе

Өсімдік түрі

Бетель (Piper betle) – Оңтүстік-Шығыс Азияға тән, бұрыш тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Ол мәңгі жасыл, екі жынысты өсімдік.

Тарату

Piper betle бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Азияға тән, Үндістан, Филиппин, Шығыс Тимор және Кіші Сунда аралдары мен Малайзия түбегінен Индокитайға, Вьетнамға, Камбоджаға, Лаосқа, Таиландқа және Мьянмаға дейін таралған. Оның өсірілуі австронезиялықтардың көші-қоны және саудасымен бірге Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарына, Папуа-Жаңа Гвинея мен Меланезияға, Микронезияға, Оңтүстік Азияға, Мальдив аралдарына, Маврикийге, Реюньон аралына және Мадагаскарға жетті. Ол отаршылдық дәуірде Кариб аймағына енгізілді.

Өсіру

Бетел жапырағы негізінен Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, Үндістаннан Папуа-Жаңа Гвинеяға дейін өсіріледі. Оған тіреу үшін сәйкес келетін ағаш немесе ұзын бағана қажет. Бетел жақсы дренаждалған, құнарлы топырақты қажет етеді. Сулы, тұзды және сілтілі топырақтар оны өсіруге жарамсыз. Бетел өсіру үшін "барудж" деп аталатын бақша дайындалады. Барудж бамбук таяқтарымен және кокос жапырақтарымен қоршалады. Топырақ 10-15 м ұзындығы, 75 см ені және 75 см тереңдігіндегі жырларға жыртылады. Мұнайлы торттар, тыңайтқыштар, жапырақтар және ағаш күлі жырлардың үстіңгі қабатымен мұқият араластырылады. Қопаштар монсон маусымының басында отырғызылады. Бұл дақылдың сәтті өсуі үшін дұрыс көлеңке және суару өте маңызды. Бетел топырағының үнемі ылғалды болуы керек, бірақ артық ылғал болмауы тиіс. Суару жиі және аз мөлшерде болуы керек, ал тұрған су жарты сағаттан артық тоқтамауы керек. Кептірілген жапырақтар мен ағаш күлі екі апта сайын жырларға жағылады және сиыр тыңайтқышы шашырылады. Бетелдің өсуі үшін ай сайын әртүрлі жапырақтар қолданудың пайдалы екеніне сеніледі. Үш-алты ай ішінде жүзімдердің биіктігі 150-180 см-ге жетеді және олар тармақталады. Орық шаруаның оң басымен жапырақты және оның сабағын жұлып алуымен басталады. Орық 15 күннен бір айға дейін созылады. Бетел өсімдігі Бангладештің көптеген химиялық және тағамдық өнімдер компанияларының зерттеу зертханаларына жол ашты. Орықтанған жапырақтар жергілікті жерде тұтынылады және Азияның басқа бөліктеріне, Таяу Шығысқа, Еуропаға және Америкаға экспортталады. Бетел ауылдық Бангладеште маңызды дақыл ретінде өсіріледі және өңделеді.

Мәдени маңызы

Бетел жапырағының негізгі қолданысы – арека жаңғағын қаптауға, немесе қазіргі заманда темекіні дәмдетуге арналған. Бұл практика шамамен 5000 жыл бұрын Филиппинде пайда болған, онда Дуйонг үңгіріндегі археологиялық қазбаларда арека жаңғағының ең көне қалдықтары және ұсатылған теңіз қабықтарынан алынған кальций табылған. Ол австронезиялықтардың көші-қонымен бірге Оңтүстік-Шығыс Азияның қалған бөлігіне, Тайваньға, Оңтүстік Қытайға және Оңтүстік Азияға тарады. Арека жаңғағын жеуге болады, сондықтан бетел жапырақтары алғаш рет арека жаңғағымен қашан және не үшін біріктірілгені белгісіз. Тарихи түрде арека жаңғағы, кальций гидроксиді және катеху қолданылған, бұл туралы 9-шы ғасырдағы мәтіндерде айтылған. Темекі 20-шы ғасырда қолданыла бастады. Бетел жапырағын жеу әдеті азайып барады, қазір темекі, арека жаңғағы және әк суынан тұратын гутка кеңінен таралған. Оны пісіруде де қолдануға болады, әдетте шикі күйінде, бұрышты тәрізді дәм беру үшін. Қытайдың кейбір аймақтарында бингланг, яғни бетелді 300 жылдан астам уақыттан бері қолданып келеді, бұрын емдік мақсатта қолданылған.

Денсаулыққа әсері

Эпидемиологиялық зерттеулер Үндістанда қатерлі ісікке шалдығу мен темекі, арека жаңғағы, лимон суы және бетел жапырағынан тұратын бетелді шайнау арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Паанды (бетел құнын) шайнау бас және мойын қатерлі ісігіне шалдығу қаупін күшейтеді, сондай-ақ ауыз, тонзилдер және жұтқыншақты зақымдайтын орофарингеальды жалаңаш клеткалық қатерлі ісігіне (OPSCC) әкелуі мүмкін. Бетелдің немесе оның құрамындағы ингредиенттердің канцерогендік/мутагендік қасиеттерін растауға бағытталған әрекеттер жасалды. Бетел жапырағының сығындысының өзі зиянды әсерлерге алып келмейді. Темекіден жасалған түтінсіз өнімдер мутагендік және канцерогендік әрекет танытады. Жапонияда жүргізілген ғылыми зерттеуде бетел жапырақтары мен арека жаңғақтарының қоспасын жеген зертханалық егеуқұйрықтардың жоғарғы асқазан-ішек жолының қалыңдығы айтарлықтай артқан, ал тек бетел жапырақтарымен қоректенген егеуқұйрықтардың тек біреуінде ғана қарыншалық папиллома пайда болды. Көптеген зерттеулер бетелдің темекісіз де асқазан қатерлі ісігіне, ал кейде бауыр қатерлі ісігіне де себеп болатынын көрсетеді. Бетелді әртүрлі ингредиенттермен шайнаған қатерлі ісік диагнозы қойылған пациенттер арасындағы зерттеуде, темекі қолданғандардағы тәуекел ең жоғары болды. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) темекі мен арека жаңғағын шайнаудың адамдарға қатерлі ісік тудыратынына қатысты ғылыми дәлелдерді мойындайды. Темекі шайнаған сияқты, бетелді темекі мен арека жаңғағымен шайнау профилактикалық денсаулық сақтау шараларымен ұсынылмайды. In vitro (адамның простата қатерлі ісігі жасушалары) және in vivo (BALB/c жалаңаш егеуқұйрықтары) зерттеулерінде гидроксихавиколдың простата қатерлі ісігіне қарсы тиімділігі анықталды.

Химиялық құрамы

Бетел жапырағының химиялық құрамы географиялық орналасуына қарай өзгереді және көбінесе шавибетоль басым. Сафрол – Шри-Ланканың Piper betle түрінің маңызды құрамдас бөлігі. Эвгенол, изоэвгенол және гермакрен D – басқа химиотиптердегі тағы да басым заттар. Жапырақтарда эвгенол, шавикол, гидроксишавикол және кариофилен де бар. Тамырларында аристолалактам А II, фенилпропен, 4 аллил-резорцинол және дикетостероид стигмаст 4-ен-3,6-дион кездеседі. Оның эфир майы 50 түрлі қосылыстан тұрады, олардың негізгілері – эвгенол, кариофилен, терпинолен, терпинен, кадинен және 3-карен.

Экономика

Бетел жүзімдері бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияда, әдетте 20-ден 2000 шаршы метрге (0,005-тен 0,5 акрға дейін) дейін аумақты құрайтын учаскелерде өсіріледі. Малайзиялық фермерлер бетелдің төрт түрін өсіреді: сирих Индия, сирих Мелаю, сирих Сина және сирих Уданг. Егін жапырақтардан тұратын шоқтар түрінде сатылады, 2011 жылы әрбір шоқтың бағасы 0,30-дан 0,50 MYR-ға дейін (0,07-ден 0,12 АҚШ долларына дейін) болды. Шри-Ланкада бетел бүкіл елде өсіріледі. Ірі жапырақтары қара жасыл түсті және қалыңдығымен ерекшеленетін, «калу булат» деп аталатын бетелдің коммерциялық өндірісі Курунагала, Гампаха, Кегалле, Калутара және Коломбо сияқты бірнеше аудандармен шектеледі. Олар 1000 жапырақтан тұратын партиялармен көтерме саудагерлерге сатылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) жариялаған мәліметтерге сәйкес, Шри-Ланкадағы сәтті бетел шаруашылығы фермерге алты ай сайын алты күн жұмыспен қамтамасыз етеді және жапырақ бағасы қолайлы болғанда қосымша табыс әкеледі. ФАО зерттеуі бойынша, сәтті шаруашылықтың өнімділігі 18 000 жапыраққа жетеді. Егер шри-ланкалық бетел өсіруші барлық қажетті еңбек күшін қамтамасыз етсе және барлық таза пайданы өзіне қалдырса, оның қосымша жалақысы мен табысы 6 ай сайын 1 гектарға SL Rs. 1635 құрайды (жылдық "ондыққа" 90 доллар, немесе жылына 9000 доллар). Егер фермер бетел жүзімін күтіп-баптауға және егінді жинауға сырттан жұмысшыларды жалдаса, бетел шаруашылығының иесінің таза табысы 6 ай сайын 1 гектарға SL Rs. 735 құрайды (жылдық "ондыққа" 40 доллар, немесе жылына 4000 доллар). Шри-Ланкада бетел жапырақтарының нарықтық бағасы жаңбырлы және құрғақ маусымға байланысты өзгереді және 2010 жылы 1000 жапыраққа шамамен SL Rs. 200–400 (1,82-ден 3,64 АҚШ долларына дейін) болды. ФАО зерттеуі ауа райының күрт өзгеруінен және тез бұзылатын бетел жапырақтарын сақтау және тасымалдау кезіндегі шығындарды ескермейді. Мұндай шығындар әдетте 35%-тен 70%-ға дейін жетеді. Бангладештегі бетел шаруашылықтарының орташа өндіріс шығындары гектарына 300 000 Tk (4000 доллар, "ондыққа" 16 доллар) шамасында. Шаруашылық иелері гектарынан 100 000 Tk-дан астам пайда таба алады (гектарына 1334 доллар, "ондыққа" 5,34 доллар). Үндістанда 2006 жылы жүргізілген зерттеуде бетел шамамен 55 000 гектар жерде өсіріліп, жылдық өндіріс құны 9000 миллион IN Rs (жалпы 200 миллион доллар, орташа есеппен 1 акрға 1455 доллар) құрады. Баяндамада бетел шаруашылығы 400 000-ға жуық 500 000 отбасының күнкөрісін қамтамасыз етеді делінген. 2011 жылдың наурыз айындағы мәліметтерге сәйкес, Үндістанда бетел өндірісі төмендеп барады. Идеалды жағдайларда кейбір шаруашылықтар шығындарды ескергеннен кейін жылдық табысы 10 "ондық" фермаға 26 000 IN Rs (1 акрға 5780 доллар) аспайды. Алайда, бетел шаруашылығының табысы жауын-шашынның өзгеруіне, температураға және нашар инфрақұрылым арқылы тасымалдау кезінде 35%-тен 70%-ға дейін болатын бұзылуға байланысты жылдан жылға өзгереді. Баяндамада бетел жапырақтары саудасының 2000 жылдан 2010 жылға дейін 65%-ға төмендегені және артық өнімге әкелгені айтылған. Осыған байланысты, Үндістандық фермерлер бетел өсіруді тиімді деп санамайды.

Betel vines are cultivated throughout southeast Asia, in plots typically 20 to 2,000 square metres (0.005 to 0.5 acre) in size. Malaysian farmers cultivate four types of betel plants: sirih India, sirih Melayu, sirih Cina and sirih Udang. The harvest is then sold in bundles of leaves, each bundle costing in 2011 between MYR 0.30 and 0.50 ($0.07 and $0.12). In Sri Lanka, betel is grown all over the country. Commercial production of betel, with bigger leaves with dark green colour combined with thickness, known as “kalu bulath”, is confined to a few districts, such as Kurunagala, Gampaha, Kegalle, Kalutara and Colombo. These are sold at a wholesaler in lots of 1,000 leaves. According to a report published by the United Nations Food and Agriculture Organization (FAO), a successful betel farm in Sri Lanka can provide a supplemental income to a farmer by providing six days of work every six months and net income when the leaf prices are attractive. The FAO study found the successful farm's yield to be 18,000 leaves per The additional salary and income to the Sri Lankan betel grower, assuming he or she provides all needed labor and keeps all net profit, is SL Rs. 1635 per of betel farm every 6 months ($90 per "decimal" per year, or $9000 per acre per year). If the farmer hires outside labor to tend the betel vines and harvest the crop, the net income to the betel farm owner was SL Rs. 735 per of betel farm every six months ($40 per decimal per year, or $4000 per acre per year). The market prices for betel leaves vary with the wet and dry seasons in Sri Lanka, and in 2010 averaged SL Rs. 200–400 per 1,000 leaves ($1.82 to $3.64 per 1000 leaves). The FAO study assumes no losses from erratic weather and no losses during storage and transportation of perishable betel leaves. These losses are usually between 35% and 70%. The average production costs for these betel farms in Bangladesh are about Tk 300,000 per hectare ($4,000 per hectare, $16 per decimal). The farm owners can earn a profit of over Tk 100,000 per hectare ($1,334 per hectare, $5.34 per decimal). In India, a 2006 research reported betel vines being cultivated on about 55,000 hectares of farmland, with an annual production worth of about IN Rs. 9000 million ($200 million total, averaging $1,455 per acre). The betel farming industry, the report claims, supports about 400,000 – 500,000 agricultural families. A March 2011 report claims that betel farming is on a decline in India. While in ideal conditions some farms may gross annual incomes after expenses of over IN Rs. 26,000 per 10 decimal farm ($5,780 per acre), a betel farm's income is highly erratic from year to year, due to varying rainfall patterns, temperature, and spoilage rates of 35% to 70% during transport over poor infrastructure. The report cites betel leaf trading has dropped by 65% from 2000 to 2010 and created an oversupply. As a result, the report claims Indian farmers do not find betel farming lucrative anymore.