Кіріспе

Француздық-швейцариялық генерал және соғыс өнері туралы жазушы (1779–1869)

Антуан Анри Жомини (ʒɔmini; 6 наурыз 1779 – 22 наурыз 1869) – француз және кейіннен орыс әскерінде генерал болып қызмет еткен швейцариялық әскери шенеунік, сондай-ақ Наполеон дәуіріндегі соғыс өнерінің ең танымал жазушыларының бірі. Жомини әскери стратегияны көбінесе өздігінен үйренді, ал оның идеялары әскери академияларда маңызды орын алады, мысалы, Вест-Пойнттегі АҚШ Әскери академиясы. Оның теориялары кейіннен Америка Азамат соғысында қызмет еткен көптеген офицерлерге әсер еткен деп саналады. Ол "Соғыс өнерінің тұжырымы" (1838) еңбегінде "логистика" терминін алғаш рет қолданған болуы мүмкін.

Ерте өмір және бизнес мансабы

Жомини 1779 жылдың 6 наурызында Швейцарияның Во кантонындағы Пайерне қаласында Бенджамин Жомини мен Жанна Маркуар отбасында дүниеге келді. Жоминилер – Швейцарияның ежелгі әулеттерінің бірі, оның әкесі мен әкесінің әкесі Пайерне қаласының мэрі қызметін атқарған. Жас шағында Жомини "әскер мен соғыс өнеріне құмар болған" және әскери жолға түсуді армандаған, бірақ ата-анасы оны кәсіпкерлікпен айналысуға бағыттаған.

Швейцария әскері

1798 жылы Хельветтік Республика құрылған кезде Жомини құлшыныспен революцияға ұмтылған және Фредерик Сезар де Ла Харптың жақтасы болды. Кітап 1804 жылдан 1810 жылға дейін бірнеше томдық болып жарық көрді.

Француз әскері

Жомини 1805 жылғы науқанда Нейдің штабында қызмет етті. Жомини Неймен бірге Ульм шайқасында шайқасты және сол жылдың желтоқсан айында оған француз армиясында полковник шені берілді. 1806 жылы Жомини Пруссиямен болатын соғыстың қалай жүретіні туралы өз ойларын жариялады. Бұл, сондай-ақ Жоминидің «Трайтта» сипаттаған Ұлы Фридрихтің жорықтары туралы білімі, Наполеонды оны өзінің штабына бекітуге ықпал етті. Жомини Наполеонмен бірге Йена шайқасында және Эйлау шайқасында болды, онда ол Құрмет Легионының крестімен марапатталды. Тілсит бейбіт шартынан кейін Жомини Нейдің штабының бастығы және барон атанды. 1808 жылғы испандық науқанында оның кеңестері маршал үшін көбінесе өте құнды болды, бірақ Жомини басшысымен келіспей, көптеген жауларының, әсіресе император штабының бастығы Луи Александр Бертьедің ықпалында қалды.

Ресей әскері

1807 жылы оған ресейлік қызметке өту туралы ұсыныстар жасалған, бірақ Наполеон оның француз армиясын тастау ниеті туралы естіп, оны бригада генералы шенімен қызметте қалуға мәжбүр етті. Бірнеше жыл бойы Жомини екі патшаның да келісімімен француз және орыс офицерлік лауазымдарын бірдей атқарды. Алайда, Франция мен Ресей арасында соғыс басталғанда, ол қиын жағдайға түсті және байланыс желісінде жауынгерлік емес міндеттерді орындауға бел буды. Осы кезде Мәскеуден шегініс және Пруссияның көтерілісі соғыстың орталығын Орталық Германияға көшірді. Жомини дереу Нейге қосылып, Лютцен шайқасына қатысты. Нейдің корпустар тобының штаб бастығы ретінде ол Баутцен шайқасы алдында және оның барысында ерекше көзге түсті. Осы қызметі үшін ол дивизия генералы шеніне ұсынылды. Бірақ Бертье Жоминидің атын тізімнен өшіріп қана қоймай, оны тұтқындады және штаб есебін ұсырмағаны үшін армия бұйрығымен сөккенімен айыптады. Нейдің Баутцен шайқасындағы шабуылынан күтілген нәтижелерге қол жеткізуге кедергі келтірген түсініспеушіліктерге Жомининің қатысы қаншалықты болғаны белгісіз. Дегенмен, Жоминидің пікірінше, айыптаудың себебі ұсақ және негізсіз болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Жомини 1809-1810 жылдары жоспарлағандай, орыс қызметіне өтті. Бұл әрекет жауға дезертирлік ретінде қарастырылды және француз армиясының көптеген өкілдері мен оның жаңа әріптестері осылай түсінді. Бұл, Жоминидің Ресей армиясында бірнеше жылдан бері сақталған офицерлік лауазымына ие болғанына және 1812 жылы Ресейге басып кіруге қатысудан бас тартқанына қарамастан болды. Ең маңыздысы, Наполеон оның француз емес, швейцариялық азамат екенін атап өтті. Оның швейцариялық патриотизмі өте күшті болды, сондықтан ол 1814 жылы одақтастар Швейцарияның бейтараптығын бұзуына жол бермегендіктен одақтас армиясынан шықты. Өз еліне деген сүйіспеншілігінен бөлек, оның басты мақсаты соғыс өнерін зерттеу, оқыту және тәжірибеден өтетін жаттығулар жасау болды. Эйлау шайқасының шешуші сәтінде ол: «Егер мен екі сағатқа ресейлік қолбасшы болсам!» – деп айқайлаған еді. Одақтастарға қосылғаннан кейін ол генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, патшаның жеке кеңесшісі болып тағайындалды және неміс науқаны кезінде маңызды көмек көрсетті. Француздардың саны, орналасқан жері және ниеттерін жауға сатқан деген айыптау Наполеон тарапынан негізсіз деп мойындалды. Швейцариялық патриот және француз офицері ретінде ол Рейн өзенінен Базель қаласынан өтуге және Францияға басып кіруге қатысудан бас тартты. 1815 жылы ол Александр патшамен бірге Парижде болды және өзінің ескі қолбасшысы Нейдің өмірін сақтауға тырысты. Нейді қорғау Жоминиге орыс қызметіндегі лауазымын жоғалту қаупін тудырды. Алайда ол қарсыластарының қарсылығын жеңіп, Вена конгресіне қатысты.

Соғыстан кейінгі қызмет және зейнеткерлік

Бірнеше жыл зейнетке шығып, әдеби еңбек жасағаннан кейін Жомини Ресей армиясындағы қызметін қайта жалғастырды және шамамен 1823 жылы толық генерал атанды. 1829 жылы зейнетке шыққанға дейін ол негізінен Николай патшаның (кейіннен император) әскери білімімен айналысты және 1832 жылы құрылған, ал 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін Николай академиясы деген бастапқы атын сақтап қалған орыс штаб колледжін ұйымдастыруда жұмыс істеді. 1828 жылы ол орыс-түрік соғысында майданда болды, ал Варна қамалында Александр орденінің үлкен лентасымен марапатталды. Бұл оның соңғы активтік қызметі болды. 1829 жылы ол Брюссельде қоныстанды, ол келесі отыз жыл бойы оның негізгі тұрғылықты жеріне айналды. 1853 жылы Франция мен Ресей арасында саяси келісімге қол жеткізуге жасаған сәтсіз әрекеттерінен кейін, Жомини Қырым соғысы кезінде патшаның әскери кеңесшісі болу үшін Санкт-Петербургке шақырылды. 1856 жылы бейбітшілік орнағаннан кейін ол Брюссельге оралды. Кейін ол Париждің жанындағы Пассиде қоныстанды. Өмірінің соңына дейін ол әскери өнер мен тарихқа қатысты трактаттар, памфлеттер және ашық хаттар жазумен шұғылданды. 1859 жылы Наполеон III одан франко-австрия соғысы үшін науқан жоспарын дайындауды сұрады. Оның соңғы эсселерінің бірі 1866 жылғы австрия-пруссия соғысы және дулы қарудың (breech-loading rifle) ықпалы туралы болды. 1870-71 жылдардағы франко-пруссия соғысына бір жыл қалғанда Пассидеде қайтыс болды.

Шығармалары

Жомини, Анри. Traité de grande tactique, ou, Relation de la guerre de sept ans, extrait de Tempelhof, commentée et comparée aux principales opérations de la dernière guerre; avec un recueil des maximes les plus importants de l'art militaire, justifiées par ces différents événements. Париж: Гиже мен Мишо, 1805. Ағылшын тіліндегі аудармасы: Jomini, Antoine Henri, trans. Полковник С. Б. Холаберд, АҚШ. Ұлы Фридрих соғыстарының қазіргі жүйеге қарама-қарсы үлкен әскери операциялар туралы трактат: немесе сын және әскери тарих, 2 том. Нью-Йорк: Д. ван Ностранд, 1865. Жомини, Ле Барон де. Соғыс өнерінің нақты белгілері: стратегияның негізгі комбинациялары, ұлы тактика және әскери саясат. Брюссель: Мелин, Канс және Копанье, 1838. Ағылшын тіліндегі аудармасы: Jomini, Baron de, trans. Майор О. Ф. Виншип пен лейтенант Э. Э. Маклин [АҚШ]. Соғыс өнері. Нью-Йорк: Г. П. Путнам, 1854; Жомини, барон де, trans. Капитан Г. Х. Менделл және лейтенант W. P. Craighill [АҚШ]. Соғыс өнері. Филадельфия: Дж. Б. Липпинкотт, 1862; қайта басылған, Вестпорт, КТ: Гринвуд Пресс, 1971; қайта басылған, Чарльз Мессенджердің жаңа кіріспесімен, Лондон: Гринхилл Букс, 1992. Жомини, Ле Барон де. Революция науқандарының тарихи және әскери тарихы (1806; жаңа редакциясы 1819–1824), Париж және Брюссель, 1806, 1824. Жомини, Ле Барон де. Наполеонның саяси және әскери өмірі, өзінің соттағы айтқандары арқылы баяндалған, Цезарь, Александр және Фредерик соттарында, 4 том, Анселин, Париж, 1827.