Басшылыққа бағыну және әлеуметтік ықпал

Кіріспе

Нақты нұсқауларға бағыну, билік басындағы тұлғаның бұйрықтарын орындау.

Құлшыныс, адам мінез-құлқында, – "билік басындағы тұлғаның нақты нұсқауларына немесе бұйрықтарына адамның мойынсұнуы" түріндегі әлеуметтік ықпал. Құлшыныс, әдетте, басқа біреудің өтінішіне жағымды жауап беру үшін қолданылатын жалпы термин ретінде кейбір авторлар құрбылардың ықпалымен сипатталатын бағынудан және көпшіліктің мінез-құлқына ұқсауға бағытталған сәйкестіктен ажыратылады. Құлшыныс, контекстке байланысты, моральды, әдепсіз немесе аморальды болып қарастырылуы мүмкін. Мысалы, психологиялық зерттеулерде адамдар көбінесе ішкі қақтығысты тудыруға арналған әдепсіз талаптармен бетпе-бет келеді. Егер адамдар әлі де талапқа бағынуды таңдаса, олар құлшыныспен әрекет етеді. Адамдардың заңды билік өкілдерінің алдында бағынатыны дәлелденді, бұл 1960 жылдары Стэнли Милграмның нацистер қарапайым адамдарды Холокосттың жаппай қырғынына қатыстыруға қалай мәжбүрлегенін анықтау үшін жүргізген Милграм экспериментімен көрсетілді. Эксперимент билікке бағынудың ерекшелік емес, қалыпты құбылыс екенін көрсетті. Милграм құлшыныс туралы былай деді: "Құлшыныс – әлеуметтік өмір құрылымындағы ең негізгі элемент. Кез келген қоғамдық өмірде белгілі бір билік жүйесі қажет, және тек жалғыз өмір сүретін адам ғана басқалардың бұйрықтарына қарсылық көрсетуге немесе бағынуға мәжбүр емес". Стенфорд түрмесі эксперименті де ұқсас қорытындыға келді.

Классикалық әдістер мен нәтижелер

Басқа салалар да мойынсұнуды зерттегенімен, әлеуметтік психология осы мәселе бойынша зерттеулерді дамытуда басты рөл атқарды. Ол түрлі тәжірибелер арқылы зерттелді.

Милграмның эксперименті

Бір классикалық зерттеуде Стэнли Милграм (Милграм экспериментінің бір бөлігі ретінде) өте даулы, бірақ жиі қайталанған зерттеуді жасады. Психологиядағы көптеген басқа эксперименттер сияқты, Милграмның тәжірибесінде де қатысушылар алдандырылды. Эксперимент барысында қатысушыларға жазаның оқуға тигізетін әсерін зерттеуге қатысатындары айтылды. Шындығында, эксперимент адамдардың қатыгездікке бойұсынуға дайындығына бағытталған. Әрбір қатысушы кездейсоқ сөздердің жұптары арасындағы байланыстарды анықтаушы ретінде жұмыс істеді. Эксперименттің басында "оқытушымен" кездескеннен кейін, "оқушы" (экспериментатордың көмекшісі) басқа бөлмеде отырды, оны естіуге болады, бірақ көрінбейді. Оқытушыларға әр дұрыс емес жауап үшін "оқушыға" күшейе түсетін электр тогын беру тапсырылды. Егер қатысушылар процедураға күмән келтірсе, "зерттеуші" (тағы да Милграмның көмекшісі) оларды жалғастыруға ынталандыратын. Қатысушыларға оқушының азапты айқайларын, босатылу және экспериментті тоқтату туралы өтініштерін, өміріне қауіп төндігін және жүрек ауруымен ауыратынын елемеуді бұйрық берілді. "Зерттеуші" эксперименттің жалғасуы керек деп талап етті. Бұл эксперименттегі тәуелді айнымалы – берілген тоқтың кернеуінің мөлшері. Милграм зерттеуінен айырмашылығы, онда әр қатысушы бірдей жағдайға түсті, ал осында қатысушылардың жартысы кездейсоқ түрде түрме күзетшілеріне, ал қалған жартысы тұтқындарға бөлінді. Эксперименттік орта физикалық түрмеге ұқсатып жасалды, сонымен қатар "психологиялық тұтқындық сезімін" тудырды. Зимбардо күзетшілер бұйрықтарды орындап, агрессивтілік танытқанда ұқсас нәтижелерге қол жеткізді. Тұтқындар да күзетшілеріне деген ашу-ыза мен наразылық білдірді. "Күзетшілердің" қатыгездігі және "тұтқындардың" салдарынан туған стресс Зимбардоны экспериментті 6 күннен кейін мерзімінен бұрын тоқтатуға мәжбүр етті. Бұрынғы зерттеулерден алынған деректерді пайдаланып, Бергер қатысушылардың мойынсұну туралы ойларын зерттеді. Алдыңғы зерттеуге қатысушылардың пікірлері "жеке жауапкершілік және оқушының денсаулығы" туралы айтылған сөздердің саны бойынша жіктемеленді. Бірінші экспериментте қатысушылар қолданған ынталандырулардың саны да өлшенді. Милграмның жұмысын ішінара қайталайтын тағы бір зерттеу эксперименттік жағдайды өзгертті. Утрехт университетіндегі мойынсұну туралы зерттеулердің бірінде қатысушыларға жұмысқа орналасуға арналған емтихан тапсырып жатқан серіктерін ұятқа қалдыру тапсырылды. Қатысушыларға эксперименттік жағдайда оның сәтсіздігіне себеп болған барлық стресстік сөздерді айту тапсырылды, бірақ бақылау жағдайында оларға стресстік сөздер айтуға рұхсат етілмеді. Тәуелді өлшемдер қатысушының барлық стресстік сөздерді айтқан-айтпағаны (абсолютті мойынсұнуды өлшеу) және стресстік сөздердің саны (салыстырмалы мойынсұну) болды. Утрехт зерттеулерінен кейін тағы бір зерттеу қатысушылардың билікке қанша уақыт бойұсынатынын анықтау үшін стресстік сөздер әдісін қолданды. Бұл эксперименттегі тәуелді өлшемдер стресстік сөздердің саны және жеке айырмашылықтарды өлшеуге арналған жеке тұлғалық өлшемдері болды.

In one classical study, Stanley Milgram (as part of the Milgram experiment) created a highly controversial yet often replicated study. Like many other experiments in psychology, Milgram's setup involved deception of the participants. In the experiment, subjects were told they were going to take part in a study of the effects of punishment on learning. In reality, the experiment focuses on people's willingness to obey malevolent authority. Each subject served as a teacher of associations between arbitrary pairs of words. After meeting the "teacher" at the beginning of the experiment, the "learner" (an accomplice of the experimenter) sat in another room and could be heard, but not seen. Teachers were told to give the "learner" electric shocks of increasing severity for each wrong answer. If subjects questioned the procedure, the "researcher" (again, an accomplice of Milgram) would encourage them to continue. Subjects were told to ignore the agonized screams of the learner, his desire to be untied and stop the experiment, and his pleas that his life was at risk and that he suffered from a heart condition. The experiment, the "researcher" insisted, had to go on. The dependent variable in this experiment was the voltage amount of shocks administered. Unlike the Milgram study in which each participant underwent the same experimental conditions, here using random assignment half the participants were prison guards and the other half were prisoners. The experimental setting was made to physically resemble a prison while simultaneously inducing "a psychological state of imprisonment". Zimbardo obtained similar results as the guards in the study obeyed orders and turned aggressive. Prisoners likewise were hostile to and resented their guards. The cruelty of the "guards" and the consequent stress of the "prisoners," forced Zimbardo to terminate the experiment prematurely, after 6 days. Using data from his previous study, Burger probed participant's thoughts about obedience. Participants' comments from the previous study were coded for the number of times they mentioned "personal responsibility and the learner's well being". The number of prods the participants used in the first experiment were also measured. Another study that used a partial replication of Milgram's work changed the experimental setting. In one of the Utrecht University studies on obedience, participants were instructed to make a confederate who was taking an employment test feel uncomfortable. Participants were told to make all of the instructed stress remarks to the confederate that ultimately made him fail in the experimental condition, but in the control condition they were not told to make stressful remarks. The dependent measurements were whether or not the participant made all of the stress remarks (measuring absolute obedience) and the number of stress remarks (relative obedience). Following the Utrecht studies, another study used the stress remarks method to see how long participants would obey authority. The dependent measures for this experiment were the number of stress remarks made and a separate measure of personality designed to measure individual differences.

Нәтижелер

Бёргердің алғашқы зерттеуінің нәтижелері Милграмның бұрынғы зерттеуіндегі нәтижелермен ұқсас болды. Мойынсұну деңгейі Милграм зерттеуіндегідей болды, бұл қатысушылардың мойынсұнуға бейімділігі уақыт өте келе төмендемегенін көрсетеді. Сонымен қатар, Бёргер екі жыныстың да бірдей мінез-құлық танытқанын анықтады, бұл жынысына қарамастан, қатысушылардың мойынсұнуы мүмкін екенін көрсетеді. Бёргердің келесі зерттеуінде, оқушының жағдайына алаңдаған қатысушылар зерттеуді жалғастыруға көбірек тартынғанын анықтады. Сондай-ақ, тәжірибеші қатысушыны қаншалықты көп жалғастыруға итерсе, олар тәжірибеден бас тартуға соншалықты дайын екенін анықтады. Утрехт университетінің зерттеуі де Милграмның нәтижелерін қайталады. Олар қатысушылар тапсырмадан ләззат алмайтындарын көрсетсе де, олардың 90% -нан астамы тәжірибені аяқтады. Австралия және Иорданиядағы зерттеулер де қатысушылардың мойынсұнушылық танытқанын көрсетті.

Салдары

Мойынсұну зерттеулерінің негізгі болжамдарының бірі – әсердің тек тәжірибелік жағдайлардың нәтижесінде туындайды деген пікір. Алайда, Томас Бласс жүргізген зерттеулер бұл тұжырымға қарсы келеді, себебі кейбір жағдайларда қатысушылардың тұлғалық қасиеттері нәтижелерге ықпал етуі мүмкін. Бласс мойынсұну туралы жасаған бір шолуында, қатысушылардың жеке тұлғасының билікке қатысты реакцияларына әсер ететінін анықтады. Ол бұл тұжырымды өз зерттеулерінде де растады: мысалы, бір тәжірибесінде, қатысушылар Милграмның бастапқы зерттеулерінен алынған видеофрагменттерді тамашалағанда, авторитарлық көзқарасы жоғары болғандар оқушыны жазалағандардың жауапкершілігін азайта түсті. Тұлғалық қасиеттерге қоса, билікке мойынсұнуға қарсы тұратын қатысушыларда әлеуметтік интеллект деңгейі жоғары болды.

Басқа зерттеулер

Мойынсұнушылықты Милграм парадигмасынан тыс, экономика немесе саясаттану сияқты салаларда да зерттеуге болады. Экономика саласындағы бір зерттеу, зертханадағы және үйдегі салық органына мойынсұнуды салыстырып қарағанда, қатысушылар зертханада қатысу салығын төлеуге әлдеқайда ынталы екенін анықтады. Бұл тұжырым, тіпті эксперименттік ортадан тыс жерлерде де адамдардың билікке мойынсұну үшін әлеуетті қаржылық пайдадан бас тартатынын көрсетеді. Саяси ғылымға қатысты тағы бір зерттеу, штаттар дәрігер көмегімен өлімді заңдастыра ала ма деген мәселені қараған Жоғарғы Сот ісіне дейін және кейін қоғамдық пікірді өлшеді. Олар қатысушылардың билікке мойынсұнуға бейімділігі, қоғамдық пікірді анықтауда діни және моральдық сенімдеріне қарағанда маңыздырақ емес екенін анықтады. Алдыңғы зерттеулер мойынсұнушылықтың түрлі жағдайларда да сақталуын көрсеткенімен, бұл тұжырым дін мен мораль сияқты жеке факторлардың адамдардың билікке мойынсұну деңгейін шектеуі мүмкін екенін ұсынады.

Хофлинг ауруханасының эксперименті

Милграм мен Стэнфорд эксперименттері зерттеу ортасында жүргізілді. 1966 жылы психиатр Чарльз К. Хофлинг мейірбике-дәрігер қарым-қатынасындағы бағыну туралы далалық эксперимент нәтижелерін жариялады. Мейірбикелер, өздері экспериментке қатысып жатқанын білмей, белгісіз дәрігерлердің бұйрығымен пациенттеріне (құрамы жоқ) қауіпті дозадағы дәрі беруге мәжбүр болды. Аурухана ережелеріне сәйкес, осындай жағдайда дәрі беруге рұқсат етілмегенімен, 22 мейірбикелердің 21-і пациентке артық доза берген болар еді.

Мәдени ұстанымдар

Көптеген дәстүрлі мәдениеттер мойынсұнуды қасиетті мінез деп санайды; тарихи тұрғыдан алғанда, қоғамдар балалардың үлкендерге (патриархат немесе матриархатпен салыстырыңыз), құлдардың иелеріне, феодалдық қоғамдағы шаруалардың жер иелеріне, жер иелерінің патшаға және барлық адамның Құдайға бағынуын күткен. АҚШ-та құлдық тоқтатылғаннан кейін де, қара нәсілді адамдардың ақ нәсілділерге бағынуын және олардың қалауына бойұсынуын талап ететін «Қара кодекстер» болды, оның салдары линчең болды. Ислам дініндегі берілудің маңыздылығын және оның рөлін қарастырайық (Ислам сөзі сөзбе-сөз «бойұсыну» дегенді білдіреді). Кейбір христиан үйлену рәсімдерінде, құрмет пен махаббатпен қатар, әйелдің (бірақ күйеудің емес) неке антына мойынсұну ресми түрде енгізілді. Бұл әйелдердің сайлау құқығы мен феминистік қозғалыс тарапынан сынға ұшырады. Кейбір конфессияларда осы уәде беру міндетті емес болып кетті. Католик шіркеуінде мойынсұну – «Иса Мәсіхтің жолын ұстануда сенім мен махаббат рухымен орындалатын» евангельдік кеңестердің бірі саналады. Ересектердің ережелеріне мойынсұнуды үйрену балалық шақтағы әлеуметтену процесінің маңызды бөлігі болып табылады, ал ересектер балалардың мінез-құлқын өзгерту үшін көптеген әдістерді қолданады. Сонымен қатар, әскерде әскерилерге жаттығулар жасалады, олардың бұйрықтарды орындауға қабілетті болуы үшін, оқусыз адам бұйрықтарды орындауға дайын болмайтын жағдайларда. Әскерге бастапқыда шапанын жерден жинау, дұрыс қадаммен жүру немесе қатарда тұру сияқты көрінеу маңызсыз нәрселерді орындау бұйырылады. Бұйрықтар күшейе түседі, содан кейін әскерге оқ атысының ортасына өзінің орнын қоюға бұйрық берілгенде, олар инстинктивті түрде мойынсұнады.

Престиж немесе биліктің бейнесі

Милграм экспериментін жүргізгендер әлеуетті еріктілермен сұхбаттасқанда, қатысушыларды іріктеу процесінің өзі, нақты эксперименттен тыс, мойынсұнуға әсер ететін бірнеше факторларды көрсетті. Іліктесуге қабілеттіліктеріне қатысты сұхбаттар Коннектикут штатының Бриджпорт қаласындағы қираған ғимараттар кешенінде өтті. Ғимараттың нашарлау дәрежесіне қарамастан, зерттеушілер жарнамада көрсетілгендей, Йель университетінің профессорының қатысуы мойынсұнушылардың санына әсер ететінін анықтады. Милграм мойынсұнуға әсер ететін факторларды анықтау үшін сұхбаттарды әдейі ұйымдастырмағандықтан, Йель профессорысыз іліктесуді сынау үшін қосымша зерттеулер жүргізілмеді. Милграмның экспериментіндегі егжей-тегжейлілікке назар аудару туралы пікірлер: Зерттеу таңғажайып құлшыныс пен нәзіктікпен жүргізілді. Мысалы, Милграм «экспериментатордың» ақ емес, сұр зертхана халатын киюін қамтамасыз етті, себебі ол қатысушылардың «экспериментаторды» дәрігер деп ойлауын қаламай, осылайша өз нәтижелерін дәрігерлердің билігімен байланыстыруды шектегісі келді. Көбінесе престиж жеке фактор ретінде қарастырылса да, шын мәнінде, ол биліктің бір бөлігі ғана. Осылайша, Йель университетінің профессоры зертхана халатын киіп, беделге ие болған жағдайда, бұл оның тәжірибесімен және мәртебесімен байланысты әлеуметтік мәртебесінің көрінісі болып табылады.

Агенттік күй және басқа факторлар

Милграмның пікірінше, "бағынудың мәні адамның өзін басқа адамның тілегін орындау құралы ретінде қарастыра бастауында, сол себепті ол өзінің іс-әрекеттеріне жауапкершілік сезінбейді. Адамның көзқарасы осылай түбірлі өзгергеннен кейін, бағынудың барлық негізгі белгілері туындайды". Сондықтан, "тәжірибеге қатысушының ең маңызды мәселесі – тәжірибешінің мақсатына бағынғаннан кейін, өзінің ішкі процестерін қайтадан бақылауға алу болып табылады". Бұл гипотетикалық агенттік күйден өзге, Милграм қатысушының бағынуын түсіндіретін тағы да бірнеше факторлар бар екенін айтты: әдептілік, бас тартудың қиындығы, тапсырманың техникалық жақтарына ден қою, адамдық қасиеттері бар күштерді бейперде деп санау, тәжірибенің пайдалы мақсатқа қызмет ететініне сенім, іс-қимылдың сатылап дамуы және үрей.

Сенімнің берік болуы

Милграмның нәтижелерін түсіндірудің тағы бір жолы – сенімділік табандылығын түпкі себеп ретінде қарастыру. Адамдардың қателігі – сырттай мейірімді көрінетін биліктің ішкі жағы зұлым екенін, тіпті оның зұлым екенін көрсететін айқын дәлелдерге қарамастан, түсіне алмайтындығында. Сондықтан, қатысушылардың таңғажайып әрекеттерінің түпкі себебі тұжырымдық болуы мүмкін, ал "адамның жеке тұлғасын үлкен ұйымдық құрылымдарға сіңіріп, адамгершілігінен айырылу қабілеті" емес.