Кіріспе
Банктің төлеуден бас тартқан чегі – Абыройсыз чек (сондай-ақ, чек деп те жазылады) – бұл оны алған банк төлеуден бас тартқан (құрметтемеген) чек. Банктің чекті төлеуден бас тартуына бірнеше себеп бар, ең көп кездесетіні – жеткіліксіз қаражат (NSF), яғни чек шығарылған шотта жеткіліксіз қаражаттың болуы. NSF чек жағымсыз чек, абыройсыз чек, қайтарылған чек, суық чек, резеңке чек, қайтарылған зат немесе ыстық чек деп те аталуы мүмкін. Жоғалған немесе қайтарылған чектер төлемдерді кешіктіріп, клиенттермен қарым-қатынасқа әсер етеді. Англия мен Уэльсте және Австралияда мұндай чектер әдетте "Шығарушыға жолдау" деп жазылып қайтарылады, бұл чек төленбеген себебін білу үшін чек берген адаммен байланысу туралы нұсқау. Егер шотта қаражат болса, бірақ жеткіліксіз есептелген қаражат болса, чек әдетте "Қайта ұсыныңыз" деп жазылып қайтарылады, сол кезде қаражат есепке түскен болуы керек. Бір күні бірнеше чек төлемге ұсынылса, екеуін де төлеу шоттың ашылып кетуіне (немесе белгілі бір бекітілген несие лимитінен төмен түсуіне) әкелсе, банк қай чекті төлеуге, қайсын құрметтемеуге қатысты өз қалауын білдіре алады. Банктің шотты асырып алуға алып келетін чекті төлеуге немесе төлемеуге құқығы бар, бірақ бір рет төлем жасағандықтан, оны басқа жағдайда қайталауға міндетті емес. Банк чек бойынша ішінара төлем жасай алмайды, сондықтан ол чекті толығымен төлейді немесе құрметтемейді. Егер банк чек төлеуден бас тартса, оны депозитке салған немесе қолма-қол ақшаға айналдыру үшін ұсынған адамға дереу қайтару керек. Жалпы алғанда, банк тек сол шоттан ғана төлем жасай алады және клиенттің банктегі басқа шоттарынан ақша ала алмайды, егер оған керісінше нұсқау берілмесе.
A dishonoured cheque (also spelled check) is a cheque that the bank on which it is drawn declines to pay (“honour”). There are a number of reasons why a bank might refuse to honour a cheque, with non sufficient funds (NSF) being the most common one, indicating that there are insufficient cleared funds in the account on which the cheque was drawn. An NSF check may be referred to as a bad check, dishonored check, bounced check, cold check, rubber check, returned item, or hot check. Lost or bounced checks result in late payments and affect the relationship with customers. In England and Wales and Australia, such cheques are typically returned endorsed "Refer to drawer", an instruction to contact the person issuing the cheque for an explanation as to why it was not paid. If there are funds in an account, but insufficient cleared funds, the cheque is normally endorsed “Present again”, by which time the funds should have cleared. When more than one cheque is presented for payment on the same day, and the payment of both would result in the account becoming overdrawn (or below some approved credit limit), the bank has a discretion as to which cheque to pay and which to dishonour. A bank has a general discretion whether or not to honour a cheque that will result in an account becoming overdrawn, but a payment on one occasion does not bind the bank to do so again on another occasion. A bank cannot partially pay on a cheque, so that it must either pay a cheque in full or dishonour it. If a bank declines to pay a cheque, it must promptly return the cheque to the person who deposited it or presented it to be cashed. In general, a bank can only pay out of the account on which it was drawn, and cannot draw on any other account that the customer may have at the bank, unless expressly instructed to the contrary.
Процесс
Егер банк әдетте қабылдамайтын чек алса, мысалы, чек сомасына жететін қаржы жоқ болса, менеджер сыпайылық танытып, жағдайды түзетуге уақыт беру үшін клиентке хабарласуы мүмкін. Банк клиентке хабарласуға міндетті емес және әдетте бір реттен артық хабарласпайды. Чек төленбесе, банк клиенттен төленбеген чек үшін комиссия алуы мүмкін. Егер чек төлеуден шот минусқа өтуі мүмкін болса, банк өз қалауынша оны төлеуге келісе алады. Мұндай жағдайда банк шотқа қаражат түскенше, минус бойынша пайызбен қоса, шот ашу комиссиясын алуы мүмкін. Чек кез келген себеппен төленбесе, оны алған банк депозитордың (алған адамның) банкіне дереу қайтаруы керек, ол оны депозиторға қайтарады. Депозитордың банкі чек сомасын депозитордың шотынан есептен шығарып, сондай-ақ қызмет көрсету үшін комиссия алады. Чек төленбеу себебіне байланысты, депозитор оны қайта тапсыруға, екінші рет төленуіне үміттене отырып, немесе дереу сот арқылы немесе қылмыстық жолмен өндіріп алуға шешім қабылдауы мүмкін.
Қаражаттың жеткіліксіздігінің салдары
NSF чектерін шығарудың салдары қаржы институттарының шаралары, чек алған тұлғаға азаматтық жауапкершілік және мүмкін болатын қылмыстық жазаларды қамтиды. Егер жарамсыз чек төленбесе, чек алған адам чек тартқан адамға шара қолдануға құқылы. Осы шара азаматтық тәртіппен өндіріп алу немесе сотқа шағымдану, сондай-ақ чек сомасы мен чек тартылған жердің заңнамасына сәйкес қылмыстық қудалау болуы мүмкін.
Азаматтық құқық бұзушылықтар
Егер қайтарылған чек сканерленіп, орнына жаңа чек берілсе, бастапқы чек салымшыға қайтарылмайды, бірақ жаңа чек "жеткіліксіз қаражат" деп белгіленіп салымшыға қайтарылады. Алушы болашақта осы чек жазушыдан чек қабылдамауды шеше алады (әдетте қағаз немесе электрондық "Бұл адамнан чек қабылдамаңыз" тізіміне енгізіледі) немесе чек жазушы қарызын өтегенге дейін оның чек қолдану құқығын тоқтата алады. Алушы осы чек жазушы туралы деректер базасына хабарлауға да құқылы. Бұл болашақта басқа саудагерлердің осы жазушыдан немесе бірлескен шот иесінен чек қабылдаудан бас тартуына немесе жазушының басқа банкте есепшотын ашуда қиындықтарға кездесуіне алып келуі мүмкін. Егер саудагер немесе басқа да кәсіпорын клиенттерден көптеген жарамсыз чектер алса, ол мүлдем ешкімнен чек қабылдамауды шеше алады.
Қылмыстық іс-әрекеттер
Кейбір жағдайларда, қайтарылған чек (НҚҚ) берушінің қылмыстық жауапкершілікке тартылуына себеп болуы мүмкін. Чектің төленбейтінін білген күйде берілген жағдайларда қылмыстық айыптаулардың болу ықтималдығы артады. Сонымен қатар, чек сомасының үлкен болуы немесе беруші тарапынан бірнеше қайтарылған чектер берілген жағдайларда да айыптаулар күшейеді.
Австралия
1986 жылғы Чектер туралы заң (Cth) төлемсіз қайтарылған чек тартқан тұлғаға қатаң жауапкершілік жүктейді. Чек алған адам чек тартқан адамды, тіпті ол бастапқы қарызкор болмаған жағдайда да, чектің өзі бойынша сотқа шақыруға құқылы.
Үндістан
Үндістанда қолма-қол айналымға жарамсыз чек бергені үшін қылмыстық жаза қарастырылады, ол 1881 жылғы сауда-саттық құралдары заңының 138-бабы бойынша айыппұлға және/немесе бас бостандығынан айыруға соқтыруы мүмкін.
Біріккен Араб Әмірліктері
2013 жылдың қаңтарына дейін Біріккен Араб Әмірліктерінде қолма-қол ақша жеткіліксіздігінен қайтарылған чек қылмыс болып есептелді және оны жазған адам қамауға алынуы мүмкін еді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың көптеген юрисдикцияларында жалған чектерді өтеу бағдарламасы бар, ол жалған чек алған тұлғаларға, сомасына қарамастан, жергілікті округ прокуратурасы кеңсесінен ақшаны алуға мүмкіндік береді. Округ прокуратурасы басқаратын мекеме чек берушіні қылмыстық қудалаудан жалтарту үшін ақшаны өндіріп алуға тырысады. Чек беруші чек сомасын, сондай-ақ алушы заң бойынша алуға құқылы барлық төлемдерді және бағдарлама ақысын төлеуге міндетті. Сондай-ақ, чек жазу дағдыларын жақсартуға арналған курстан өту қажет. Бұл бағдарламалар көлемді және соңғы жылдары соттарда сыналып жатыр. Әдетте, егер чек жазушы 60 күн ішінде өтемесіз қарызын жаба алса, барлық айыптар алынып тасталады. Кейбір юрисдикцияларда жалған чек бойынша қылмыстық қудалау үшін чек беру кезінде алаяқтық элемент болуы керек. Кейбір АҚШ штаттарында, егер чек беруші чек алғышқа оның дереу төленбейтінін хабарласа (мысалы, бірнеше күнге чек "ұстап тұруды" сұраса), чек қайтарылса да, олар чек құны үшін сотқа шақырылуы мүмкін. Бірақ чек қабылдаудан бұрын төленбейтіні туралы ескерту алаяқтық элементін жоққа шығарып, қылмыстық қудалаудың алдын алады. Осы себептерге байланысты, кейінге қалдырылған чек әдетте NSF чек бойынша айыпталуға негіз болмайды.
Ұлыбритания
Англия мен Уэльсте банк "жеткіліксіз қаражат" деп дұрыс емес бекітілген чекті қайтарғаны үшін жала жабу ісінде сәтті сотталғаннан кейін "сырға жүгінуге болады" деген жазуды қолдану қалыпты жағдайға айналды; сот жеткілікті қаражат болғандықтан, бұл мәлімдеменің анық жалған және чек иесінің абыройына нұқсан келтіретінін анықтады.