Кіріспе

1961 жылы Уильям С. Берроуздың жазған "Жұмсақ машина" романы – американдық автор Уильям С. Берроуздың 1961 жылғы романы. Ол бастапқыда "Сөз қоймасынан" алынған қолжазбалардың үзінділерін тіркеу арқылы, бөліп-кесу әдісін қолдана отырып жазылған. Бұл "Нова" трилогиясының алғашқы бөлімі.

Атауы мен құрылымы

"Жұмсақ машина" деген атау – адам денесін білдіреді, ал кітаптың негізгі тақырыбы (1968 жылғы британдық басылымға қосымшада нақты жазылғандай) – бақылау механизмдерінің денеге қалай енуі туралы. Кітап "Жылаңаш түскі ас" стиліне ұқсас стильде жазылған, үшінші жақтағы тікелей емес еске түсіруді қолданады, бірақ енді кесу әдісін пайдаланады. Негізгі мәтінден кейін британдық басылымда үш қосымша келтірілген: біріншісі атауды түсіндіреді (жоғарыда айтылғандай), ал қалған екеуі Берроуздың өзінің есірткіге құмарлығы және апоморфинмен емделу тарихы туралы баяндайды. Мұнда Берроуз есірткіге тәуелділікті метаболизмдік ауру деп қарастыратынын және одан қалай арылғанын жазады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Негізгі сюжет VII тарауда, «Майялық Каперде» желілік проза түрінде көрінеді. Бұл тарауда «U.T». (айырмаланбаған тіндер) арқылы дене ауыстыру немесе өз денесін метаморфозалау қабілетіне ие құпия агент суреттеледі. Ол осы қабілетінің арқасында уақыт машинасы жасап, майя дін қызметкерлерінің тобына қарсы күреседі. Бұл дін қызметкерлері майя күнтізбесін пайдаланып, жүгері егуге жұмылдырылған құлдардың санасын бақылайды. Күнтізбе суреттері кітаптарға жазылып, магниттік таспаға сақталады және құлдарды басқару үшін дыбыс сигналы ретінде жіберіледі. Агент құлдардың қатарына еніп, магниттік таспаны мүлдем басқа хабармен ауыстырады: «кітаптарды өртеңдер, дін қызметкерлерін өлтіріңдер», осының нәтижесінде олардың үкіметі құлайды.

Басылымдар

"Жылы машина" төрт түрлі басылымда жарық көрді, алғашқы үшеуін автор өңдеп, соңғысын Берроуз зерттеушісі Оливер Харрис қайта қарады. Алғашқы басылым 1961 жылы Париждегі «Олимпиа» баспасында «Traveller Companion» сериясының 88-ші нөмірі ретінде жарық көрді. Ол шамамен 8 беттен тұратын 50 тарауға бөлінген, барлығы 182 беттен құралды. Бұл басылым төрт түрлі бөлімге бөлінген және өте фрагменттелген. Бұл басылым сирек кездеседі және мәтін кеңінен қолжетімді емес. Екінші басылым 1966 жылы АҚШ-тағы «Grove Press» баспасынан шықты. Бұл басылымда Берроуз 82 бетті алып тастап, 82 жаңа бет қосты, ал қалған 100 бетті одан әрі кесулер арқылы қайта құрылымдап, орналастырды. Қосылған материалдың көп бөлігі жеңіл оқылатын, сызықтық баяндау стилінде жазылған проза болды, ол бірінші басылымнан гөрі түсініктірек. Бұл басылымда көптеген тараулар қайта аталды және орналастырылды, ал бірінші басылымдағы түс коды алынып тасталды. Үшінші басылым 1968 жылы Ұлыбританияда «John Calder» баспасында жарық көрді. Бұл жолы көптеген тарау атаулары екінші басылымдағыдай сақталды, бірақ олар мәтіннің табиғи жерлерінде басталады, ал екінші басылымда олар сөйлемнің ортасынан басталуы мүмкін еді. «1920 жылдардағы соғыс фильмдері» тарауы «Мүмкіндік көшелері» деп өзгертілді. Жаңа материалдың жиырма беті қосылды, сонымен қатар екінші басылымда алынып тасталған бірінші басылымнан шамамен сегіз беттік материал қайта қосылды. Бірінші және екінші басылымдарда болған шамамен бес беттік материал алынып тасталды. Бұл басылымға «Қосымша» және «Соңғы сөз» де енгізілді. Төртінші «Қалпына келтірілген» басылым 2014 жылы АҚШ-тағы «Grove Press» баспасында жарық көрді. 1963 жылы «Олимпиа Пресс» баспасында жарық көруге тиіс болған «Жылы машина» қолжазбасының табылуына сүйене отырып, бұл басылымда қысқартылған тарау («Ер адам бейнесі қайтадан») қалпына келтірілді, 1961 жылғы басылымдағы үлкен әріптердің кең қолданылуы қайта жаңғыртылды және кейбір тараулардың бөлінуі өзгертілді. Басылымға кіріспе, кеңейтілген түсіндірмелер мен қосымшалар да кірді. Берроуз өзі алғашқы басылымға өте наразы болды және осы себептен оны мұқият қайта жазуға мәжбүр болды: 1961 жылы ол досы Аллен Гинзбергке «Dead Fingers Talk» үстінде жұмыс істеп жатқанда оны кеңінен қайта жазғанын хабарлады, себебі кесулер мен сызықтық материалдың арасалмақтылығына наразы болды. Алайда, оның қайта қараған басылымдарына көптеген жаңа кесу материалдарымен қатар, дәстүрлі проза да енді.

Жамандықтар туралы дау

2011 жылы Түркияда роман әдепсіздік қылмысы бойынша сотқа берілді. Кітап жарық көргеннен кейін «Сель Яйыншылық» баспасы мен романның түрік тіліне аудармашысы «әдеп нормаларын бұзды» және «адамдардың моральдық сезімдерін қынжырлады» деген айыптауларға ұшырады. Жаңа заңнама қолданысқа енгізілгендіктен, сот процесі 2015 жылға дейін кейінге шегерілгенін судья мәлімдеген соң, «Сель Яйыншылық» баспасы мен кітап аудармашылары тағы үш жыл белгісіздікте қалды. Осы ретте судья, егер баспаханалар немесе аудармашылар тағы да «әдепсіз» туындыларды жариялауға батыл болса, бұл істер айыптау парағына қосылатынын ескертті.

Мұра

"Хеви-металл" термині алғаш рет осы романда қолданылды, "Ураниялық Вилли – ауыр металл бала" кейіпкерін енгізе отырып (Бэрроуз бұл терминді келесі романдарының да ішінде қолданды). Бұл кейіпкердің осы рок музыкасының жанрымен ешқандай қатысы болмаса да, рок сыншысы Лестер Бангс өзінің Creem Magazine журналындағы мақалаларында Бэрроузға сілтеме жасады, осы арқылы "хеви-металл" терминін рок музыкасының бір түрі ретінде қолдануға бастау берген деп саналады. 1966 жылдың ортасында құрылған ағылшын рок және джаз тобы Soft Machine, Кентербери қаласынан, өздеріне осы кітаптың атын қойды.