Кіріспе

Джерсиде, Канал аралдарында сөйлейтін норман тілінің бір түрі Джерри (ʒɛʁzjɛ; сондай-ақ Джерси тілі, Джерси француз тілі және Джерси норман француз тілі деп те аталады) – роман тілдері тобына жатады және Джерси халқының дәстүрлі тілі болып табылады. Бұл – Франция жағалауындағы Канал аралдары архипелагындағы Джерси аралында сөйленетін норман тілінің бір түрі. Оның ең жақын туыстары – басқа норман тілдері, мысалы, көршілес Гернсиде сөйленетін Гернси тілі және басқа да лингве д'оил тілдері. Джерри тілінің қолданылуы соңғы ғасырда азайып келеді, себебі ағылшын тілі Джерсиде білім беру, сауда және басқару салаларында басым тілге айналды. Джерри тілін ана тілі ретінде сөйлейтін адамдардың саны өте аз, ал қалған сөйлеушілердің жасы ұлғайғандықтан, олардың саны жыл сайын кемиді. Бұған қарамастан, тілді сақтап қалуға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Сарк тілі – Серквиа, 16 ғасырда Саркқа қоныстанған Джерси отарлаушылары әкелген Джерри тілінен тараған, және Нормандияның материктік бөлігіндегі норман тілімен өзара түсіністікке ие. Джерри тілі ағылшын тілінде "Джерси француз тілі" немесе "Джерси нормандық француз тілі" деп аталады (бірақ бұл тіл француз тілінің диалектісі деген қате түсінік тудыруы мүмкін), ал француз тілінде jersiais немесе normand de Jersey деп аталады. Джерри Джерси үкіметі мен басқару органы заңдық келісімдерде, заңдарда және ресми құжаттарда қолданатын Джерси заңдық француз тілінен ерекшеленеді. Осы себепті, кейбіреулер екіұштылықты болдырмау және тілді стандартты француз тілінен ажырату үшін "Джерси норман" терминін қолдануды ұсынады.

Тарих

Қазір Джерриа тілінде сөйлейтін адамдар аз, бірақ 19 ғасырға дейін ол Джерси аралының көпшілігі үшін күнделікті тіл болған; тіпті Екінші дүниежүзілік соғыстың басында халықтың жартысына жуығы осы тілде қарым-қатынас жасай алған. Дегенмен, тілдің қолданылуының азаюы туралы хабардарлық 19 ғасырда ғалымдар ортасында байқалды. Шетелдік тіл білімі мамандарының бірі, Луи Люсьен Бонапарт, Джерсиге сапар шегіп, тіл мен оның әдебиетіне қызығушылық танытты. Виктор Гюго Джерсидегі жер аударылуы кезінде тілге қызығушылық танытып, оның таныстары мен қолдаушыларының арасында бірнеше Джерриа жазушыларын санады. Сэр Роберт Пипон Мареттің беделі мен ықпалы француз орфографиясына негізделген жазу жүйесін стандарттауға бағытталған қозғалысты күшейтті. Бұл үрдіске Норман әдебиетінің қайта жандануы да көмектесті. Алайда, Джерси, Гернси және материктік Нормандияда өзара түсінікті болғамен, әртүрлі жазу жүйелері қабылданды. Кейде Джерриа тілінің француз орфографиясына негізделген жазу жүйесіне көшу керек пе деген сұрақ туындайды; алайда, мұндай өзгеріс екі ғасырдан астам уақыт бойы сақталған әдеби дәстүрге әсер етеді. Бірақ тілдің жазу жүйесінің кейбір ерекшеліктері, мысалы, Джерриа тіліне тән тіс дыбысын білдіретін "th" диграфы, ағылшын орфографиясынан алынған. 20 ғасырда Джерсиде ағылшын тілі басымдыққа ие болғандықтан, Джерриа тілін сақтауға бағытталған күш-жігер жұмсалды. Джерси Эстеддфоды 1912 жылдан бері Джерриа бөлімін қамтиды. Әртүрлі қауымдастықтар құрылды; L'Assembliée d'Jèrriais 1951 жылы құрылды, ал Le Don Balleine – Артур Э. Балейннің (1864–1943) өсиеті бойынша құрылған, тілді насихаттау үшін қаражат бөлінген қор. L'Assembliée d'Jèrriais 1952 жылы тоқсан сайын жарық көретін журнал шығарды, ол содан бері (кейбір үзілістермен, соңғы кезде Le Don Balleine редакциясымен) жарияланып келеді; 1985 жылы Пол Бирт жазған стандартты грамматикалық еңбек Lé Jèrriais pour tous жарық көрді; сонымен қатар, кассеталар, буклеттер және басқа материалдар да шығарылды. Джордж д'ла Форджтың Солтүстік Америкадағы диаспорада тілді сақтап қалуы соншалықты таңқаларлық емес, өйткені Джерси халқының көптеген өкілдері Жаңа әлемнің экономикалық дамуы мен игеруіне қатысқан (Нью-Джерсиді қараңыз). Көптеген күш-жігер Канаданың Квебек провинциясындағы Гаспе түбегіндегі балық аулау саласына шоғырланды, оны 20 ғасырдың басына дейін Джерсидегі компаниялар немесе Джерсилік жұмысшыларды жұмысқа алған Джерсилік компаниялар бақылаған. Бизнестің жалпы тілі Джерриа тілі болды, және 1960 жылдарда Гаспе ауылдарында әлі де Джерриа тілінде сөйлейтін адамдар болғандығы туралы хабарлар бар. Гаспе тұрғындарының "faire une runne" (аймақтан тыс жерге барып жұмыс істеу) деген сөз тіркесі Джерриа тіліндегі "run" сөзінен шыққан, ол балық аулау станциясын білдіреді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, арна бойындағы аралдарды неміс әскері басып алған кезде де Джерриа тілінің қолданылуы байқалды; жергілікті халық оны бір-бірімен, басып алушы немістер мен олардың француз тіліндегі аудармашылары түсінбес тілде қарым-қатынас жасау үшін пайдаланды. Алайда, соғыс кезіндегі әлеуметтік және экономикалық өзгерістер азаттықтан кейін ағылшын тілінің үлкен өсімге қол жеткізуіне әкелді. Соңғы монолингвист ересектердің 1950 жылдары қайтыс болғандығы айтылады, бірақ 1970 жылдардың соңына дейін Сент-Оуэндегі мектептерге монолингвист балалар қабылданған. Джерриа тілінде сөйлейтін танымал тұлғаларға Лили Лэнгтри және прерафаэлит суретшісі Сэр Джон Эверетт Миллаи жатады, олардың оның портретін салған кезде бір-бірімен осы тілде сөйлескендігі хабарланған.

Сөздіктер

Jèrriais сөздіктерінің тарихы 19 ғасырдағы Филипп Ланглуа, А. А. Ле Грос және Томас Годин жасаған қолжазбалы түсіндірмелерге дейін жетеді. Бұл түсіндірмелер кейіннен қайта қаралып, 1924 жылы La Société Jersiaise басылымынан шыққан Glossaire du Patois Jersiais сөздігіне айналды. 1960 жылғы Джерси француз тілінің сөздігі (Никол Спенс) Джерриаис тілін фонетикалық жазу арқылы тіркеді. 1924 жылғы Glossaire Франк Ле Майстренің зерттеулеріне түрткі болды, ол 1966 жылы Англияны нормандтардың басып алуының 900 жылдығына арналған Dictionnaire Jersiais–Français сөздігін жариялауға әкелді. Алғашқы практикалық ағылшын–Jèrriais сөздігі – ағылшын Джерри тілінің сөздігі (Альберт Карре, Франк Ле Майстре және Филип де Вёльдің бірлескен еңбегі, 1972 ж.) болды, ол өз кезегінде Dictionnaire Jersiais–Français сөздігіне негізделген. 2000 жылы La Société Jersiaise балаларға арналған Les Preunmié Mille Mots сурет сөздігін жариялады. 2005 жылы Jèrriais–ағылшын сөздігі, Dictionnaithe Jèrriais Angliais, Le Don Balleine-мен бірлесіп La Société Jersiaise баспасынан шықты. 2008 жылы Le Don Balleine қайта қаралып, жаңартылған және кеңейтілген ағылшын–Jèrriais сөздігі, Dictionnaithe Angliais Jèrriais жариялады.

Мәртебе

Соңғы деректер 2012 жылдың 5 желтоқсанында жарияланған Джерсидің жылдық әлеуметтік сараптамасынан алынған. 2012 жылдың маусым айында 4200 үй шаруашылығы зерттелді, нәтижесінде 2400 жауап алынды. Сауалнама көрсеткендей, халықтың 18%-ы кейбір жерри сөздері мен тіркестерін біледі, ал 65 жастан асқандардың 7%-ы жерри тілінде еркін сөйлейді немесе оның маңызды бөлігін біледі. Ересектердің үштен екісі жерри тілінде сөйлегенді түсінбейді, бірақ төрттен бірі оның кейбір бөлігін түсінеді, ал 5%-ы жерри тілінде сөйлейтін адамды әдетте немесе толыққанды түсіне алады. 4%-ы кейбір жерри тілінде жаза алатынын айтты, бірақ 1%-дан аз адам еркін жаза алады. Үштен бір бөлігіне жуық (32%) жерри тілінде жазылған мәтінді түсінетінін мәлімдеді. Бұл көрсеткіштер 2001 жылғы халық санауының деректерін жаңартады, онда арал халқының шамамен 3%-ы күнделікті қарым-қатынаста жерри тілінде сөйлеген, бірақ зерттеулер халықтың 15%-ы тілдің мағынасын білетінін көрсетеді. Соңғы халық санауының деректерінде де тілді сөйлейтін балалардың санының артуы байқалды – бұл халық санауы деректерінде тіркелген алғашқы өсім (бірақ бұл тілді қолданудан гөрі ата-аналардың санасының артуына байланысты болуы мүмкін), әрине, Джерси мектептерінде жерри тілін оқыту бағдарламасын енгізудің нәтижесі. Жерри тілінде сөйлейтіндердің ең көп үлесі (8%) Сент-Оуэн қауымында, ал ең аз үлесі (2,1%) Сент-Хельер қауымында, бірақ бұл ең ірі қауым және жерри тілінде сөйлейтіндердің ең көп саны осы қауымда. Халық санауында өздерінің "әдетте" жерри тілінде сөйлейтінін айтқан респонденттердің саны 113 болды, ал 2761 респондент "кейде" сөйлейтінін айтты. 1996 жылы жерри тілінде сөйлейтіндердің арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, 18%-ы ағылшын тілінен жиі сөйлейді, 66%-ы ағылшын тілімен бірдей жиілікте сөйлейді, ал 16%-ы ағылшын тілінен сирек сөйлейді. Джерси штаты мектептердегі оқыту бағдарламасын қаржыландырады және порттар мен әуежайлардағы «құтты болсаңыз» сияқты белгілерге қолдау көрсетеді. Өңірлік немесе азшылық тілдер жөніндегі еуропалық хартаны бекіту мәселесі талқылануда. 2005 жылдың қыркүйегінде штаттар мәдени стратегияны әзірлеуді мақұлдады, оның стратегиялық мақсаттарының бірі: Джерси 20-шы ғасырда тілінен басқа жаздауға жақын болды. 2001 жылға қарай жерри тілінде сөйлейтіндердің саны 3000-нан аспады. 21-шы ғасырда оны қайта жаңғырту үшін күшті күш-жігер жұмсалуда. Штаттың қаржыландыруымен «Le Don Balleine» мектептерде жерри тілін оқыту бағдарламасын жүргізеді. «L'Assembliée d'Jèrriais» жалпы тілді дамытуға көмектеседі. Тіл ерекшелік, жергіліктілік сезімі және жаңа дағдылар береді – бұлардың барлығы шығармашылық экономиканы тарту үшін маңызды сапалар. Бұл аралдың бірегейлігі үшін өте маңызды. Осы мақсатқа жету үшін осы ұйымдармен тілді жаңғыртуға және оның мәртебесін арттыруға көмектесу қажет. 2009 жылдың қыркүйегінде Білім, спорт және мәдениет министрі мен «Le Don Balleine» президенті «L'Office du Jèrriais»-тің жерри тілін қорғау және насихаттаудағы рөлін ресми түрде бекіту және тілдің күнделікті өмірде танымал болуына көмектесетін тілдік жоспарды әзірлеу үшін серіктестік келісіміне қол қойды; тілде газет және радио хабарлары шығарылады, ал тілді насихаттау мақсатында 2010 жылдан бастап Джерси банкноттарында банкноттың номиналы жерри тілінде жазылған. «Endangered Languages Project» жерри тілін қазіргі уақытта «қорғауға алыну керек» деп санайды. Жерри тілі британдық және ирландтық үкіметтер тарапынан британдық-ирландтық кеңесі аясында өңірлік тіл ретінде танылған. 2019 жылдың 13 ақпанында Джерси штаты жерри тілін ресми тіл ретінде қабылдады, ал тіл белгілерде және ресми хаттардың тақырыптарында қолданылады.

Сөздік

Джерриаис кейде қате түрде ескі норвегия және француз тілдерінің қоспасы деп сипатталғанымен, тілді норвегиялық тілге бейімделген «langue d'oïl» тілі деп атау тілдік жағынан дәлірек болар еді. Норвегиялық тілінде сөйлейтін норманндар (әдетте "Солтүстік адамы" деп аударылады) қазір Нормандия деп белгілі болған аймақты жаулап алғанда, олар жаңа бағыныштыларының тілінде сөйлей бастады, бұл тілге ықпал етті. Сондықтан норман тілі – сөздік қорының белгілі бір бөлігі норвегиялық текті және кейіннен басқа тілдерден алынған қарыз сөздерді қамтитын роман тілі болып табылады.

Бретонның ықпалы

Жерри тілі сонымен қатар бретон тілінен бірнеше сөздерді қабылдады (мысалы, [[wikt:pihangne 'шағын инелік краб', бретон тіліндегі bihan сөзінен 'кішкентай'; [[wikt:quédaine 'шапшаң', бретон тіліндегі gaden сөзінен 'қоян'), бірақ қазіргі тілге ең көп әсер француз және, күшейіп бара жатқан, ағылшын тілдерінен болды.

Ұзындығы

Jèrriais тілінде дауысты ұзындығы фонемалық рөл атқарады. Ұзын дауыстылар көбінесе жазуда шатырша белгісімен (circumflex accent) көрсетіледі. Зат есімнің дауысты әріппен аяқталуы соңғы дауыстыны ұзартып, көпше түрін білдіреді (жазуда 's' әрпі қосылып жазылады). Етістік формаларында дауыстылардың екі еселенуі (gemination) жүйелі түрде кездеседі, бұл дауыссыздардың арасында апострофпен ('') көрсетіледі, мысалы: ou pâl'la (ол сөйлейді); jé c'mench'chons (біз бастаймыз); i' donn'nait (ол беретін еді). Герундтерде де дауыссыздардың екі еселенуі жиі кездеседі, мысалы: faîs'sie (істеу, жасау); chant'tie (ән салу); tith'thie (ату); brîng'gie (сыпыру); gângn'nie (жеңу).