Кіріспе

18 ғасыр француз табиғаттанушысы

Жорж Луи Леклер, Буффон графы (ʒɔʁʒ lwi ləklɛʁ kɔ̃t də byfɔ̃; 7 қыркүйек 1707 – 16 сәуір 1788) – француз табиғаттанушысы, математигі және космолог. Ол қазір "Жарден дес Планс" деп аталатын "Жарден дю Рой" бағының интенданты (директоры) лауазымын атқарды. Буффонның еңбектері келесі екі буын табиғаттанушыларға, оның ішінде екі белгілі француз ғалымы Жан Батист Ламарк пен Жорж Кувьерге үлкен әсер етті. Буффон өмірінде "Табиғи тарих" атты 36 томдық еңбегін жарыққа шығарды, ал оның жазбалары мен қосымша зерттеулеріне негізделген томдар оның қайтысынан кейінгі 20 жыл ішінде жарияланды. Эрнст Майр: "Шындығында, Буффон 18 ғасырдың екінші жартысындағы табиғи тарих саласындағы барлық ойдың бастауы болды" деп жазды. Экологиялық ілесуді бірінші болып таныған табиғаттанушы Буффон кейіннен Париж университетінің теология комитеті оның геологиялық тарих және жануарлар эволюциясы туралы теорияларын Құдай сөзінің жаратылыс туралы айғағына қайшы келгендігі үшін бас тартуға мәжбүр етті.

Ерте өмір

Жорж Луи Леклерк (кейін граф де Буффон) Бургундия провинциясындағы Монбар қаласында, тұз салығын басқаратын жергілікті шенеунік Бенжамин Франсуа Леклерк пен мемлекеттік қызметкерлер отбасынан шыққан Анна Кристина Марлин отбасында дүниеге келді. Жорж анасының әкесі (оның тәрбиешісі) Жорж Блезоның құрметіне ат қойылған, ол Савой герцогының Сицилиядағы салық жинаушысы болған. 1714 жылы Блезо баласыз қайтыс болып, жеті жасар тәрбиеленушісіне мол мүлік қалдырды. Бенжамин Леклерк содан кейін Буффон ауылын сатып алып, отбасын Дижонға көшірді, онда түрлі лауазымдарға ие болды және Дижон Парламентіне орын алды. Жорж он жасынан бастап Дижондағы Годран иезуит колледжіне оқуға түсті. 1723 жылдан 1726 жылға дейін ол Дижонда заңгерлік білім алды, бұл отбасы дәстүрін мемлекеттік қызметте жалғастыру үшін қажетті шарт болды. 1728 жылы Жорж Дижоннан Францияның Анже университетінде математика мен медицинаны оқу үшін кетті. Анжеде 1730 жылы ол Еуропаны аралап жүрген жас ағылшын Кингстон герцогымен танысты және оның ілесіп, оңтүстік Франция мен Италияның бір бөлігін бір жарым жыл бойы үлкен және қымбат сапармен аралады. Осы кезеңге қатысты, бірақ толыққанды құжатталмаған, дуэль, ұрлау және Англияға құпия сапарлар туралы әңгімелер көп айтылды. 1732 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін және әкесі қайтадан үйленуге асыққан кезде Жорж Кингстоннан кетіп, мұрасын сақтау үшін Дижонға оралды. Герцогпен саяхаттағанда өзінің атына «де Буффон» деген қосымшаны алғаннан кейін, ол әкесі бұрын сатқан Буффон ауылын қайта сатып алды. 80 000 ливрлік (сол кезде шамамен 27 килограмм алтынға тең) мүлікке ие болған Буффон ғылыммен айналысу үшін Парижге кетті, бастапқыда математика мен механикаға, сондай-ақ байлығын арттыруға ден қойды.

Мансап

1732 жылы ол Парижге көшіп, Вольтер және басқа да зиялылармен танысты. Ол Фобур Сен-Жерменде корольдің бірінші дәріханашысы, Корольдік бақта химия профессоры және Ғылым академиясының мүшесі Жиль Франсуа Бульдукпен бірге тұрды. Ол математика саласында алғашқы еңбегін атқарды және «Әділ квадрат ойыны» атты еңбегінде ықтималдық теориясына дифференциалдық және интегралдық есептеуді енгізді; ықтималдық теориясындағы Буффон инесі мәселесі оның құрметіне аталды. 1734 жылы ол Француз ғылым академиясына қабылданды. Осы кезеңде ол швейцариялық математик Габриэль Крамермен хат алмасып жүрді. Оның қорғаушысы Морепас 1733 жылы Ғылым академиясынан кемелер салу үшін ағаш туралы зерттеулер жүргізуді сұрады. Ұзақ уақыттан кейін Буффон ағаштың механикалық қасиеттерін зерттеу бойынша ең толық зерттеулерді бастады. Ол кішігірім үлгілердің қасиеттерін үлкен конструкциялармен салыстыру үшін бірқатар тәжірибелер жасады. Түйінсіз немесе басқа да кемшіліктері жоқ мыңнан астам кішігірім үлгіні мұқият сынағаннан кейін, Буффон толық көлемдегі ағаштардың қасиеттерін болжау мүмкін емес деген қорытындыға келді және толық көлемдегі конструкциялық элементтерге қатысты бірқатар тәжірибелерді бастады. 1739 жылы ол Морепас көмегімен Париждегі Корольдік бақтың басшысы болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды иеленді. Буффон Корольдік бақты маңызды зерттеу орталығы мен мұражайға айналдыруға үлкен үлес қосты. Ол сондай-ақ оны кеңейтіп, іргелес жерлерді сатып алып, әлемнің түкпір-түкпірінен жаңа ботаникалық және зоологиялық үлгілерді жинады. Оның жазу талантының арқасында 1753 жылы Париждің екінші маңызды академиясы – Француз академиясына шақырылды, ал 1768 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды. Француз академиясы алдында сөйлеген «Стиль туралы ой-толғау» атты сөзінде ол: «Жақсы жазу – жақсы ойлау, сезіну және білдіруден тұрады, сананың, жанның және талғамның айқындығынан. Стил – адамның өзі» («Стиль – бұл адам») деді. Алайда, Буффонның әдеби стильдегі шеберлігі оның қарсыластарына да қару болды: мысалы, математик Жан ле Ронд д’Алембер оны «үлкен сөзшең» деп атады. 1752 жылы Буффон Бургундиядан келген кедей ақсүйек отбасының қызы Мари Франсуаза де Сен-Белин Маленге үйленді. Оның әпкесі басқарған монастырь мектебінде оқыған. 1764 жылы туған екінші баласы балалық шақты өткерді, ал ол өзі 1769 жылы қайтыс болды. 1772 жылы Буффон ауыр сырқатқа шалдыққанда, оның ұлының (онда 8 жасқа толған) бақтың директоры болып табылуы мүмкін емес екені анық болды және бұл уәде алынып тасталды. Сонда патша Буффонның Бургундиядағы иеліктерін графтық мәртебеге көтерді – осылайша Буффон (және оның ұлы) граф атанды. Ол 1782 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Буффон 1788 жылы Парижде қайтыс болды. Ол Сент-Урс-Монбард шіркеуіне жақын шіркеуде жерленді; Француз революциясы кезінде оның қабірін бұзып, табутты жапқан қорғасынды оқтар жасау үшін тонады. Оның ұлы Жорж Луи-Мари Буффон (көбінесе Буфоне деп аталды) 1794 жылдың 10 шілдесінде гильотинаға алынды. Буффонның жүрегі бастапқыда сақталды, оны Жак Некердің әйелі Сюзан Некер күзетті, бірақ кейін жоғалып кетті. Бүгінде Буффонның миының кішкентай бөлігі ғана сақталған, ол 1776 жылы Луи XVI тапсырыс берген Пажоудың мүсінінің негізінде орналасқан, ол Париждегі Табиғат тарихы мұражайында тұр.

Табиғи тарих

Буффонның "Табиғи тарих, жалпы және ерекше" (1749–1788: 36 томдық; оның жазбалары негізінде қосымша том 1789 жылы жарық көрді) бастапқыда табиғаттың үш "патшалығын" қамтуға жоспарланған, бірақ "Табиғи тарих" жануарлар мен минералдық патшалықтармен ғана шектелді, ал қарастырылған жануарлар тек құстар мен төрт аяқтылар болды. "Бұл еңбек керемет стильде жазылғандықтан, Еуропаның барлық білімді адамдары оқыды". "Табиғи тарих" кітабының алғашқы томдарында Буффон математиканың пайдалылығына күмән келтірді, Карл Линнейдің табиғи тарихқа қатысты таксономиялық тәсілін сынады, Киелі кітаптағы деректерге көп қатысы жоқ Жер тарихын баяндады және бұрынғы алдын ала болу теориясына қарсы келетін көбею теориясын ұсынды. Алғашқы томдары Сорбонна теология факультеті тарапынан айыпталыпты. Буффон өзгерту жасады, бірақ кінәлі томдарды ешқандай өзгеріссіз жариялауын жалғастырды. Жануарлар әлемін зерттеу барысында Буффон ұқсас ортада болса да, әртүрлі аймақтарда әртүрлі өсімдіктер мен жануарлар бар екенін атап өтті, бұл кейін Буффон заңы деп аталды. Бұл биогеографияның алғашқы принципі саналады. Ол түрлер жаратылыстың ортасынан тарағаннан кейін "жетілген" де, "тоқыраған" да болуы мүмкін екенін айтты. 14-томда ол әлемдегі барлық төрт аяқты жануарлар бастапқыда бар болған отыз сегіз төрт аяқтыдан пайда болғанын мәлімдеді. Осы себепті ол кейде "трансформатор" және Дарвиннің алдағы ізін қалдырушысы деп есептеледі. Ол сондай-ақ климаттың өзгеруі түрлердің дүние жүзіне таралуына көмектескен болуы мүмкін екенін айтты. Дегенмен, оның осы тақырыптағы ойларын түсіндіру оңай емес, өйткені ол жұмысының барысында бірнеше рет осы мәселелерге оралды. Буффон бастапқыда "Ескі және жаңа әлемге ортақ жануарлар соңғысында кішірек" деген пікірде болды, бұл оның ойынша, ортаның жағдайларына байланысты болды. Буффонмен кездескен Томас Джефферсон оны қателігіне көндіруге тырысып, "біздің қасқырдың құрсағы астынан рендейер өте алатынын" айтты. Буффон қасқыр туралы "ешқандай хабарсыз" болғандықтан, оның үлгісін сұрады. Джефферсон Нью-Гэмпшир орманына жиырма сарбазды жіберіп, Буффонға "американдық төрт аяқты жануарлардың мәртебесі мен сұлулығын" көрсету үшін бұқа елік іздеді. Джефферсонның сөзіне сүйенсек, бұл үлгі Мистер Буффонды сендірді. Ол келесі томында осы мәселені түзетуге уәде берді. "Табиғаттың дәуірлері" (1778) еңбегінде Буффон Күн жүйесінің пайда болуын талқылап, планеталардың кометаның Күнмен соқтығысуынан пайда болғанын болжады. Ол сондай-ақ Жердің 4004 жылға дейін пайда болғанын айтты, бұл мерзімді архиепископ Джеймс Ушер анықтаған. Montbard-тағы Petit Fontenet зертханасында сынаған темірдің салқындау жылдамдығына негізделген есептерін жасап, Жердің кем дегенде 75 000 жыл бұрын пайда болғанын есептеді. Тағы да оның идеялары Сорбонна тарапынан айыпталып, одан әрі проблемалардан сақтану үшін тағы да өзгерту жасады. Буффон жойылып кеткен түрлердің, мысалы, мамонттар мен еуропалық мүйізқұйрықтардың бар екенін білген. Оның кейбір болжамдары қазіргі модельдерге, мысалы, континенттік дрейфке әсер етті.

Антропологиялық зерттеулер

Буффон моногендікке, яғни барлық адамзаттың жалғыз тектік түбірден шыққандығы тұжырымдамасына сенді, ал физикалық ерекшеліктер климат пен диетаны қоса алғанда, қоршаған орта факторларына бейімделуден туындады деп есептеді. Ол алғашқы адамдардың қара терілі африкалықтар болғанын болжады, бірақ адамзаттың пайда болған аймағын нақты анықтамады, оны "40-шы және 50-ші градус ені арасындағы ең қолайлы климат" деп көрсетті. Бұл геофизикалық белдеу Еуропаның, Солтүстік Американың, Солтүстік Африканың, Моңғолияның және Қытайдың бөліктерін қамтиды. Өз заманының еуропалықтары үшін қайшылық тудырған жайт, Буффон Еуропаның адамзат цивилизациясының ошағы екеніне сенбеді. Оның орнына ол жапон және қытай мәдениеттерінің "өте ерте заманнан бері" қалыптасқанын, ал Еуропа "кейінірек ғана Шығыстан жарық алды, сондықтан адамзат білімінің бастауы Азияның солтүстік елдерінде өсті" деді. Буффон тері түсінің климаттық жағдайлар мен диетаға байланысты бір өмір бойында өзгеруі мүмкін деп ойлады. Кларенс Глэкен "Буффон сипаттаған адамның әрекеттері арқылы қоршаған ортаның өзгеруі Батыс цивилизациясы тарихында белгілі және дәстүрлі болды" деген пікір білдіреді. Алайда, Буффон Карл Линнейдің нәсілдік жіктемесінің тұрақтылығын жоққа шығарды. Осы тұрғыдан алғанда, Буффон моногендікке қатысты көзқарасын кеңейтеді, осы ерекше белгілерді және қасиеттерді тұрақты жіктемеге емес, бір үлкен санатқа біріктірді. Бұл оның нәсілді кең және тар мағынада ажырату тұжырымдамасына әкелді; кең мағынада, нәсіл – құрлық деп аталатын үлкен аймақта қоныстанған адамдардың ірі тобын білдіреді, ал тар мағынада – "ұлт" дегенмен тең мағыналы. Осыған байланысты, ол нәсілді анықтаудағы екіұштылығын оларды ажырату үшін нақты белгілерге назар аудару арқылы білдіреді, бірақ сонымен бірге нәсілді нақты, тұрақты жіктемеге бөлу идеясын қабылдамайды. Сондықтан, Буффон нәсілдік жіктемеде айырмашылықтарды емес, ұқсастықтарды табуға және көрсетуге бейімділік танытқандықтан.

Буффонның эпонимдері

Буффон (кратер), Айдың алыс жағының оңтүстік жарты шарында орналасқан айлық соққы кратері. Lycée Buffon, Париждің 15-ші округіндегі лицей. Буффон көшесі, Париждің 5-ші округінде Jardin des Plantes бағының жанындағы көше. Rue Buffon (Дижон) Rue Buffon], Францияның Дижон қаласындағы көше.