Кіріспе

Ұлыбританияда қолданылатын географиялық тор сілтемелер жүйесі, электр желісі. Ordnance Survey National Grid (OSGB) сілтеме жүйесі, сондай-ақ Британдық Ұлттық Тор (BNG) деп те аталады, Ұлыбританияда қолданылатын географиялық тор сілтемелер жүйесі болып табылады және ендік пен бойлықтан ерекшеленеді. Ordnance Survey (OS) ұлттық тор сілтеме жүйесін жасады, ол өз зерттеу деректерінде және осы зерттеулерге негізделген карталарда, Ordnance Survey немесе коммерциялық карта өндірушілер басып шығарған болса да, кеңінен қолданылады. Тор сілтемелері басқа басылымдар мен дерек көздерінде де жиі кездеседі, мысалы, жол көрсетулер мен мемлекеттік жоспарлау құжаттарында. Британ аралдарындағы орналасқан жерлерге тор сілтемелер бере алатын бірнеше жүйе бар: бұл мақалада тек Ұлыбритания мен оның шеткі аралдары (Мэн аралы да оның ішінде) үшін жасалған жүйе сипатталады. Ирландияның тор сілтеме жүйесі – Ирландияның Ordnance Survey және Солтүстік Ирландияның Ordnance Survey-імен Ирландия аралы үшін жасалған ұқсас жүйе. Universal Transverse Mercator (UTM) координаттар жүйесі бүкіл әлемдегі орналасқан жерлерге тор сілтемелер беру үшін қолданылады, және бұл жүйе әдетте Channel Islands және Ирландия үшін де қолданылады (2001 жылдан бері). Еуропалық агенттіктер де UTM-ді орналасқан жерлерді картаға түсіргенде қолданады, немесе Әскери Тор Сілтеме Жүйесін (MGRS) немесе оның түрлерін қолдануы мүмкін.

Желілік әріптер

Британдық ұлттық желісінің бірінші әрпі, бұрын әскери желі ретінде қолданылған, 500 км x 500 км өлшемдес 25 квадраттан тұратын үлкен жиынтықтан алынған, A-дан Z-ға дейін әріптермен белгіленген, бірақ бір әріп (I) жіберілген (төмендегі суретті қараңыз). Бұл ең ірі төрт квадраттың ішінде Ұлыбритания аумағының маңызды бөлігі S, T, N және H квадраттарында орналасқан. O квадраты Солтүстік Йоркширдің шағын бөлігін қамтиды, Beast Cliff аймағын, оның көбісі орташа ең жоғары толқын деңгейінен төмен жатыр. Екінші әріп үшін әрбір 500 км квадрат 100 км x 100 км өлшемдес 25 квадратқа бөлінеді, әрқайсысы A-дан Z-ға дейінгі әріптік кодпен (қайтадан I әрпі жіберіледі) белгіленген, солтүстік-батыс бұрышында A-дан бастап оңтүстік-шығыс бұрышында Z-ға дейін. Бұл квадраттар "100 км квадраттар" картасында ақшыл сұр түсте көрсетілген, ал құрлықты қамтитын квадраттар әріптермен белгіленген. Орталық (2° батыс) меридиан қызыл түспен көрсетілген.

Тор цифрлары

Әрбір алаңның ішінде алаңның оңтүстік-батыс бұрышынан шығыс және солтүстік координаталары сандық түрде көрсетіледі. Мысалы, NH0325 дегеніміз – 1 км² көлемді алаң, оның оңтүстік-батыс бұрышы NH алаңының оңтүстік-батыс бұрышынан шығысқа қарай 3 км және солтүстікке қарай 25 км жерде орналасқан. Орналасқан жер әр түрлі дәлдікпен сандық түрде көрсетілуі мүмкін, әдетте әр координатада екі таңбадан (1 км² алаң үшін) бастап, бес таңбаға дейін (1 м² алаң үшін) болады; әр жағдайда таңбалардың бірінші жартысы бірінші координатаға, ал екінші жартысы екінші координатаға арналған. Көбінесе қолданылатыны – 100 м² алаңты анықтау үшін әр координатада үш таңбадан тұратын алты таңбалы тор сілтемесі. Мысалы, Бен-Невис тауының орналасқан жерін қамтитын 100 м² алаңтың тор сілтемесі (Тор сілтемелері аралықтарымен немесе аралықтарсыз жазылуы мүмкін; мысалы, NN166712 да қолданылады). NN координатасы шығысқа қарай 200 км және солтүстікке қарай 700 км, сондықтан OSGB36 Ұлттық торы бойынша Бен-Невис тауының орналасқан жері 216600, 771200 болып табылады.

Барлық сандық тор сілтемелері

Желілік сілтемелер сандар жұбы түрінде де берілуі мүмкін: шығыс координатасы, содан кейін солтүстік координатасы, метрмен өлшенгенде, SV квадратының оңтүстік-батыс бұрышынан бастап. Оркни және одан солтүстікке қарайғы жерлер үшін 14 цифр қажет болуы мүмкін. Мысалы, Шетланд аралдарындағы Sullom Voe мұнай терминалының желілік сілтемесі мынадай түрде берілуі мүмкін немесе . Желілік сілтемелердің тағы бір, ерекше түрі – әріптер алынып тасталған қысқартылған сандық сілтеме, мысалы, Бен Невис тауының шыңы үшін 166712. Жоғарыда сипатталған сандық сілтемелерден өзгеше, бұл қысқартылған сілтеме толық емес; ол OS 100×100 км квадратқа қатысты орналасқан жерді көрсетеді, бірақ нақты қай квадрат екенін көрсетпейді. Бұл сілтеме көбінесе бейресми түрде қолданылады, егер контекст OS екі әріптік квадратын анықтаса. Мысалы, OS Landranger 41 картасының аймағында (оңтүстік-батыста NN000500-ден солтүстік-шығыста NN400900-ге дейін) орналасқан белгілі бір жер үшін 166712 қысқартылған желілік сілтеме NN166712-ге тең. Егер бірнеше Landranger картасымен жұмыс істесеңіз, оны 41/166712 деп те көрсетуге болады. Сонымен қатар, кейде 100×100 км квадраттарды белгілеу үшін екі әріптің орнына сандар қолданылады. Сандар белгілі бір жүйе бойынша реттеледі, онда ондық таңбасы батыстан шығысқа қарайғы қозғалысты, ал бірлік солтүстіктен оңтүстікке қарайғы қозғалысты көрсетеді. Шотландияның солтүстігінде нөмірлеу жүйесі өзгертіледі: 39-дан солтүстікке қарайғы 100 км квадрат N30 деп, 49-дан солтүстікке қарайғы квадрат N40 деп және т.с.с. нөмірленеді.

Қарым-қатынас жүйелерімен үйлесімділік

Тор OSGB36 деректеріне негізделген (Ordnance Survey Great Britain 1936, Airy 1830 эллипсоидына негізделген) және 1936–1962 жылдардағы қайта триангуляциядан кейін енгізілді. Ол бұрын Ordnance Survey карталарының стандартты проекциясы болған Кассини желісін алмастырды. Airy эллипсоиды Ұлыбритания үшін аймақтық жағдайда ең жақсы сәйкес келеді; көбінесе қазіргі заманғы карталау Глобалдық позициялау жүйесінде қолданылатын GRS80 эллипсоидын пайдаланады (Airy эллипсоиды Жердің диаметрін GRS80 эллипсоидынан шамамен 1 км кіші және сәл тегістелген деп есептейді). Британдық карталар 49° солтүстік ендік, 2° батыс бойлықтағы шығу тегімен ("нағыз" шығу тегі) көлденең Меркатор проекциясын қабылдайды (Англия арнасындағы Джерси аралы мен француздық Сент-Мало порты арасында орналасқан теңіздік нүкте). Airy эллипсоидының үстінде, теріс сандарды болдырмау үшін жаңа жалған шығу тегімен 700 км × 1300 км өлшемді Ұлттық желі орналастырылған. Бұл жалған шығу тегі Силли аралдарының оңтүстік-батысында орналасқан. Жалпы масштаб қатесін азайту үшін 2499/2500 коэффициенті қолданылады. Бұл орталық меридианнан шығысқа және батысқа қарай шамамен 180 км қашықтықтағы екі бойлық сызықтарды құрайды, онда жергілікті масштаб коэффициенті 1-ге тең, яғни карта масштабы дұрыс. Бұл сызықтардың ішінде жергілікті масштаб коэффициенті 1-ден кем, ал орталық меридианда кемінде 0,04%-ға төмен. Бұл сызықтардың сыртында жергілікті масштаб коэффициенті 1-ден жоғары, ал шығыс және батыс жағалауларында шамамен 0,04%-ға артық. Желілік солтүстік және нақты солтүстік тек тордың орталық меридианында (400 км шығысқа қарай) 2° батыс бойлықта (OSGB36) және шамамен 2° 0′ 5″ батыс бойлықта (WGS 84) ғана сәйкес келеді. OSGB 36 2000 жылға дейін Әскери-теңіздік карталарда қолданылды, содан кейін WGS 84 қолданыла бастады. OSGB 36 және басқа жер беті анықтама жүйелері (ITRF2000, ETRS89 немесе WGS 84) арасындағы геодезиялық түрлендіруді қолмен жасау қиынға соғуы мүмкін. Ең көп қолданылатын түрлендіру – Helmert дерек түрлендіруі, ол әдетте 7 метрлік қателікке әкеледі. Ordnance Survey жариялаған ETRS89 деректерінен түпкілікті түрлендіру Ұлттық желі түрлендіруі OSTN15 деп аталады. Бұл 1936–1962 жылдардағы қайта триангуляциядағы бұрмалауларды егжей-тегжейлі модельдейді және желі координаттарында субметрлік дәлдікке дейін кері үйлесімділікті қамтамасыз етеді.

OSGB 36 және WGS 84 арасындағы даталық ауысу

Әр түрлі даталардағы координаттар арасындағы айырмашылық орналасқан жерге қарай өзгереді. OSGB 36-дағы бойлық және ендік координаталары Ұлыбританиядан батысқа қарай Атлант мұхитындағы WGS 84 координаталарымен сәйкес келеді. Корнуоллда WGS 84 бойлық сызықтары OSGB 36 сызықтарынан шамамен 70 метрге шығысқа қарай орналасқан, бұл көрсеткіш Шығыс Англияның шығыс жағалауында біртіндеп 120 метрге жетеді. WGS 84 ендік сызықтары Оңтүстік Корнуоллда OSGB 36 сызықтарынан шамамен 70 метрге оңтүстікке қарай орналасқан, ал бұл айырмашылық Шотландия шекарасында нөлге дейін төмендеп, Шотландияның солтүстік жағалауында 50 метрге дейін солтүстікке қарай артады. (Сызықтар шығысқа қарай жылған болса, кез келген нүктенің бойлық мәні батысқа қарай болады. Сол сияқты, сызықтар оңтүстікке қарай жылған болса, координаталар нүктені солтүстік ендігіне ие етеді.) Датумдық ең аз ауытқу Шотландияның батыс жағалауында, ал ең көп ауытқу Кентте байқалады.

OSGB 36 және ED 50 арасындағы даталық ауысу

Бұл екі жүйке нүктесі бір жерде кеңінен қолданылмайды, бірақ Англия каналының Дувр мен Кале арасындағы орта тұсында ED50 бойлықтары OSGB36-ға сәйкес келетін нүктелерден шамамен 20 метр шығысқа, ал ED50 ендіктері OSGB36 ендіктерінен шамамен 150 метр оңтүстікке қарай орналасқан.