Кіріспе
Құсқұйрық (Bubo scandiacus), сондай-ақ полярлық құсқұйрық, ақ құсқұйрық және Арктикалық құсқұйрық деп те аталады, нағыз құсқұйрықтар тұқымдасына жататын ірі, ақ түсті құс. Қарлы құсқұйрықтар Солтүстік Америка мен Палеарктиканың Арктикалық аймақтарында туа бітіп, көбінесе тундрада көбейеді. Бұл құсқұйрықтардың ең үлкен түрлерінің бірі, қауырсыны негізінен ақ болады. Жас еркек қарлы құсқұйрықтардың денесінде қара дақтар болады, олар жетілгенге дейін аналықтарға ұқсас көрінеді, содан кейін әдетте ақ түске айналады. Қанаттағы қоңыр дақтардың құрамын анықтау, толық сенімді болмаса да, жеке қарлы құсқұйрықтың жасын және жынысын анықтаудың ең сенімді тәсілі болып табылады. Көптеген құсқұйрықтар күндіз ұйықтап, түнде аң аулайды, бірақ қарлы құсқұйрық көбінесе күндіз белсенді болады, әсіресе жаз айларында. Қарлы құсқұйрықтар өте көп жұмыртқа салады, әдетте 5-11 жұмыртқадан, жұмыртқа салу және олардан шабақ шығу уақыты айтарлықтай аралықта болады. Мұндай болжауға болмайтын құсты зерттеудің қиындығын ескере отырып, қарлы құсқұйрықтың жағдайы туралы тарихи деректер аз болды. Дегенмен, соңғы мәліметтер түрдің қарқынды түрде азайып бара жатқанын көрсетеді. Әлемдік популяция бір кезде 200 000-нан астам жеке құсқа бағаланған, ал соңғы мәліметтер бойынша, әлемде 100 000-нан аз құс бар және сәтті көбейетін жұптардың саны 28 000 немесе тіпті одан да аз. Себептері толыққанды түсініксіз болғанымен, жаһандық жылынумен байланысты көптеген күрделі экологиялық факторлар қарлы құсқұйрықтың өмір сүруіне қауіп төндіруде болуы мүмкін. Bubo атауы латын тілінде "мүйізді құсқұйрық" дегенді білдіреді, ал scandiacus – Скандинавияға қатысты деген мағынаны беретін нео-латын сөзі. Алдыңғы тұқымдық атауы Nyctea грек тілінен алынған, "түн" дегенді білдіреді. Бұрын қарлы құсқұйрық Nyctea scandiaca ретінде жеке тұқымның жалғыз өкілі саналған, бірақ mtDNA цитохром b тізбегінің мәліметтері оның Bubo тұқымдасына жататын мүйізді құсқұйрықтармен тығыз байланысты екенін көрсетті, сондықтан бұл түрді көбінесе осы тұқымға қосады. Дегенмен, кейбір ғалымдар бұл жіктемені күмәнданып, Nyctea тұқымын сақтауды жөн көреді. Көбінесе билік органдары остеологиялық ерекшеліктерге негізделген жеке тұқымды сақтауға ұмтылады. Генетикалық тестілеу қарлы құсқұйрықтардың генетикалық жағынан ерекше екенін көрсетті, олар басқа Bubo құсқұйрықтарынан шамамен 8% айырмашылығы бар, бұл Nyctea тұқымын бөлек санайтындарға сенім береді. Алайда, эволюциялық тарихында салыстырмалы түрде жаңа ортақ тегі генетикалық зерттеулер мен қазбаларды қарастыру арқылы көрсетілді және қарлы құсқұйрықты басқа заманауи түрлерден, мысалы, еуразиялық бүркіт құсқұйрығынан (Bubo bubo) ажыратуға тарсометатарс сүйегінің остеологиясынан басқа ештеңе көмектеспейді. Жалпы алғанда, генетикалық материалдар арқылы құсқұйрықтардың өте ерекше топ екені анықталды, ал сырттай ұқсас топтар, мысалы, Caprimulgiformes олармен тығыз байланысты емес. Құсқұйрықтардың ішінде, кәдімгі құсқұйрықтар қорадағы құсқұйрықтардан едәуір ерекшеленеді. Көптеген, бірақ барлығы емес, қазіргі кездегі кәдімгі құсқұйрықтардың Bubo құсқұйрықтарымен ортақ ата-бабасы болған сияқты. Традициялық Bubo құсқұйрықтарының қарлы құсқұйрықтармен байланысы туралы мәселеге қоса, басқа да осындай ірі құсқұйрықтардың қарым-қатынасы дағы түсініксіздіктер сақталып келеді. Олар кейде тұқымға немесе жеке тұқымдарға, яғни Ketupu немесе балық құсқұйрықтарына және Scotopelia немесе балық аулайтын құсқұйрықтарына кіреді. Адаптациялық ерекшеліктерге қарамастан, осы ірі құсқұйрықтардың (яғни Bubo, қарлы, балық және мүмкін балық аулайтын құсқұйрықтар) топтастырылуы кариотиптерді зерттеу арқылы расталады. Қарлы құсқұйрықтың қаңқа құрылысын бүркіт құсқұйрықтардан қалай ажырату туралы кейбір ертегілік пікірлерге қарамастан, оның қазба тарихы жақсы құжатталған. Қарлы құсқұйрықтардың бұрын Квартерлік мұз басу кезеңінде оңтүстікке қарай кеңінен таралғаны және солтүстік жарты шардың көп бөлігі мұздықпен жабылған кезде, соның ішінде Италия түбегінің көп бөлігінде мекендегені анықталды. Плейстоцен дәуірінде Франциядан табылған, яғни B. s. gallica, сол кездегі қарлы құсқұйрықтардың біршама ірі (бірақ қазіргі бүркіт құсқұйрықтарынан кішірек) және остеологиялық жағынан қазіргі формаға қарағанда жыныстық диморфизмге ие болғанын көрсетті (аналықтарға қатысты 9,9% диморфизм, бүгінгі күні 4,8%). Қазіргі қарлы құсқұйрықтарда ешқандай субтүр немесе басқа географиялық өзгерістер тіркелмеген, олардың көшпелі әдеттеріне байланысты әртүрлі тектес жеке құстар тез көбейеді.
The snowy owl (Bubo scandiacus), also known as the polar owl, the white owl and the Arctic owl, is a large, white owl of the true owl family. Snowy owls are native to the Arctic regions of both North America and the Palearctic, breeding mostly on the tundra. One of the largest species of owl, it is the only owl with mainly white plumage. Juvenile male snowy owls have dark markings that may appear similar to females until maturity, at which point they typically turn whiter. The composition of brown markings about the wing, although not foolproof, is the most reliable technique to age and sex individual snowy owls. Most owls sleep during the day and hunt at night, but the snowy owl is often active during the day, especially in the summertime. The snowy owl lays a very large clutch of eggs, often from about 5 to 11, with the laying and hatching of eggs considerably staggered. Given the difficulty of surveying such an unpredictable bird, there was little in depth knowledge historically about the snowy owl's status. However, recent data suggests the species is declining precipitously. Whereas the global population was once estimated at over 200,000 individuals, recent data suggests that there are probably fewer than 100,000 individuals globally and that the number of successful breeding pairs is 28,000 or even considerably less. While the causes are not well understood, numerous, complex environmental factors often correlated with global warming are probably at the forefront of the fragility of the snowy owl's existence. The genus name Bubo is Latin for "horned owl" and scandiacus is Neo Latin for "of Scandinavia". The former generic name Nyctea is derived from Greek meaning "night". Until recently, the snowy owl was regarded as the sole member of a distinct genus, as Nyctea scandiaca, but mtDNA cytochrome b sequence data shows that it is very closely related to the horned owls in the genus Bubo and the species is now thusly often considered inclusive with that genus. However, some authorities debate this classification, still preferring Nyctea. Often authorities are motivated to retain the separate genus on the grounds of osteological distinctions. Genetic testing revealed a reasonably distinct genetic makeup for snowy owls, being about 8% genetically distinct from other Bubo owls, perhaps giving credence to those who count the species as separate under Nyctea. However, a fairly recent shared origin in evolutionary history has been illustrated through a combination of genetic study and fossil review and there is little, other than osteology of the tarsometatarsus, to outright distinguish the snowy owl from other modern species like the Eurasian eagle owl (Bubo bubo). On a broader scale, owls in general have, through genetic materials, been determined to be a highly distinct group, with outwardly similar groups such as Caprimulgiformes revealed to not be at all closely related. Within the owl order, typical owls are highly divergent from barn owls. A number, but not all, of extant typical owls seem to have evolved from an ancient shared common ancestor with the Bubo owls. In addition to the question of relationship of the traditional Bubo owls to the snowy owls, ongoing ambiguity of the relationship of other similarly large sized owls has been persistent. These have sometimes either been included in the genus or within separate genera, i. e. the Ketupu or fish owls and the Scotopelia or fishing owls. Despite the adaptive distinctions, the grouping of these large owls (i. e. Bubo, snowy, fish and perhaps fishing owls) appears to be borne out via research of karyotypes. The fossil history of snowy owls is fairly well documented despite some early confusion on how to distinguish the skeletal structure of the snowy owls from eagle owls. It was determined that the snowy owl once was distributed much more widely and far farther to the south during the Quaternary glaciation when much of the Northern Hemisphere was in the midst of an ice age. and much of the Italian Peninsula. Pleistocene era fossils from France, i. e. B. s. gallica, showed that the snowy owls of the time were somewhat bulkier (though still notably smaller than contemporary eagle owls of the times, which were larger than the eagle owls of today) and osteologically more sexually dimorphic in size than the modern form (9.9% dimorphism in favor of females in the fossils against 4.8% in the same features today). There are no subspecific or other geographical variations reported in the modern snowy owls, with individuals of vastly different origins breeding together readily due to their nomadic habits.
Гибридтер
Қарлы буралар табиғатта басқа бура түрлерімен будандаспайды, сондықтан қарлы бура мен басқа бура түрлерінің араласып туған ұрпақтары табиғатта әлі көрілген жоқ. Дегенмен, 2013 жылы Германияның Колнбург қаласындағы хобби-күнделікті аңшылықпен айналысатын адам қарқұйрық бураның (еркек) және еуразиялық бүркіт бурасының (Bubo bubo, аналық) араласып туған ұрпақтарын өсірді. Нәтижесінде туған екі еркек гибрид бураның құлақтарында айқын құлақ шошақтары (қарлы бураларда әдетте болмайды), жалпы мөлшері, қызғылт сары көздері және аналық еуразиялық бүркіт бурасынан қара дақтардың сол үлгісі сақталды, ал әкесі қарлы бурадан әдеттегі қара және ақ реңктері мұра болды. Гибридтер неміс тіліндегі қарлы бура ("Schnee Eule") және еуразиялық бүркіт бурасы ("Uhu") сөздерінен құралған "Шнухус" деп аталды. 2014 жылға қарай гибридтер жетіліп, денсаулығы жақсы болды.
Сипаттама
Қарлы сытырлақ көбінесе ақ түсті болады. Олар ақ аюлар (Ursus maritimus) және арктикалық түлкілер (Vulpes lagopus) сияқты жыртқыш сүтқоректілерге қарағанда таза ақ. Дегенмен, ең қоңыр еркектер мен ең ақ әйелдерді қауырсындары бойынша ажырату қиын. Кейбір түрлердің ересек болғаннан кейін жасы ұлғайған сайын ағарғаны байқалады. Бір зерттеудің қорытындысы бойынша, еркектер көбінесе, бірақ әрқашан емес, ақшыл болады және дұрыс жасын анықтау өте қиын, кейде жекелегендер жасы ұлғайғанда ағарады, қоңырлайды немесе сыртқы түрі өзгермейді. Бұрынғыда ақшыл болған кейбір ересек әйелдерде жаңадан қою, айқын іздер пайда болады. Керісінше, кем дегенде төрт жылдан бері сақиналанған кейбір құстардың іздерінің мөлшері өзгермеген. Балапандар бастапқыда сұрғылт ақ болады, бірақ тез арада қара сұр қоңыр түске ауысады. Бұл түсті қауырсын тундрадағы әртүрлі түсті қырықжапырақтарға қарсы тиімді жасырынуға көмектеседі. Жастардың қауырсыны ересек әйелдердің қауырсынына ұқсас, бірақ орташа есеппен сәл қоңырлау болады. Құстар көбінесе шілде мен қыркүйек айларында қауырсындарын жаңартады, көбеймейтін құстар кейінірек және толық жаңартады, бірақ бұл жаңару оларды ұшуға қабілетсіз етпейді. Жалпы алғанда, қарлы сытырлақтың қауырсыны Еуразиялық сұңқар сытырлақтан жылдам жаңарып, жаңа қауырсын шығарады. Кейде қарлы сытырлақтың көзінің шеті әлсіз қара түсті болуы мүмкін, ал мұрыны қараңғы сұр түсті болады, бірақ бұл көбінесе қауырсынмен жабылып, көрінбейді. Қарлы сытырлақтың айқын тілімделген қанаттары ұзақ қашықтыққа ұшуда және кеңінен қанат қағуда басқа сытырлақтарға қарағанда артықшылық береді. Қарлы сытырлақтың шуды басатын тілімдері мен қанатқа ұқсайтын қауырсындары бар, бұл көптеген сытырлақтардың ұшуын тым шулы емес етеді, бірақ олардың саны Бубо сытырлақтарына қарағанда аз. Сондықтан, қанаттарының жұмсақтығымен байланысты, қарлы сытырлақтың ұшуын жақыннан естіуге болады. Қарлы сытырлақтың ұшуы тұрақты және тікелей болады, ол үлкен, баяу ұшатын сұңқардың ұшуын еске түсіреді. Сондай-ақ, сұңқар сытырлаққа қарағанда, қарлы сытырлақтың салыстырмалы түрде қысқа қисық мұрындық бөлігі, орбиталық қабақтың пропорционалды түрде үлкен ұзындығы және көзді қоршап тұрған әлдеқайда ұзын склеротикалық сақинасы бар, ал алдыңғы ашылу кез келген сытырлақтың ең үлкені болып табылады. Сытырлақтардың өте үлкен көздері бар, олар қарлы сытырлақ сияқты ірі түрлерде адамдардың көздерімен шамалас. Қарлы сытырлақтың көзінің диаметрі шамамен болады, ол үлкен мүйісті сытырлақ пен Еуразиялық сұңқар сытырлақтың көздерінен сәл кішкентай, бірақ басқа кейбір ірі сытырлақтардың көздерінен сәл үлкен. Қарлы сытырлақтар үлкен қашықтықтан және өте өзгермелі жағдайларда көре білуі керек, бірақ басқа көптеген сытырлақтарға қарағанда түнгі көру қабілеті нашар болуы мүмкін. Көру қабілетінің шектеулеріне қарамастан, қарлы сытырлақтың көру қабілеті адамдардан 1,5 есе артық болуы мүмкін. Сытырлақтардың барлық құстардың ішінде ең үлкен миы бар (сытырлақ түрлерінің мөлшерімен синхронды түрде өседі), ми мен көздің мөлшері ақыл-ойға қарағанда, мүмкін, түнгі өмір салты мен жыртқыштық мінез-құлықтың артуымен байланысты.
Өлшемі
Қарлы буға – өте ірі буға. Бұл түр Солтүстік Америкадағы ең ауыр және ең ұзын қанатты құс (сондай-ақ екінші ең ұзын), Еуропадағы ең ауыр және ең ұзын қанатты құс (және үшінші ең ұзын), бірақ Азиядағы басқа 3-4 түрден көлемдірек. Кейде олардың мөлшері шамалас деп айтылғанымен, қарлы буғаның орташа мөлшерінің барлық жағынан үлкен мүйізді буғадан сәл ірі, ал тайгада мекендейтін, ұқсас ерекшеліктері бар үлкен сұр буға (Strix nebulosa) жалпы ұзындығы бойынша ұзын және стандартты өлшемдері бойынша шамалас, бірақ қанаттары қысқа және салмағы қарлы буғадан әлдеқайда жеңіл. Әйелдер кейде "ірі" деп сипатталса, ал еркектер салыстырмалы түрде "шағын және тығыз" көрінеді. Еркек қарлы буғалардың ұзындығы шамамен , ал төрт үлкен сынамадан алынған орташа көрсеткіш – , ал ең үлкен ұзындығы, тексеруді қажет ететін болса, шамамен деп хабарланған. Қанаттарының ұзындығы еркектерде -ге дейін, ал орташасы . Әйелдердің дене салмағы орташа есеппен , медианасы , ал толық салмақ диапазоны . Жоғарыда аталған дене салмасының зерттеулерінен үлкен, Солтүстік Америкадағы алты қыстау орнындағы үлкен деректер жиынтығында 995 еркектің орташа салмағы , ал 1189 әйелдің орташа салмағы құрады. Еркектер үшін және әйелдер үшін тіркелген салмақтар, әдетте, аштан өлген буғаларға қатысты. Мұндай әлсіз құстардың денсаулығы нашарлаған және азық-түлік жетіспейтін қыста аштықтан өлім-жітім жиі кездеседі. Аналықтардың қанат шегінен 1-ге дейін, орташа есеппен 1-ден 3-ке дейін ауытқуы мүмкін. Бұл түрлер әдетте қарлы буғалар сияқты солтүстікке қарай көбеймейді, бірақ қарлы буғалар қыста оңтүстікке келгенде, олардың арасында ұқсастықтар кездеседі. Алайда, тіпті ең ақшыл үлкен мүйізді және еуразиялық бүркітқұстар да қарлы буғаларға қарағанда қараңғы түстермен айтарлықтай қатты таңбаланған (ең ақ бүркітқұстар ең ақ үлкен мүйізді бүркіттерге қарағанда ақшыл), құлақтарының көбірек және айқын түстері бар және ең қараңғы қарлы буғалардың екі түсті көрінісі жоқ. Үлкен мүйізді бунаның көздері қарлы буна сияқты сары болса, Еуразиялық бүркіт бунаның көздері ашық-сары түсті болады. Қыста қарлы буғалар әдетте пайдаланатын ашық жерлер үлкен мүйізді және еуразиялық бүркітқұстардың әдетте жақсы көретін шеткі және таслы мекендерінен ерекшеленеді. Негізгі дауысы – әдетте 2–6 (кейде одан да көп) құрайтын монотонды тізбек, иттің үрлеуіне ұқсас, дөрекі ноталар: кроох кроох кроох кроох. Бұл түрдің шақырулары Арктиканың жұқа ауасында ерекше алысқа, әрине, одан да көп , тіпті мүмкін, одан да алысқа дейін жетеді. Дабыл шақыруы – қатты, кескір, қарлы кеееа. Олар қорқынышқа немесе ренжітуге жауап ретінде де мүңкілдей алады. Бұл дыбыс мүңкілдеу деп аталғанымен, құлақ шағу емес, тілдің сыңғырлауы деп есептеледі. Көбінесе көбейту маусымында ғана дауыстап сөйлейтін болса да, кейбір қате ескі жазбалар қарлы буғаны мүлдем үнсіз деп сипаттағанмен, кейбір дауыстар қыс мезгілінде тіркелген. Қарлы буғалар Алясканың, Канаданың солтүстік бөлігінің және Еуро-Сибирь аймағының солтүстік бөлігіндегі арктикалық тундрада ұя салады. 1975 жылы Шетланд аралдарының солтүстігіндегі Фетлар аралында қарлы буғалар табылды, оларды Шетландтың RSPB күзетшісі Бобби Туллок тапты. Әйелдер 1993 жылға дейін жазғы демалысқа шықты, бірақ олардың Британ аралдарындағы мәртебесі қазір Шетланд, Сыртқы Гебридтер мен Кэрнгормға сирек келетін қысқы қонақ. Кейде Линкольнширдің оңтүстігінде де қаңғыбас қарлы булар кездеседі. Бұрынғы деректерден көрінетіндей, қарлы буғалар бір кездері Шетланд аралдарында тұрақты түрде көбейген болуы мүмкін. Олар Гренландияның солтүстігінде (негізінен Пэри Лэнд) және сирек "орталықтардың оқшауланған бөліктерінде", Исландияда таралған. Олар сонымен қатар Солтүстік Ресейдің көп бөлігінде, соның ішінде Солтүстік Сібір, Анадыр, Корякланд, Таймыр түбегі, Югорский түбегі, Саха (әсіресе Чукочья өзені) және Сахалинде таралған. Олар Ресейдің Новая Земля, Северная Земля, Жаңа Сібір аралдары, Врангель аралы, Командер және Холл аралдары сияқты Арктикалық аралдардың көпшілігінде таралған. Көбею мен таралу өте аз болғандықтан, Солтүстік Еуропада, Солтүстік Канада мен Солтүстік Аляска қарлы буғалардың көбейетін аймағының негізгі бөлігін, сонымен қатар Солтүстік және Солтүстік-Шығыс / жағалаудағы Ресейдің бірнеше бөлігін құрайды. 1886 жылдың ақпан айында қарлы буға жақын маңдағы құрлықтан Ньюфаундлендтің Гранд Банкісінің шетінде, Улунда атты Нова-Шотия пароходының тораптарына қонды. Ол тұтқындалып, кейіннен Нова-Шотландия мұражайында сақталды. Таңқаларлықтай, кейбір зерттеулер көрсеткендей, Солтүстік Америкада леммингтердің мол жылдарынан кейін, қарлы буғалардың үлкен пайызы құрлықта емес, теңіздік ортаны пайдаланған.
Қауіпті аймақ
Қыста орташа ендіктегі ірі құрттардың көбеюі, жақсы көбейту жағдайларына байланысты, нәтижесінде жас көшіп бара жатқан құстардың санының артуымен байланысты деп есептеледі. Олар туралы Солтүстік штаттардың барлығында, сондай-ақ Джорджия, Кентукки, Оңтүстік Каролина, АҚШ-тың Мексика шығанағының жағалауының көп бөлігі, Колорадо, Невада, Техас, Юта, Калифорния және тіпті Гавайиде де хабарланды. 2009 жылдың қаңтар айында Теннесси штатының Спринг-Хилл қаласында қарлы соу көрінді, бұл штаттың ішінде 1987 жылдан бері алғаш рет тіркелген жағдай. 2011/2012 жылғы қыста АҚШ-тың әртүрлі аймақтарында мыңдаған қарлы соулардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы да ерекше көзге түсті. 2013/2014 жылдары оңтүстікке қарай одан да ірі қоныс аудару болды, онда ондаған жылдар бойы Флоридада алғаш рет қарлы соулар байқалды. Еуразияда құрттаудың сипаты осы құстың Еуропалық бөлігінде сирек кездесуіне байланысты толық зерттелмеген, бірақ құрттау кезінде кездейсоқ кездесулер Жерорта теңізі аймағында, Францияда, Қырымда, Иранның Каспий теңізі жағалауында, Қазақстанда, Солтүстік Пәкістанда, Солтүстік-Батыс Үндістанда, Кореяда және Жапонияда сипатталған. Азор аралдары мен Бермуда аралдарына дейін де кездесуі мүмкін. Көбейетін жерлері әдетте теңіз деңгейінен төмен орналасқан, бірақ Норвегия сияқты ішкі тауларда оңтүстікке қарай көбейгенде, олар жоғарырақ биіктікте ұялай алады. Солтүстік-Шығыс АҚШ-та кездесетін жылдары жас құстар қалалық аймақтар мен гольф алаңдары, сондай-ақ ересек құстар негізінен пайдаланатын көгалдар мен егістік жерлер сияқты дамыған аймақтарда жиі кездеседі. Қазіргі уақытта Солтүстік Америкада қыстауға арналған қарлы соулардың ең тартымды мекені әуежайлар болуы мүмкін, олар олардың сүйікті мекендерінің жазық, шөпті сипаттамаларына ие болғандықтан, қыста адамдар мен жануарларға сүйенетін зиянкестердің және кең ауқымды шөпті және батпақты жолақтарға тартылған жабайы жануарлардың ерекше түрлілігіне ие. Мысалы, Массачусетс штатындағы Логан халықаралық әуежайы қысқы уақытта АҚШ-тағы ең сенімді жылдық популяциялардың біріне ие. Барлық жастағы құстар өз уақытының көп бөлігін Беринг теңізінде, Атлант мұхитында және тіпті Ұлы көлдерде, көбінесе мұздықтарда өткізеді. Норвегияда жазғы белсенділіктің ең жоғары уақыты кешкі сағат 9:00-ден таңғы сағат 3:00-ге дейін. Фетлардағы құс үйірмелерінің ең белсенді уақыты кешкі сағат 10:00-ден 11:00-ге дейін. Бір зерттеушінің мәліметінше, адамдар ең аз белсенділік танытатын уақыт - түскі сағат пен түн ортасы. Олардың белсенділігінің өзгеруі олардың негізгі олжасы - леммингтермен сәйкес келеді, және олар сияқты қарлы соу да кетермал деп саналуы мүмкін. Бұл түр өте суық температураға төтеп бере алады, температура минус 62,5 градус Цельсийге дейін төмен, ешқандай ыңғайсыздықсыз және минус 93 градусқа 5 сағатқа төтеп берді, бірақ осы кезеңнің соңында оттегі тұтынумен күрескен болуы мүмкін. Қарлы соудың қанаттарындағы жылу өткізгіштігі, мүмкін, Адели пингвинінен (Pygoscelis adeliae) кейін барлық құстардың арасында ең төменгі көрсеткішке ие, сондай-ақ Далл қойы (Ovis dalli) және Арктикалық түлкі сияқты ең жақсы оқшауланған сүтқоректілермен бәсекелеседі. Өте суық қыста аман қалу үшін күніне шамамен 7 кеміргішті жеу қажет. Қарлы соулар кез-келген мезгілде өз түрлеріне тән құстармен күреседі, бірақ бұл көбейту кезінде өте сирек кездеседі және қыста одан да сирек кездеседі. Егер екі қарлы соу арасындағы ұрыс күшейе берсе, иттер мен құйрықтардың өзара соғысуы мүмкін. Альбертада қыста әйел қарлы соулар бір-біріне қатысты аумақтық болып табылады және 80 күнге дейін аймақтан шықпауы мүмкін, бірақ еркектер көшпелі болып табылады, әдетте бір аймақта 1-2 күн (сирек 3-17 күн) тұрады. Әйелдер еркектерге қарағанда белгілі бір аймақта орташа есеппен жеті есе көп уақыт өткізеді. Қауіпті көріністер кезінде құстар дененің алдыңғы бөлігін төмендетеді, басын төмен және алға созады, қанаттары мен қауырсындарын жартылай созғаннан кейін, артқы жағын көтереді. Қарлы соулар жартылай отарлы болып саналғанмен, олар бұл қалыпқа жақсы сәйкес келмейді. Ұя салу орындары бос топталуы мүмкін, бірақ бұл шоғырланған олжаға кездейсоқ жауап болып табылады және әр жұп бір-біріне біршама төзбеушілікке бейім. Қыста қарлы соулар әдетте жалғызбасты болады, бірақ кейбір топтамалар тіркелді, әсіресе Арктикаға жақын жерде азық-түлік таңдаудың тар болуы 20-30 құстың шамамен бір аймақта жиналуына әкелуі мүмкін. Монтанада 31-35 құстың қыстағаны тіркелді, көбінесе 5-10 құстың бос топтамаларында топталған. Саутгемптон аралында құстар ұя салған жылы ұялардың арақашықтығы орташа есеппен құрады, ең жақын екі ұя арасындағы қашықтық ал емес, ал ұялардың тығыздығы болды. Нунавутта құстардың тығыздығы өнімді жылда бір ұяға дейін, ал жақсы жылда бір ұяға дейін өзгеруі мүмкін, ал 36 ұядан бір аймақта мүлдем жоққа шығаруға дейін. Ресейдегі Врангель аралындағы қарлы соулардың тығыздығы бір құсқа бір аймаққа дейін бағаланды. Қыстағы аумақтарды алғаш зерттеу Горикон батпағында жүргізілді, онда құстардың арақашықтығы құрады.
Көші-қон
Қарлы соу – егер де өте тұрақты болмаса, жартылай көшпелі құс, өте кең, бірақ дақылды қыстау ареалына ие. Қарлы соу қозғалысында басқа соулардан гөрі көбірек аумақты шарлайды, бірақ көптеген күрделі жеке ерекшеліктері белгілі, және олар көбінесе солтүстік-оңтүстік бағытта қозгалмайды. Әрбір күзде және қыста Сібір мен Моңғолияның жазықтарында, Канаданың далалары мен батпақтарында қарлы соулардың әртүрлі қозғалыстары тіркелген. 1974 жылдан 2012 жылға дейін Миннесота штатының Дулут қаласында тіркелген 419 қыстақ қарлы соудың саны, егеуқұйрықтар көп болған жылдары арта түсті. 43 Дулут қыстақ соуының келесі қыстарда қайта оралу көрсеткіші төмен болды (біреуі бір жыл бойы, келесі бірнеше жылда аздаған саны, ал тоғызы жылдар тізбектес емес). Қыстың соңында, сол аймақтағы соулар тундрада орташа есеппен жердің 108 күнін шарлап, ұя салуға қолайлы орын іздегені анықталды. 1882 жылдан 1988 жылға дейінгі 24 қыс аралығында Канада мен АҚШ-та қарлы соулардың көп саны тіркелді. Бұл – жаппай көші-қон жылдары. Робіллар және тағы басқалар (2016 ж.) жасаған зерттеуде осы көші-қондардың жоғары өнімділік жылдарымен байланысы расталды. 1991 жылдан 2016 жылға дейінгі көші-қон жылдарында көрілген қарлы соулардың 90% жас екені анықталды. Ірі жемтіктерін көбінесе жыртып, кейде басын алып тастайды, әдетте, иық сүйегі немесе кеуде сияқты үлкен бұлшық еттері бірінші болып желінеді. Күндіз аң аулау, жерден аң аулау және көбінесе толығымен ашық және ағашсыз жерлерде аң аулау – қарлы соудың басқа соулардан аң аулауда ерекшеленетін негізгі белгілері. Басқа жағдайларда аң аулау әдеттері ұқсас. Басқа соуларға қарағанда есту қабілеті нашар болғандықтан, олжаны көру және қозғалыс арқылы қабылдайды. Уткиягвик аймағында қарлы соулар көбінесе қысқа қуалау стилімен айналысады. Жем-шөпке күшті құлау немесе секіру, содан кейін күшті соққы беру жиі тіркеледі. Қыста қарлы соулар қардың астында, кеміндегісінде, субнивеальді аймақта олжаны ұстау үшін "қарға бату" қабілетіне ие. Көбінесе қарлы соулар өздерінің жемтіктерін жаяу қуады, мұндайда қанаттарын жаймайды. Альбертадан алынған қысқы байқауларда аң аулау техникасының азаматтар арасында айырмашылық байқалмады, аң аулаудың барлығы дерлік күтіп отыру әдісімен (әлі де аң аулау деп аталады) жүзеге асырылды. Альбертада ересек ұрғашылар жас ұрғашыларға қарағанда аң аулауда жақсы нәтижелер көрсетті. Альбертадағыдай, Нью-Йорк штатының Сиракуза қаласында 51 аң ауыстың 90% әлі де күтіп отыру әдісімен болды, ал 31% аң ауыста шұңқырдың кетуінен кейін сыпыру нұсқасы, ал 45% аң ауыста ұшыру әдісі қолданылды. Сиракузаның қыстаған соулары аулаудың 61% жағдайында адам жасаған нысандар мен ағаштардың қоспасынан тұратын биік тұрақтарды пайдаланды, ал 14% жағдайда төменгі тұрақтардан (мысалы, қоршау бағаналары, қар жинақтары және қоқыс үйінділері) пайдаланды, бұл биік тұрақтардың жартысына жуық, ал жерден бастау 10% жағдайларда болды. Швецияда еркектер ұрғашыларға қарағанда көбірек тұрақтан аң аулады, ал ересектер айтарлықтай кішірек жемге (кіші сүтқоректілерге) назар аударды және жас қарлы соулардан гөрі аң аулауда сәттіліктері жоғары болуы мүмкін. Көптеген жинақталған есептер қарлы соудың өліктерге тамақтануы сирек емес екенін көрсетеді (барлық соуларда бұл өте сирек деп есептелгеніне қарамастан), оның ішінде реңдіктердің (Rangifer tarandus) дене бөліктері ұяларға әкеліп қойылады және соулардың мұзды аюлардың қырсықтарына екінші рет тамақтануы да тіркелген. Мұндай мүмкіндік туғанда, мұндай соулар тіпті мұз теңізінің ірі сүтқоректілері, мысалы, морж (Odobenus rosmarus) және киттерге де тамақтана алады. Қарлы соулар әртүрлі аймақтарда орташа есеппен шамамен, Еуропадағыдай, 20 см-ге дейін жететін пеллеттер шығарады. Бұл R-таңдалған, яғни ол жемнің саны мен әртүрлілігінің артуынан пайдалана алатын мүмкіндікті пайдаланатын көбейткіш, оның айқын маманданғандығына қарамастан. Ол көбею маусымынан тыс уақытта өліктерді де жейді. Әлем бойынша қарлы соулардың тамақтанатын 200-ден астам түрлері белгілі. Бір зерттеу Аляска мен Канада биомалары үшін қарлы соулардың орташа жем мөлшері 150 г, Солтүстік Американың батысында орташа жем мөлшері 200 г, ал Солтүстік Американың шығысында 250 г, ал солтүстік Фенносканиядағы орташа жем мөлшері ұқсас (200 г) екенін көрсетті. Биом бойынша қарлы соулардың орташа түрлерінің саны 12-ден 28-ге дейін ауыспайды.
Жазғы диета
Қарқұйрықтың биологиясы леммингтердің болуымен тығыз байланысты. Бұл өсімдіктермен қоректенетін кеміргіштер – тундра экожүйесінің басты сүтқоректілерінің бірі, ренімен қатар, экожүйенің сүтқоректі биомассасының көп бөлігін құрайды. Леммингтер бүкіл тундраның топырағының, микрорельефінің және өсімдік жамылғысының негізгі құрылысшылары болып табылады. Американың төменгі Арктикалық аймақтарында Lemmus туысына жататын қоңыр лемминг басым, көбінесе ылғалды жерлерде кездеседі (шөптер, саздар және мүктермен қоректенеді), ал Dicrostonyx туысына жататын жағалы лемминг құрғақ, көбінесе биік жерлерде, бұталы жерлерде таралған, көбінесе жалбырақтар мен шөптесін өсімдіктерді жейді. Оңтүстіктегі қоңыр леммингтер солтүстіктегі жағалы леммингтерден өзгеше, тамаққа тоқ аймақтарда шексіз көбейеді, ал жағалы леммингтер қолайсыз жерлерге таралып, қоңыр леммингтерге тән жоғары тығыздыққа жете алмайды. 25 жылдық зерттеулер барысында Уткиягвик ауданында 42,177 жалпы жемтіктің ішінде шамамен 100% леммингтер табылды. Кейбір аймақтарда қарқұйрықтар леммингтердің сирек немесе толығымен жоқ болған жерлерде де көбейе алады. Уэльс принсі аралында, Нунавутта диетаның өзгеруі байқалды, онда биомассаның 78,3% леммингтер, 17,8% су құстары, 3,3% қарақұстар және шамамен 1% басқа құстар құрады. Солтүстік Швецияда диетаның 90% норвегия леммингінен тұратыны анықталды. Ямал түбегінде диетаның 40% жағалы леммингтер, 34% сібір қоңыр леммингі (Lemmus sibiricus), 13% Microtus кеміргіштері, ал птармиган мен қаздар 8% құрады, қалған бөлігін басқа құстар құрады. Тундраның кейбір аймақтарында қарқұйрықтар Арктикалық жерсілкіштерін (Spermophilus parryii) жеп қоюы мүмкін. Хопер шығанағы ауданында (әдеттегідей ұялайтын жерлерден әлдеқайда оңтүстікке қарай) биік жерлерде әртүрлі кеміргіштер, ал батпақты жерлерде су құстары жемтік ретінде алынды. Шетелдегі Фетлар аралында қарқұйрықтардың негізгі жемтігі еуропалық қоян (Oryctolagus cuniculus), еуразиялық острица (Haematopus ostralegus), паразиттік жағалар (Stercorarius parasiticus) және еуразиялық фимбрел (Numenius phaeopus) болды, олар осы ретпен, содан кейін басқа құс түрлері жемтік ретінде алынды (қоян және екінші деңгейлі құстар ересектер ретінде, ал острицалар мен жағалар толық бойы жеткен, бірақ жақында ғана ұшқан жасөспірімдер ретінде жемтелді). Аралдағы острицалар мен жағалардың 22-26% қарқұйрықтардың жемтігі болды деп есептелді. Ямал түбегінде қарқұйрықтардың сазгүл құсбақасының негізгі жыртқышы болғандығы және оның жиілігі сазгүл құсбақаларын бұталы жерлерге көшуіне себеп болуы мүмкін екені анықталды. Сазгүл құсбақаларына тәуелділік соулардың сақталуына қатысты алаңдаушылық тудырды, өйткені сазгүл құсбақалары көптеп аңшылыққа түседі, ал Норвегиядағы аңшылар аймақтық популяцияның 30% дейін союға рұқсат алады. Қауіпке ұшыраған және азайып бара жатқан Стеллерлік эйдер (Polysticta stelleri) Үткягвик ауданында ұя салғанда, жыртқыш қауіптен сақтану үшін қарқұйрықтардың ұяларына жақын жерлерді таңдаудан аулақ болады. Леммингтер жетіспеген кезде орташа өлшемді теңіз құстарына назар аударылады. Агатту аралында диета тек құстардан тұрады, өйткені онда сүтқоректілер жоқ. Агаттуда ең көп жемілген азық – ежелгі маррелет (Synthliboramphus antiquus), биомассаның 68,4% және саны бойынша 46% құрайды, ал екінші кезектегі жемшөптер саны бойынша кішкентай Личтің дауылдық петрельдері (Oceanodroma leucorhoa) (20,8%) және Лапландияның ұзын шұңқыры (10%), ал биомасса бойынша кішкентай итілер, жасыл қанатты терек (Anas carolinensis) және арлекин иті (Histrionicus histrionicus) (бірге 13,4% биомасса) құрады.
Қысқы диета
Қыста сүтқоректілер көбінесе қарлы сұрқардың ішкі аймақтардағы қорегінде басым, ал жағалау аймақтарында одан азырақ жейді. Жалпы, қыстайтын қарлы сұрқарлар көбейген кездегіден гөрі әртүрлі тағамдарды жейді, сонымен қатар жағалауда қыстайтындары ішкі аймақтардағыларға қарағанда көбірек түрлі тағамдармен қоректенеді. Өзендік Орегоннан алынған 62 түйіршікте, кем дегенде 75 түрлі жемшөптің арасында негізгі қорек – қара егеуқұйрық (Rattus rattus) (шамамен 40%), қызыл фалароп (Phalaropus fulicarius) (31%) және қабылан үйрек (Bucephala albeola) (19%) болды. Көзі куәгер болған шабуылдардың көпшілігі Орегон штатында қабылан үйректерге жасалған. Британ Колумбиясының оңтүстік-батыс жағалауында 139 жемшөптің барлығы құстардан тұрды. Басым жемшөп – су құстары, көбінесе су бетінен тікелей ұсталып, салмағы ауыр, яғни қабылан үйректер (саны бойынша 24% және қоректің биомассасы бойынша 17,4%) және мүйізді греб (Podiceps auritus) (саны бойынша 34,9% және биомасса бойынша 24,6%), содан кейін басқа да су құстары, көбінесе қанатты шаянның (Larus glaucescens) және американдық жұлдызшаның (Mareca americana) сәл ірі түрлері. Бұл аймақты зерттеудің тағы бір түрі, 122 жемшөптің үлгісінде, Таунсендтің құйрық тышқанының (Microtus townsendii) (10,65%) және қар аяқшылы қоянның (Lepus americanus) (5,7%) да байқалғанымен, мұнда қыстауға келген қарлы сұрқарлардың қорегінде қаздар мен басқа да су құстары басым болды. Қысқы уақытта қарлы сұрқарлар леммингтерге қарағанда Peromyscus тышқандары мен солтүстік қалталы гүлілер (Thomomys talpoides) сияқты түнгі қоректілерді көбірек жейді. Албертаның оңтүстігінде 248 жемшөп табылды, олардың ішінде Солтүстік Американың бұғысы (Peromyscus maniculatus) – 54,8% және далалық құс (Microtus pennsylvanica) – 27% құрады. Альбертадағы басқа да жемшөптер – сұр кескілең (Perdix perdix) (жалпы санының 5,79%), қоян, құйрық және құсқұйрық. Ричардсонның жер шары бөркіттері (Urocitellus richardsonii) Альбертадағы зерттеуде қысқы ұйқыдан шығу мен қыста қарлы сұрқарлардың пайда болуы кезінде көп мөлшерде желінді. Мичиган штатында табылған қарлы сұрқарлар 86% шалғынды құс, 10,3% ақ аяқты тышқан (Peromyscus leucopus) және 3,2% солтүстік қысқа құйрықты (Blarina brevicauda) жеді. 1927 жылдан 1942 жылға дейінгі төрт қыста Жаңа Англияда 127 асқазанның 155 жемшөпі 24,5% қоңыр тышқан, 11,6% шалғынды құс және 10,3% Dovekie (Alle alle) болды, сондай-ақ қарлы қоян мен құстардың аз мөлшері де кездесті (Анас рубрипс). Сол жылдары Онтариодағы асқазанның құрамына қоңыр тышқандар (20%), ақ аяқты тышқандар (17,5%) және жайылымдық құстар (15%) бастаған 40 анықталған жемшөп түрі кірді; Пенсильваниядан алынған 81 жемшөп түрі 60 асқазанда бос болмаған, шығыс мақта құйрығы (Sylvilagus floridanus) (32%), жайылымдық құс (11,1%), үй тауығы (Gallus gallus domesticus) (11,1%) және солтүстік бобвайт (Colinus virginianus) (5%) ең жиі анықталған жемшөп түрлері болды. Кірісілген қарапайым фазандар, олардың америкалық құстардан әлдеқайда осал екені анықталды, себебі олар ашық даладағы қарлы сұрқар сияқты ұшқан жыртқышқа жақындағанда, қызу емес, құмшайып отырады. Канзастағы қыстың бір күнінде 20 жемшөпті зерттеу барысында олжаның 35% -ы қызыл қанатты қарақұйрық (Agelaius phoeniceus), 15% -ы далалық құс (Microtus ochrogaster) және 10% -ы әрқайсысы американдық құс (Fulica americana) және гиспидтік мақталы тышқандар (Sigmodon hispidus) екені анықталды. Сент-Килда аралында жаздың басында тіршілік еткен, көбеймейтін қарлы сұрқарлар үшін 24 түйіршік табылды. 46 жемшөп түрінің ішінде Сент-Килда далалық тышқан (Apodemus sylvaticus hirtensis) саны бойынша 69,6% -ға басым болды, бірақ биомассаның 16,8% -ын құрады, ал ересек Атлантикалық пуффин (Fratercula arctica) жемшөп биомассасының 63,5% -ын және саны бойынша 26% -ын құрады (басқа қалдықтар – жас пуффиндер мен үлкен скуалар (Stercorarius skua)). Ағаш тышқандарының негізгі түрі, сондай-ақ, Майо округі, Ирландиядағы диетада басым болды және олардың қатаң түнгіліктеріне байланысты түнде ұсталған болуы мүмкін. Нокандода қысқы тамақтануға еуропалық қоян (40,1%), қызыл қоян (Lagopus lagopus scotica) (26,4%) және ересек тау қоян (Lepus timidus) (20,9%) (156 түйіршікте); Бен Макдуиде тамақтануға тау қоян (72,3%), далалық құс (Microtus agrestis) және жасөспірім тау қоян (8,5%) (33 түйіршікте); Кабрахта тамақтануға қызыл қоян (40%), тау қоян (20%) және еуропалық қоян (15%) (16 түйіршікте) көш бастады. Оңтүстік Финляндияда қыстаған қарлы сұрқарлардан табылған 110 жемшөптің ішінде бір ғана жемшөп далалық құс (жалғыз басқа жемшөп – бір ғана ұзын құйрықты қаз (Clangula hyemalis)) болды. Қазақстандағы Құрғалдаға табиғи қорығында қыстаған популяциядағы негізгі азық-түлік – сұр қызыл арқалы құс (47,4%), қысқы ақ жұлдызды хомяк (Phodopus sungorus) (18,4%), далалық пика (Ochotona pusilla) (7,9%), мысық шаян (7,9%), еуразиялық аспаншаяқ (Alauda arvensis) (7,9%), сұр құс (5,3%), далалық шаян (Mustela eversmanii) және сары балға (Emberiza citrinella) (2,6%). Курил аралдарында қыстаған қарлы сұрқарлардың негізгі қорегі – тундралық құстар, қара тышқандар, құмырсқалар және қиыршық, шамамен осы ретпен. Сонымен қатар, батыс қабылан (Tetrao urogallus) (екелей гендерде), үлкен сары қаз (Centrocercus urophasianus), сары мойынды шағалақайлар (Gavia adamsii) және Беуик аққуларының (Cygnus columbianus bewickii) балалары сияқты басқа да ірі құстарды қарлы сұрқар жей алады. Ірі сүтқоректілердің арасында қарлы сұрқар Арктика қояны (Lepus arcticus), тау қояны және аққұйрықты қоян (Lepus townsendii) сияқты ірі қояндардың жас және ересек дарақтарымен қоректенеді. Басқа да салыстырмалы түрде ірі жыртқыштар – үй мысығы (Felis catus), американдық күзен (Mustela vision) және жолақты скунс (Mephitis mephitis). Балықты көбінесе басқа жерде жемейді, бірақ қарлы сұрқар Арктика шары (Salvelinus alpinus) және көл алабұғасы (Salvelinus namaycush) сияқты балықтарды жей алады.
Түрлер аралық жыртқыш қатынастар
Қарлы буға көп жағынан өте ерекше буға болып табылады және экологиялық нишасы бойынша басқа буға түрлерінен өзгешеленеді. Леммингтерді аулайтын көптеген жыртқыштар леммингтердің сиреп таралуына байланысты бәсекелестікті көтере алмайды және мүмкіндік болғанда бір-бірін ығыстырып, тіпті өлтіреді. Дегенмен, экстремалды ортада энергияны сақтау қажеттілігіне байланысты, жыртқыштар бір-біріне бейтарап түрде қарай алады. Олардың салыстырмалы түрде кішірек мөлшеріне байланысты, үлкен мүйізді соулар (ірі бүркіт соудан айырмашылығы) қарлы буғаны өзара әрекеттесуде үнемі басып тастамайды және екі түрдің кез келгені буғалардың мөлшері мен мінез-құлқына байланысты басқаларына жол бере алады. Сонымен қатар, алтын бүркіттердің (Aquila chrysaetos) қарлы буғаларды, сондай-ақ барлық солтүстік теңіз бүркіттерін – ақбас (Haliaeetus leucocephalus), аққұйрықты (Haliaeetus albicilla) және Стеллер теңіз бүркіттерін (Haliaeetus pelagicus) аулайтыны белгілі. Кейде қарлы буғаларды оларды қорлаған құстар өлтіреді. Бір жағдайда, соқыр құс қарлы буғаны, бұрын оның балапанын өлтіргеннен кейін, тік түсумен өлтірді. Тағы бір жағдайда, Арктиканың үлкен тобы шағатайша қарлы буғаға аяусыз шабуыл жасап, оны өлімге ұшыратты. Көп жағдайда қарлы буғалар басқа жыртқыштардың құрбаны болғаннан гөрі, көптеген басқа жыртқыштарды басып алып, өлтіріп, жейтіні белгілі. Сонымен қатар, қарлы буғалар солтүстік қарлығаштарды да аулайды. Әлеуетті жыртқыш статусына байланысты, қарлы буға жыл бойы басқа жыртқыш құстардың шабуылына ұшырайды, оның ішінде қыстау жерлеріндегі солтүстік соқырлардың қатал шабуылдары, тіпті салыстырмалы түрде кішкентай, бірақ қатал және өте епті мерлиннің (Falco columbarius) шабуылдары да бар. Көптеген қарлы буғалар соқырдың жылдамдығы мен ұшу қабілетіне жете алмайды және кейбір құстар, мысалы, соқырлар оларды аяусыз мазалайды.
Жұптық байланыс және көбейту аумағы
Уткиягвикте 239 тіркелген ұрпақ алу әрекетінің ішінде 232-сі моногамды, ал қалған 7-сі әлеуметтік бигамиялық болды. Көбею аумағы Баффин және Элсмир аралдарындағыдай шамамен орташа есептеледі, бірақ ол азық-түліктің жеткілікті болуына және соулардың санына қарай өзгеріп отырады. Саутгемптон аралында "лемингтерге толы жыл" деп аталатын мамыр айының соңында кем дегенде 20 ата соу байқалды. Ұялар көбінесе ұзақ жылдар бойы қалыптасқан және тундраның қатып-еру процесінен табиғи түрде пайда болады.
Жұмыртқа
Жұмыртқа салу әдетте мамыр айының басында маусымның алғашқы он күнінде басталады. Орташа жұмыртқаның мөлшері салыстырмалы түрде кішкентай, еуразиялық бүркітқұйрықтың жұмыртқасынан 20%-ға, ал үлкен мүйізді құйрыққұйрықтың жұмыртқасынан 8%-ға кіші. Жұмыртқа салу аралығы әдетте 2 күн (көбінесе 41–50 сағат). Ауа райы нашар болғанда жұмыртқа салу аралығы 3–5 күнге дейін ұзарады. 11 жұмыртқадан тұратын жұмыртқалардың толық жиынтығын салуға 20–30 күн уақыт кетеді, ал шамамен 8 жұмыртқадан тұратын әдеттегі ұяға 16 күнге дейін созылады. Ұяға жақын жерде адамдарды көруге әдеттегідей реакция байқалады, бірақ одан әрі жақындау ата-аналарды көбірек мазалайды. Басқа жағдайларда, жыртқыштарға қарсы шабуыл жасалып, "жарылған қанат" тәсілі қолданылады, оның ішінде жоғары, жіңішке шылаулар мен ерекше сыбырлаулар араласады, көбінесе құс аспанға көтеріліп, бірден құлап, күрес имитациялайды. Бір автор еркек құстың ұядан алысқа тартып, тоқтатуға дейін созғанын жазған. Ұядан кетудің жыртқыштардан қорғану стратегиясы болуы мүмкін. Еркек қарлы буға жаңа ауланған жемін жерге, шатаң басып жүрген жас құстардың жанына тастап жіберуі мүмкін.
Жетілу және ұя салу сәттілігі
Жыныстық жетілу келесі жылы ішке аспайды, бірақ көбею әдетте өмірдің екінші жылының соңынан бұрын болмайды.
Ұзақ өмір сүру
Қарлы буға құс үшін салыстырмалы түрде ұзақ өмір сүре алады. Табиғатта олардың өмір сүру ұзақтығы шамамен 10 жылға жетеді. Көптеген адамдар қарлы буғалардың жиі аштықтан өлетініне сенімді, ал тарихи деректерде леммингтердің саны күрт азайғанда олар көбейетін жерлерін тастап кетуге мәжбүр болғаны, бірақ оңтүстікке қарай аштықтан өлетіні айтылған. Алайда, қарлы буғалардың көбі қыс бойы тірі қалатыны бұрыннан-ақ дәлелденген. Солтүстік Американың шығыс бөлігінде де аштыққа тап болмауына байланысты қосымша дәлелдер бар. Кейбір ересек құстар келесі жылдары көбейетін аймақтарынан алыс оңтүстікке орналасқан сол қыстау жерлеріне қайта оралатыны белгілі. Логан әуежайында көрінетін қарлы буғалардың көпшілігі жақсы күйде болады. Саскачеван провинциясындағы 537 қыстаушы құстың май қоры зерттелді, нәтижесінде әйелдерде еркектерге қарағанда, ал ересектерде жасөспірімдерге қарағанда май қоры көп болды; әйелдердің 31%-ында май қоры болмаса, аштықтан немесе денсаулығы нашар күйде табылған еркектердің кем дегенде 45%-ы еркектер еді, ал жабайы табиғатты қалпына келтіру орталықтарына жеткізілген құстардың 63%-ы да еркектер болды. Керісінше, Манитобадан алынған үлкен үлгілерге сәйкес, оларда басқа ірі соуларға қарағанда, мысалы, қызылқұйрық соуларға қарағанда, бітелер сияқты эктопаразиттердің деңгейі төмен. Қарлы буғалардың әр жеміне орташа есеппен 3,9 біте шағады, ал сұр буғаларға – 7,5, ал мүйізді буғаларға – 10,5 біте шағады.
Мәртебе
Бұл түрдің саны мен таралуы қол жетімді азық мөлшеріне байланысты. "Лемминг жылдарында" қарлы сыңарлар мекендейтін жерде өте көптеп кездеседі. Еуропалық Ресейдегі төмен көбейгіш популяциясы 1300–4500 жұпты, ал Гренландияда 500–1000 жұпты құрайды деп есептеледі. Америка құрлығының солтүстік бөлігінен басқа, қарлы сыңардың көбісі Солтүстік Ресейде көбейеді, бірақ жалпы саны туралы мәліметтер белгісіз. Индигирка және Колыма өзендері арасындағы зерттеулерде 4871 дарақа анықталды. Канададағы қарлы сыңарлардың саны 1990 жылдары 10 000–30 000, тіпті 50 000–100 000 дарақа жетеді деп бағаланған, бірақ бұл сан күмәнді. Канададағы Банкс аралындағы популяциясы өнімді жылдары 15 000–25 000 дарақаға дейін, ал Королева Елизавета аралдарында шамамен 932 дарақаға дейін жетеді. Аляска – қарлы сыңардың көбейетін жалғыз штаты, бірақ ондағы көбейгіш сыңарлардың саны Канададағыдан әлдеқайда аз. Сонымен қатар, Partners in Flight және IUCN әлемдік популяцияның 2000 жылдардың басында шамамен 200 000–290 000 дарақаны құрады деп есептеді. Алайда, 2010 жылдары барлық бұрынғы бағалаулар тым жоғары екендігі және жақсы зерттеулер, филогеографиялық деректер мен сыңардың көшпенді өмірі туралы толыққанды мәліметтер арқасында дәлірек сандарды анықтау мүмкін екендігі анықталды. Қазіргі уақытта популяциясы шағын және жылдам азайып бара жатқандықтан, 2017 жылы IUCN қарлы сыңарды қауіпті түрлер тізіміне қосты. Скандинавиядағы тенденцияларды анықтау қиын, бірақ осындай төмендеу байқалады. Ұшақтарға қауіп төндіргеніне қарамастан, осы түрмен соқтығысқан адамдардың қаза болған жағдайлары тіркелмеген. Қыста Канадалық әуежайларда қарлы сыңарлардың саны қысқақұлақты сыңарлардан әлдеқайда аз. Бұл түр жергілікті жерде пестицидтерге сезімтал. Қарлы сыңарлар өте сақ болуы мүмкін, себебі оларды айналасындағы халықтар аңшылыққа салады. Адамдардың қарлы сыңарды тұтынуы Франциядағы және басқа жерлердегі ежелгі үңгірлердегі қалдықтар арқылы дәлелденген, тіпті олар ертедегі адамдар үшін ең көп жемілген тағам түрлерінің бірі болған. Олар дамыған аймақтардан да қашпайды, әсіресе кеміргіштерді ұстайтын ескі далаларда, және адаммен байланыс тәжірибесінің жоқтығынан, өте оңай қолға түседі және қарулы адамдардан қашуға шамасы келмейді. Бұрын бұл түрді тамақ ретінде өлтірген, кейін үй жануарлары мен аң аулауға қауіп төндіргені үшін атып тастаған, бірақ 21-ғасырда қарлы сыңарларды атудың себебі толыққанды түсініксіз. Родентицид ретінде қолданылатын варфарин уы кейбір қыстауға келген қарлы сыңарларды өлтіреді, соның ішінде Логан әуежайында ғана алтыға дейін. Алеут аралдарындағы қарлы сыңарларда сынаптың жоғары концентрациясы анықталды, мүмкін биоаккумуляция нәтижесінде, бірақ сынаптан уланудың болғаны белгісіз. ПХБ кейбір қарлы сыңарларды улап өлтірген болуы мүмкін. Сонымен қатар, климаттың жылынуы салдарынан теңіз мұзының азаюы, қарлы сыңарлардың қазіргі уақытта оған көп көзқараспен қарауы, маңызды әсер етуі мүмкін. Солтүстік Гренландиядағы леммингтер үйінділерінің саны бұрынғыдан әлдеқайда азайды және леммингтердің қалдықтарында популяция циклының кез келген түрі тоқтатылған сияқты. Гарри Поттер фильмдерінің танымалдылығы қарлы сыңарлардың заңсыз саудасын арттыруы мүмкін деген алаңдаушылықты кейбір ақпарат құралдары білдірді. Алайда, қара базардан тәркіленген қарлы сыңарлардың саны артқандығына нақты дәлел жоқ, бірақ жануарлар дүниесі орталықтарында олардың саны әдеттегіден көп екені хабарланды. Қарлы сыңар (француз тілінде harfang des neiges) – Квебектің құс символы.