Отто Гротеволь: Германиялық саяхатшы және ГДР-дің тұңғыш премьер-министрі

Кіріспе

Неміс саясаткері (1894–1964)

Отто Эмиль Франц Гротеволь (; 11 наурыз 1894 – 21 қыркүйек 1964) – неміс саясаткері, 1949 жылдың қазан айынан бастап, қайтыс болған 1964 жылдың қыркүйегіне дейін Неміс Демократиялық Республикасының (ГДР / Шығыс Германия) тұңғыш премьер-министрі болды. Гротеволь Веймар Республикасы кезінде Брауншвейг еркін штатындағы Социал-демократиялық партияның (СДП) саясаткері және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес оккупациялық аймағындағы партия бөлімшесінің басшысы болды. Гротеволь 1946 жылы СДП-ның Коммунистік партиямен (КПД) бірігіп, Германияның Социалистік бірлік партиясын (СЭД) құруға жетекшілік етті және 1950 жылға дейін КПД жетекшісі Вильгельм Пикпен бірге партияның тең төрағасы қызметін атқарды. Гротеволь 1949 жылы ГДР құрылғаннан кейін Министрлер Кеңесіне төрағалық етті және 1964 жылы қайтыс болғанға дейін бірінші хатшы Уолтер Ульбрихттің басшылығымен заң жүзіндегі үкімет басшысы болды.

Алғашқы жылдар

Гротволь 1894 жылғы 11 наурызда Брауншвейгте орташа табысты протестант отбасында дүниеге келді. Ол шебер тігіншінің ұлы болды және баспагерге шәкірт болды. 16 жасында Германия Социал-демократиялық партиясының жастар қанатына қосылды. Гротволь Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс армиясында қызмет етті және соғыстан кейін Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясының (USPD) жетекшісі ретінде саяси мансабын бастады. 1920 жылы Ваймар Республикасындағы Брауншвейг еркін штатының Ландтаг депутаты болып сайланды. Гротволь Брауншвейг штатының көптеген кабинеттерінде министр болды, оның ішінде 1922 жылғы наурыз айынан мамыр айына дейін Әділет және Білім министрі, ал 1923 жылғы ақпаннан бастап Әділет министрі қызметін атқарды. 1922 жылы Гротволь және USPD мүшелерінің көпшілігі Социал-демократиялық партияға қосылды. 1925 жылғы 31 қазанда ол SPD өкілі Элиза Бартельс қайтыс болғаннан кейін ұлттық Рейхстаг депутаты болды. Гротволь 1930 жылғы қыркүйектегі сайлауда Рейхстагқа өз өкілі ретінде сайланды және 1932 жылғы шілдеде, қарашада және 1933 жылғы наурызда қайта сайланды.

Нацистік дәуір

Гротволь нацистік Германия құрылғаннан кейін Рейхстагтағы өкілдігінен ақырында босатылды және басқа СДПК мүшелері сияқты кемсітуге ұшырады. 1933 жылдың 23 наурызында Гротволь канцлер Адольф Гитлердің қабылдаған «Уәкілеттік заңына» қарсы дауыс берді, бұл заң Гитлерге Рейхстагтың мақұлдауысыз заңдар шығаруға мүмкіндік берді. Гротволь нацистік полиция тарапынан бірнеше рет қатыгездікпен ұрып-соғылып, тұтқындалып, түрмеге жабылды және одан кейін Брауншвейгтен кетуге мәжбүр болды, алдымен Гамбургке, содан кейін 1938 жылдан Берлинге көшіп, онда бақшашы және өнеркәсіптік өкіл болып жұмыс істеді. Гротволь Брауншвейгтен таныс болған СДПК саясаткері Эрих Гнифке басқарған қарсылық тобына қосылды, бірақ бұл топ нацистік үкіметке қарсы күресудің орнына өз мүшелерінің байланысын және экономикалық жағдайын қамтамасыз етумен айналысты. 1938 жылдың тамызында Гротволь тағы да қатыгездікпен ұрып-соғылып, тұтқындалды және нацистік полиция оны халық сотында мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптады. 1939 жылдың 4 наурызында Гротволь тергеу алдындағы қамаудан босатылды және жеті айдан кейін оған қатысты сот ісі тоқтатылды. 1939 жылдың 8 қарашасында Георг Эльсердің Адольф Гитлерді және басқа жоғары лауазымды нацистерді өлтіруге жасаған талпырысынан кейін Гротволь тағы да қатыгездікпен ұрып-соғылып, нацистік полиция тарапынан тұтқындалды және шамамен сегіз аптаға қамауға алынды. 1979 жылы Хайнц Воске жазған Гротвольдің өмірбаянына сәйкес, осы өмір салты оған Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Фольксштурм қатарына алынудан қашуға мүмкіндік берді.

Социалистік бірлік партиясының құрылуы

1945 жылы мамыр айында Германия Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін, ел одақтас күштер тарапынан оккупацияланды және АҚШ, КСРО, Ұлыбритания және Франция басқаратын төрт аймаққа бөлінді. Гротеволь және бірнеше бұрынғы СДПК саясаткерлері КСРО оккупациялық аймағында қайта құрылған Германия Социал-демократиялық партиясының филиалын құрды, ол Орталық комитет төрағасы ретінде филиал басшысы болды. Соғыстан кейін КСРО «Ульбрихт тобы» және Вильгельм Пик басқаратын Германия Коммунистік партиясының (КПД) белгілі бір басшылықпен өз аймағындағы ең күшті саяси күшке айналатынына сенді. Алайда, КСРО басшысы Иосиф Сталин және КПД жетекші орынбасары Вальтер Ульбрихт 1945 жылғы қарашадағы Венгрия мен Австриядағы сайлауларда коммунистік партиялардың көрсеткен нашар нәтижелерінен кейін шығыс СДПК-мен бірігуді итермеледі. КСРО аймағындағы СДПК екі партия арасындағы тарихи антагонизмге қарамастан, КПД-мен бірігу үшін КСРО Әскери әкімшілігінің (СВАГ) күшейе түскен қысымын сезінді. Бірлесуді Гротевольдің КСРО аймағындағы және Берлиндегі бірқатар мүшелері қолдады, олардың пікірінше, басты солшыл партиялар арасындағы бөліну нацистердің билікке келуіне әкеп соқты. Гротеволь бастапқыда бірігуге қарсы болды, бірақ Ульбрихт пен СВАГ-тың қысымына көніп, тез бірігуді жақтады. Гротевольдің көзқарасын өзгерткеніне шығыс СДПК-ның көрнекті мүшесі және антикоммунист Курт Шумахер қарсылық білдірді, ол бірігуден кейін батыс СДПК-ның басшысы болды. 1946 жылғы сәуірде КПД және СДПК-ның шығыс бөлімшесі бірігіп, Социалистік Бірлік Партиясын (СБП) құрды, Пик пен Гротеволь бірлесіп төрағалық етті. Гротевольдің қолы Пиктің қолымен бірге СБП-ның «қолдасу» логотипінде бейнеленді, ол партияны құруға арналған СДПК-КПД съезінен алынған, онда ол Пикпен символдық түрде қол алысты. Гротевольдің лауазымы оған бірігуден кейін көп ұзамай басталған бұрынғы СДПК мүшелерін жүйелі түрде шеттетуден сақтануға мүмкіндік берді. Аз ғана қарсылық көрсеткен СДПК жақтастары «Шумахердің агенттері» деп айыпталып, ығыстырылды, бұл процесс СБП-ны жаңа атаумен негізінен КПД ретінде қалдырды. Ақырында, Гротеволь бірігудің СДПК жағынан қалған бірнеше адамның бірі болып, біріктірілген партияда маңызды лауазымға ие болды. 1948 жылы Гротеволь Германия Халық Кеңесінің конституциялық комитетінің төрағасы болды.

After German defeat in World War II in May 1945, the country was occupied by the Allied forces and divided into four zones governed by the United States, the Soviet Union, the United Kingdom, and France, respectively. Grotewohl and several other former SPD politicians founded a branch of the re established Social Democratic Party of Germany in the Soviet Occupation Zone, and he became the branch leader as Chairman of the Central Committee. Immediately after the war, the Soviets believed the Communist Party of Germany (KPD), rebuilt by the "Ulbricht Group" and led by Wilhelm Pieck, would naturally develop into the strongest political force in their zone with some guidance. However, Soviet leader Joseph Stalin and KPD deputy leader Walter Ulbricht began to push for a merger with the eastern SPD after the poor performance of communist parties in elections in Hungary and Austria in November 1945. The SPD in the Soviet zone faced increasing pressure from the Soviet Military Administration (SVAG) to merge with the KPD, despite historic animosity between the two parties. Unification was pushed by some members of Grotewohl's SPD in the Soviet zone and Berlin, under the belief that division between the main left wing parties had led to Nazi rise to power. Grotewohl initially opposed the merger, but under duress from Ulbricht and SVAG soon yielded and became a proponent of a quick unification. Grotewohl's change of heart was fiercely opposed by Kurt Schumacher, a prominent member of the eastern SPD and anti communist, who subsequently became leader of the western SPD after the merger. In April 1946, the KPD and the eastern branch of the SPD merged as the Socialist Unity Party (SED), with Pieck and Grotewohl serving as co chairmen. Grotewohl's hand appeared alongside Pieck's on the SED's "handshake" logo derived from the SPD KPD congress establishing the party where he symbolically shook hands with Pieck. Grotewohl's position allowed him to avoid the systematic sidelining and exclusion of former SPD members that began soon after the merger. The few recalcitrant SPD supporters were condemned as "Agents of Schumacher" and shunted aside, accelerating a process that left the SED as essentially the KPD under a new name. Eventually, Grotewohl was one of the few holdovers from the SPD half of the merger to have a prominent post in the merged party. In 1948, Grotewohl became Chairman of the constitutional committee of the German People's Council, the predecessor of the Volkskammer.

Премьер-министр

1949 жылғы 12 қазанда Гротеволь Германия Демократиялық Республикасының (көбінесе Шығыс Германия немесе ГДР деп аталады) бірінші премьер-министрі болды, ол Совет оккупациялық аймағынан құрылғаннан кейін бес күн өткен соң құрылды, ал СЭД басқарушы партия болып табылды. Гротеволь ГДР-дің де-юре үкіметі болып табылатын Министрлер Кеңесінің (Ministerrat) төрағасы болып тағайындалды, ал Пик мемлекеттік президент қызметін атқарды. Гротеволь мен Пик ресми түрде тең дәрежеде болғанымен, Гротеволь мемлекеттік істерде Пикке қарағанда әлдеқайда көп саяси күшке ие болды. Шығыс Германияның саяси иерархиясында премьер-министр ең жоғары мемлекеттік лауазымды адам болды, ал президент номиналды түрде екінші орында тұрды. Осылайша, ГДР құрылған алғашқы жылы Гротеволь елдегі ең ықпалды саясаткер болды. 1950 жылғы шілдеде СЭД кеңестік үлгіде қайта құрылғаннан кейін Гротевольдің билігі едәуір төмендеді. Ульбрихт СЭД Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болды, ол ГДР-дің де-факто билік орталығы және осылайша Шығыс Германияның де-факто басшысы болды. Гротеволь Министрлер Кеңесінің төрағасы және ресми үкімет басшысы қызметінде қалды, СЭД тарапынан ешқандай қарсылық болған жоқ. Алайда, Министрлер Кеңесі, ресми түрде Шығыс Германияның «үкіметі» ретінде анықталғанына қарамастан, СЭД Политбюросы қабылдаған саясатты жүзеге асыру құралына дейін төмендетілді. Осылайша Гротеволь мемлекеттік істерге ешқандай ықпалы жоқ, тек көзге көрінетін тұлға болып қалды. Гротеволь Одер-Найссе шекарасын ГДР мен Польша Халық Республикасы арасындағы шекара ретінде мойындау туралы Згожелец шартына қол қойған делегация құрамында болды. 1957 жылы Гротеволь Орталық Еуропада ядролық қарусыз аймақ құруды көздейтін Рапацки жоспарын қолдады. Ульбрихт және оның көптеген СЭД әріптестерінен айырмашылығы, Гротеволь басқарудың гуманистік жолын ашық түрде жақтады. 1956 жылғы 28 наурыздағы СЭД партиялық конференциясында ол құқықтық жүйедегі теріс асылдарды айыптады. Ол сондай-ақ заңсыз тұтқындауларды айыптап, азаматтық құқықтарды құрметтеуге шақырды және тіпті Volkskammer-де ашық пікір алмасуға ұсыныс жасады. Гротеволь Әділет министрі Хилде Бенджаминнің саяси сот процестерін жүргізудегі қатал тәсілдерін де сырттай сынады. Гротеволь СЭД-тің күшейе берген қатал билігін ашық сынағанына қарамастан, Кремль оған сенім танытқандықтан, ол лауазымдарынан алынбады.

On 12 October 1949, Grotewohl became the first prime minister (Ministerpräsident) of the German Democratic Republic (commonly known as East Germany or the GDR), five days after its establishment from the Soviet Occupation Zone with the SED as the ruling party. Grotewohl was appointed Chairman of the Council of Ministers (Ministerrat), the de jure government of the GDR, while Pieck served as State President. Although Grotewohl and Pieck were officially on equal footing, Grotewohl wielded far more real political power in state affairs than Pieck. In the East German political hierarchy, the prime minister was the highest state official, with the president nominally ranking second. Thus, for the GDR's first year of existence, Grotewohl was the most powerful politician in the country. Grotewohl's power was significantly reduced in July 1950, when the SED restructured along more orthodox Soviet lines. Ulbricht became First Secretary of the SED's Central Committee, the de facto power center of the GDR, and thus the de facto leader of East Germany. Grotewohl remained as Chairman of the Council of Ministers and the official head of government without challenge from the SED. However, the Council of Ministers, despite being officially defined as the "government" of East Germany, was reduced to a transmission belt for policies made by the SED's Politburo. Grotewohl was this left as mostly a figurehead without any real influence on state affairs. Grotewohl was a member of the delegation that signed the Treaty of Zgorzelec on the recognition of the Oder Neisse border as a border between the GDR and the People's Republic of Poland. In 1957, Grotewohl advocated for the Rapacki Plan for a nuclear weapon free zone in Central Europe. Unlike Ulbricht and most of his other SED colleagues, Grotewohl was known to openly favour a more humane way of governing. He condemned abuses in the legal system in a major speech at the SED party conference on 28 March 1956. He also denounced illegal arrests, called for more respect for civil rights, and even called for lively debate in the Volkskammer. Grotewohl also made a veiled criticism of Justice Minister Hilde Benjamin's notoriously high handed handling of political trials. Despite his open criticism of the SED's increasingly heavy handed rule, Grotewohl retained his posts without reprisal because the Kremlin maintained its trust in him.

Соңғы жылдары және өлімі

Билікке келген кезде 55 жаста болған Гротеволь премьерлік кезінде денсаулығының тез нашарлауына тап болды. 1950-ші жылдары Гротеволь бірнеше рет мемлекеттік ауруханаға түсті, көбінесе қарапайым тексерулерден кейін сол күні босатылды, бірақ кейде бірнеше күнге де қалды. Алайда, 1953 жылы ГДР-дегі мамандандырылған дәрігерлер оған артериосклероз және жүректегі коронарлық артериялардың бастапқы кальцификациясы (қатпарлануы) диагнозын қойды, сонымен қатар ол Мәскеудегі жоғары саяси лауазымдағы кеңес басшыларының медициналық көмегінен де пайдаланды. 1953 жылдың 12 қарашасында Гротеволь Мәскеудегі Кремль поликлиникасына барды. Содан кейін ол Қара теңізде үш жарым апталық санаториялық ем алуға кетті. Ол Мәскеудегі бұл ресми емес сапарларын Кремльмен саяси келіссөздер жүргізу үшін пайдаланды деген ақпарат бар, бірақ ресми жазбалар жоқ. 1955 жылдан бастап Гротевольдің дәрігерлері оның жүрек-қан тамыр жүйесінің жағдайына алаңдады. 1959 жылы олар жүрек жеткіліксіздігінің бастапқы сатысын анықтады және жұмыс жүктемесін азайтуды ұсынды. Жоғары қан қысымы мен созылмалы аритмияға байланысты дәрігерлер жүрек ұстамасынан қорқып отырды. 1960 жылы Гротевольге лейкемия диагнозы қойылды, және жыл бойы оның денсаулығы күрт нашарлап, күнделікті саяси істерге қатысу мүмкіндігінен айырылды. 1960 жылдың 4 сәуірінде Гротеволь төрт апталық демалысқа Қара теңізге сапарлады; сегіз айдан кейін ол бірнеше аптаға Совет санаторийіне, Ба́рвихаға келді. Кеңес Одағынан оралғаннан кейін ол әйелімен бірге Панковтан Вандлицке көшуге мәжбүр болды, бұл бұрынғы шешімге Ульбрихттің келісімін білдірді. Бірнеше сағаттан кейін Бранденбург қақпасындағы ГДР туы жартылай түсіріліп, Deutscher Fernsehfunk телеарнасының хабар таратуы тоқтатылды. ГДР Министрлер Кеңесі үш күндік аза тұтуды жариялады, ал Гротевольдің денесі СЭД штаб-пәтерінде аза тұтуға қойылды. 15 қазанда оның күлі Берлиннің Фридрихсфельде орталық зиратындағы Социалистер ескерткішіне (Gedenkstätte der Sozialisten) жерленді.

Grotewohl, who was 55 years old upon coming to power, faced rapidly declining health during his premiership. Grotewohl was repeatedly taken to a government hospital during the 1950s, typically minor examinations in which he was released on the same day, but also multi day stays. However, Grotewohl was not only examined by specialist physicians in the GDR, who identified arteriosclerosis and incipient calcification of the coronary system in his heart in 1953, but also took advantage of the medical care of top Soviet politicians in Moscow. On 12 November 1953, Grotewohl visited the Kremlin Polyclinic in Moscow. Afterwards, Grotewohl completed a three and a half week cure on the Black Sea. He reportedly took advantage of these unofficial stays in Moscow to conduct political talks with the Kremlin, but there are no official records. From 1955, Grotewohl's doctors were worried about the condition of his cardiovascular system. In 1959, they finally diagnosed incipient heart failure and pushed for a reduction in workload. Due to the persistent high blood pressure and the chronic arrhythmia, the physicians feared a heart attack. In 1960, Grotewohl was diagnosed with leukemia, and the course of the year saw his health deteriorate rapidly to the point he was barely able to participate in daily political business. On 4 April 1960, Grotewohl traveled to a four week relaxing holiday on the Black Sea; eight months later, he arrived again for several weeks in the Soviet sanatorium in Barwicha. After his return from the Soviet Union, he reluctantly moved with his wife from Pankow to Wandlitz, giving in to a previous decision from Ulbricht. A few hours later, the GDR flag on the Brandenburg Gate was lowered half mast and the Deutscher Fernsehfunk broadcasting was interrupted. The GDR Council of Ministers ordered 3 day mourning period and Grotewohl was lying in state in the SED Headquarters. On 15 October, his ashes were buried at the Memorial to the Socialists (Gedenkstätte der Sozialisten) in the Friedrichsfelde Central Cemetery, Berlin.

Мұра

Ол қайтыс болғаннан кейін Шығыс Берлиндегі Вильгельмштрассе оның құрметіне Отто Гротевелл көшесі деп аталды; Германияның қайта бірігуінен кейін көше бұл атауды 1991 жылға дейін сақтады. 1986 жылдың 15 сәуірінде Шығыс Берлиндегі, сол кезде Тальманплац станциясы деп аталған, қазіргі Мохренштрассе U-Bahn станциясы да Отто Гротевелл көшесі деп аталды. Мәскеудегі Чапаев көшесіндегі үшінші неміс мектебі Отто Гротевелл мектебі деп аталды.

Жеке өмір

Гротволь 1919 жылдан 1949 жылға дейін Мари Марта Луизамен (туған аты Ост) үйленген болатын. Олардың екі баласы болды: ұл Ханс және қызы Дорле. Ханс Гротеволь (1924–1999) – сәулетші, ол 1954 жылы Корея соғысынан кейін әкесінің тапсыруымен Солтүстік Кореяның Хамхунг қаласын қайта жарақтандыру үшін неміс жұмыс тобын басқарды. Гротволь Осттан ажырасқан жылдың өзінде хатшысы Йоханна Шуманнға (туған есімі Даниэльзик) үйленді. Ол жақыннан сурет салумен айналысып, сонымен қатар әуесқой режиссер болды.