Ароман тарихы және Балқандағы влахтар

Кіріспе

Бұл мақала аромандардың тарихына арналған. Солтүстік влахтардың (румындардың) тарихы туралы – Румыния тарихы бетіне қараңыз.

Шығу тегі

Орта ғасырларда аромандар влахтар деп танылды. Влахтар, сондай-ақ валахтар (және көптеген басқа түрлері) – бұл орта ғасырдан бері қазіргі заманға дейін Балқан аймағында және Дунайдың солтүстігінде Шығыс роман тілдерінде сөйлейтін адамдарды белгілеу үшін қолданылатын тарихи термин және экзоним. Оңтүстік Балқандағы влахтар көбінесе тракиялық және иллириялық (тракоиллириялық) және грек-римдік (эллин) және нағыз Рим империясынан тараған жергілікті тұрғындар ретінде қарастырылған. Көптеген влахтар 5-7 ғасырлардағы варварлардың (германдықтар, аварлар және болгарлар) шапқындары мен қоныс аударулары салдарынан Грекияның және Балқанның басқа да қиын қол жетімді таулы аймақтарына қоныстанды. Оларды Балқан түбегінің барлық жерінде кездестіруге болады. Аромандар Грецияда, Болгарияда, Албанияда және Солтүстік Македония Республикасында, ал румындар Румынияда, Молдавияда, Украинада, Сербияда және Венгрияда таралған. Олардың негізгі кәсіптері – сауда, мал шаруашылығы, мал өсіру және қолөнер болған. Тіл білімі саласындағы зерттеулерге сәйкес, ароман тілі Балқан түбегінің оңтүстік аймағында (Дардания, Эпир, Македония, Фракия) сөйленген (әлі де сөйленеді) және 10 ғасырдан кешіктірмей, жалпы румын тілінде сөйлейтін үлкен аймақтан бөлініп шықты.

Византия дәуірі

980 жылы император Василий II Фессалияның влахтарына билікті Никулицаға берді. Кекаумен жазғандай, императорлық үкімге қарсы алғашқы көтеріліс 1066 жылы 10 ғасырдағы влах көшбасшысының немере інісі Николитзас Дельфина басшылығымен болды, бірақ империяның Төртінші крест жорығында құлағаннан кейін ғана влахтар өздерінің тәуелсіз княздығын құрды – «Ұлы Валахия». 1173 жылы Тесалияға келген испандық яһуди Бенжамин Тудела влахтарды тауларда тұрып, гректерге шабуыл жасау үшін олардан түсіп келетіндер деп сипаттады. Византия империясы туралы ол: «Ешбір император оларды бағындыра алмайды», – деп қосты. Иванко – шағын тәуелсіз аймақтың влах басшысы, ол влах-болгар мемлекетінің билеушісі Иван Асен I-ді өлтірді. Иванко Марица және Струма өзендері арасында, сондай-ақ Эгей теңізінің жағалауына қарай тәуелсіз аймақ құрды, бұл аймақтарда влахтардың қоныстануына жағдай жасады. Никетас Хониатс Вардар өзенінің және Могленаның жоғарғы аймағында тәуелсіз мемлекет құрған Добромир Хризус деген влах туралы жазды. Никетас Хониаттың, Бенжамин Туделаның, Джеффри де Вильгардуиннің, Генрих Валенсиеннің, Роберт де Кларидің және басқа да дереккөздердің жылнамалары осы мемлекеттің бар екенін көрсетеді, ол Фессалияны қамтиды, ал басқа екі «Валлахияға» – Акарнания мен Этолиядағы «Кіші Валахияға» және Эпирдегі «Жоғарғы Валахияға» қарсы қойылды. Бұл Балқан түбегіндегі алғашқы влах мемлекеттерінің – Ұлы Валахия, Валахия және Молдавияның пайда болу кезеңімен сәйкес келеді. 1210 жылдары Эпир ортағасырлық мемлекетінің Тесалияны бағындырғаннан кейін, влахтар/аромандықтар латын крестоносшыларына қарсы Эпир әскерінің элиталық жасағы болды, сондай-ақ Византияға қарсылас Никея мемлекетінің әскерлеріне қарсы күресті.

Осман дәуірі

Осман дәуірінде Ароман мәдениеті мен экономикалық күші айқын көріне бастады, өйткені Влахтар ірі қалалық орталықтарға шоғырланды. Мысалы, сол кездегі Москополь қаласы Балқанның ең ірі қалаларының бірі болды, онда 60 000 адам тұрды (салыстыру үшін, сол кезде Афина 8 000 адам тұратын ауыл болды). Москопольдің өз баспаханасы мен академиялары, ағын суы және кәріз желісі болды. Олар грек православиелік Миллеттің (түрік тілінде заңмен қорғалатын этникалық және діни азшылық топтарын білдіретін термин) ішінде белгілі бір дәрежеде діни және мәдени автономияға ие болды. Мұсылман емес адамдарға қару ұстауға тыйым салатын заңнан ресми түрде босатылып, Осман империясына шағын салық төлеуге ғана міндетті болды. Бірақ 1778 жылы Москополь Әли-пашаның әскерлерімен жартылай қиратылды. Осы оқиға және Влахтардың православие діні Осман империясына қарсы күрес пен қарсылықты күшейтті, Влахтарға Осман билігіне қарсы соғыстар мен төңкерістерде маңызды рөл берді, нәтижесінде бүгінгі Албания, Солтүстік Македония, Болгария және Грекия мемлекеттері құрылды. Аромандықтар Грекияның саяси өмірінің алғашқы кезеңдеріндегі маңызды тұлғалардың қатарында болды, себебі олар осы жаңа мемлекетте өзін орнықтыруға мүмкіндік алды. Бұл көптеген Аромандықтардың, атап айтқанда, грек православиелік Миллетіне жататындарының грек тілін грек мектептері мен шіркеулерінің ықпалымен қабылдауымен түсіндіріледі, олар Османдықтардың рұқсатымен жұмыс істеуге және Константинопольдің Экуменикалық Патриархтарымен қамтамасыз етілуге құқылы болды. Осылайша, Османдықтардың көзінде олар гректермен теңестірілді. Мысалы, болашақ Патриарх Афинагор Османдық Эпирде дүниеге келген және грек тегінен саналды. Бірақ кейбір Влахтар өздерінің тілін, дәстүрлерін және мәдениетін сақтағысы келді, сондықтан грекшелендіру саясатына қарсы күшті қарсылық болды. Сэр Чарльз Элиот өзінің "Еуропадағы Түркия" еңбегінде "Болгарлар, сербтер және Влахтардың өздерінің Миллеттері бар және олар грек ісіне қолдау көрсетпейді" және "Караферия (Верия) аймағында гректерге қарсы күресіп жатқан Влахтар тобы туралы естіміз" деп нақты айтады. Аромандықтарға лингвистикалық ассимиляцияға түсуге қысым көрсетілді, бұл 18 ғасырға дейін жетеді, онда ассимиляцияға ынталандыруды грек миссионері Космас Аэтолия (1714–1779) жүзеге асырды, ол Аромандықтардың грек тілінде сөйлеуі керек деп үйретті, себебі ол "ол біздің шіркеуіміздің тілі" деді және Солтүстік және Батыс Грекияда 100-ден астам грек мектебін құрды. Руханилардың Ароман тіліне қарсы шабуылдары діни мәселелермен ғана шектелмеді, ол грек тілінде сөйлейтіндерді "құнды емес" деп санайтын тілді тастап, жоғарырақ грек тіліне көшуге көндіру үшін жасалған құрал болды: "Біз Метсовтік ағайындармыз, осы ұятты және төмен Ароман тілімен өзін алдап жүргендермен бірге, оны тіл деп атағаныма кешіріңіз", "қорқынышты сөйлеу және жиіркенішті айтылу". Мыңдаған Влахтар, олардың көпшілігі Аромандық зиялылардың қатарынан, Солтүстікке Валахияға, Молдавияға, Сербияға немесе Габсбург империясына (әсіресе Вена мен Будапештке) көшіп кетті. Аромандықтардың көп бөлігі Черногория мен Босния және Герцеговинада тұрды. Бастапқыда олар христиан болған, бірақ 1000 жылға таяу уақытта олардың көпшілігі христианның Богомил/Патарен сектасына өтті. Бұл шіркеудің мүшелері сербтендіріліп, екі тілді болды. Христиан шіркеуінің қысымының нәтижесінде олардың бір бөлігі православиеге қайта оралды. Боснияда тұратын Аромандықтар түрік басқыншылығына дейін Патарен дінін сақтап келді, содан кейін экономикалық және діни себептермен ислам дініне көшті. Патарен Аромандықтары Боснияның барлық аймақтарында, әсіресе олардың некропольдерінде, петроглифтері бар қабір тастарынан тұратын көптеген артефактілерді қалдырды.

During the Ottoman period, Aromanian culture and economic power became more evident, as Vlachs concentrated in major urban centers. For example, the city of Moscopole at that time was one of the largest cities of the Balkans, having a population of 60,000 (for comparison, at that time Athens was a village inhabited by 8,000 people). Moscopole had its own printing house and academies, flowing water and sewerage network. They enjoyed some degree of religious and cultural autonomy within the Greek Orthodox Millet (a Turkish term for a legally protected ethnic and religious minority groups). They enjoyed a special status, being formally exempted from the law prohibiting non Muslims from carrying weapons, only having to pay a modest tribute to the Ottomans. In 1778 however, Moscopole was nearly razed to the ground by the troops of Ali Pasha. This episode and the Orthodox religion of the Vlachs were the factors which caused a violent and energetic struggle against the Ottomans, assigning to the Vlachs a major role in the various wars and revolutions against Ottoman rule that culminated in the creation of the states which they now inhabit: Albania, North Macedonia, Bulgaria and Greece. People of Aromanian origin were to be found among the protagonists of early Greek political life, as they found opportunities to establish themselves in this new state. This is explained by the fact that many Aromanians, who, as mentioned, belonged to the Greek Orthodox Millet, adopted the Greek language under the influence of the Greek schools and churches, the only ones entitled by the Ottomans to function and to by maintained by the Ecumenical Patriarchs of Constantinople. Thus, in Ottoman eyes, they were practically equated with Greeks. For instance, the future Patriarch Athenagoras, born in Ottoman Epirus, was considered a Greek by descent. But some Vlachs wanted to preserve their language, customs and culture, and as might be expected there was a strong reaction against this policy of Hellenization. Sir Charles Eliot clearly states his work "Turkey in Europe" that " The Bulgarians, Serbs and Vlachs have millets of their own and do not cooperate in the Hellenic cause" and that "we hear of Vlach bands who are said to contend (fight against) Greeks in the region of Karaferia (Veria)"". There was also pressure on Aromanians to become linguistically assimilated, which can be traced back to the 18th century, when assimilation efforts were encouraged by the Greek missionary Cosmas of Aetolia (1714–1779) who taught that Aromanians should speak Greek because as he said "it's the language of our Church" and established over 100 Greek schools in northern and western Greece. The offensive of the clergy against the use of Aromanian was by no means limited to religious issues but was a tool devised in order to convince the non Greek speakers to abandon what they regarded as a "worthless" idiom and adopt the superior Greek speech: "There we are Metsovian brothers, together with those who are fooling themselves with this sordid and vile Aromanian language forgive me for calling it a language", "repulsive speech with a disgusting diction". Several thousands of Vlachs, many of them belonging to the Aromanian intelligentsia, emigrated northward to Wallachia, Moldavia, Serbia or the Habsburg Empire (notably to Vienna and Budapest). A large part of the Aromanians were living in Montenegro and Bosnia and Herzegovina. Initially they were Christians but around year 1000 majority of them passed to Bogomil/Patarene secte of Christians. As members of this church they were Serbianized and became bilingually. As a result of the Christian church oppression part of them returned to Orthodoxy. The Aromanians living in Bosnia kept Patarene faith until Turkish occupation, when they passed to Islam due to economical and religious motifs. Patarene Aromanians left a lot of artifacts in all Bosnia especially in their necropolises, consisting in tombstones with petroglyphs.

Аромалық болмыстың оянуы және румындық бағыт-бағдары

Олардың бұл жерге келуі Еуропаға Француз революциясының идеалдарының таралуымен тұспа-тұс келді: ұлттық сана, теңдік, ана тілі және адам құқықтары. Габсбургтер Трансильванияны басып алған кезде, олар «Трансильван мектебі» деп аталатын румыниялық латинофилдермен байланысқа түсті. Бұл зиялылар Румынияның ұлттық оянуына бастау берген идеяларды таратуға көмектесті, ол бір ғасырдан кейін де-юре Осман билігінен азат болды. Осы кезеңде Георге Рожа сияқты аромандық тұлғалар белгілі болды, ол «Untersuchungen uber die Romanier oder sogenannten Wlachen, welche jenseits der Donau wohnen» («Данубаның арғы жағында тұратын румындар немесе влахтар туралы зерттеулер»; Пест, 1808) еңбегінің авторы еді. «Македон румындары» деп аталатын адамдар үшін әдеби тілді құруға жасалған алғашқы әрекет Рожаның «Maiestria ghiovasirii romanesti cu litere latinesti, care sant literele Romanilor ceale vechi» (Буда, 1809) еңбегі болды. Тағы бір ароман эмигранті – Михаил Г. Бояги. 1813 жылы Венада «Роман грамматикасы немесе македондық-влах тілі» атты кітабын жариялады. Еңбегінің кіріспесінде Бояги былай деп жазды: «Егер влахтар, мысалы, готтентоттардан шыққан десе де, олар өздерінің ана тілінде білім алуға құқылы және міндетті, өйткені бұл олардың сенімдерін орындаудың ең тиімді жолы». Метсовода туған Димитрие Козаковичи 1865 жылы Бухарестте «Д. Афанасеску жасаған және Метсоводағы румын Д. Д. Козаковичидің қаржысымен басылған, Македониядағы алғашқы румын мектебін ашу мақсатындағы «Romanilii dit drepta Dunarelei» румын грамматикасы» кітабын жариялады. Бір ғасырдан кейін, Осман империясының Македония және Албания аумақтарында 100-ге жуық румын мектебі ашылды, бұл 1860 жылдары басталды. Бұл бастаманы Бухарестте тұратын ароман диаспорасы көтерді. Македония мен Пиндтегі влах мектебінің алғашқы ядросы 1860 жылы құрылды, оның бастамашылары Бухарестте тұратын аромандар тобы болды: Метсоводан шыққан Д. Д. Козаковичи, Зису Сидери, Клисурадан шыққан Иордаче Гога және басқалар. Олар сол кездегі румын билеуші тобының қолдауымен «Macedo Romanian Cultural Society» қоғамын құрды. «Macedo Romanian Cultural Society» мүшелерінің арасында (Д. Д. Козаковичи, Сидери, Гога, Грандеа және т.б. құрамында болды) премьер-министр мен сыртқы істер министрінің міндетін атқарушылар, сондай-ақ Румыния православие шіркеуінің басшысы және Румынияның саяси элитасы: Михаил Когальничану, Иоан Гика, Константин Розетти және т.б. болды. Аромандық ояну кезеңіндегі ең ірі тұлғалардың бірі – Пинд тауларының етегінде орналасқан Македонияның оңтүстігіндегі Авделадан шыққан Апостол Маргарит еді. 1862 жылы Апостол Маргарит Македонияның Кастория аймағындағы Klissoura (Vlaho Klisura) қалашығының мектебінде жергілікті тілді енгізді. Касторияның грек епископы Никефор көп жылдар бойы мектепті жабуға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. 1879 жылдың желтоқсанында Маргаритке қарсы алғашқы сәтсіз қастандық жасалды. Маргарит 1890 жылдың желтоқсанында жасалған екінші қастандық кезінде жараланды. Влах мектептері Клисура, Крушево, Низеполь, Трново, Гопеш, Охрид, Пинд тауларындағы ескі Авдела және Верия маңындағы жаңа Авделада болды. Кейіннен Македонияда тағы да мектептер ашылды, ал 1880 жылдары Битолада (Монастир) влахтар орта мектебі құрылды. Гректер, әрине, влаштардың ұлттық қайта оянуынан қорқып қалды. Балқан соғыстарынан бұрын, олардың ең жоғары деңгейінде 6 орта гимназия және 113 бастауыш мектеп болды, олар влах тілінде оқытты. Грек шіркеуінің Осман империясының Румелия провинциясындағы қысымына байланысты, влаштар мен олардың мектептеріне күдікпен қарады. 1880 жылы грек партизандары Резенге жақын ауылдарға шабуыл жасады, өйткені ауылдың діни қызметкерлері шіркеу қызметінде влах тілін қолданудың кешірілмейтін күнәсін жасады. Сол жылы Касторияның грек епископы Клисурадағы мектеп мұғалімін влахтардың ана тілінде оқытқаны үшін тұтқынға алды. 1903 жылы Америка Құрама Штаттарында «Farsharotu» аромандық ұйымы құрылды. Влахтар тарихындағы маңызды оқиға 1905 жылдың 23 мамырында болды, сол күні сұлтан влахтарды ресми түрде мойындап, олардың мектептері мен шіркеулерін сақтау құқығын бекіткен жарлық шығарды. Жарлық жарияланғаннан кейін грек епископтары және олар қолдаған қарулы топтар өздерінің құқықтарын пайдаланудан арамандарды қайтармақ болып, қорқыту науқанын бастады. 1905 жылы Меглен аймағындағы Киелі Архангел монастырының влах аббаты грек тобы тарапынан өлтірілді. 1905 жылдың жазында Битолаға жақын ауылдарға шабуыл жасалды. 1905 жылдың 27 қазанында грек партизандары Апостол Маргариттің туған жері – Пиндтегі Авдела ауылына шабуыл жасап, оны толығымен қиратты. Содан кейін 1906 жылы Верия (Береа) қаласында дін қызметкері Папанаце шіркеуге влах тілінде Құдай қызметін өткізуге бара жатқанда өлтірілді. Пиндтегі Авдела ауылындағы румын-влах мектебі, ол 1867 жылдан бері жұмыс істеп келген, 1905 жылдың 27 қазанында грек партизандары тарапынан өртелді. Бұл оқиға Бухаресттегі аромандардың 1905 жылдың күзінде гректерге қарсы көшедегі наразылықтарына және Румыния мен Грекия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың үзілуіне әкелді. Румыния, Аустро-Венгрияның қолдауымен, 1905 жылдың 22 мамырындағы сұлтан Абдулхамидтің жарлығымен («сөйленген ерік») влахтарды («влахтарды») жеке миллет (этно-діни қауымдастық) ретінде мойындауға қол жеткізді, соның арқасында «Улла миллеті» («Влах миллеті») өз шіркеулері мен мектептерін аша алатын болды. Бұл 19 ғасырдың соңындағы Еуропалық Түркиядағы румын ұлттық үгіт-насихат саясатының табысы болды. Осы оқиға жарияланған күні, 1905 жылдың 23 мамыры (келесі күні) қазір ароман ұлттық күні ретінде тойланады. Румыния 1948 жылға дейін мектептерге көмектесуді жалғастырды, сол кезде коммунистік режим барлық байланыстарды тоқтатты. Грецияда туып, өмір бойы тұрған аромандық автор Джордж Падиоти влах тіліндегі соңғы діни қызметтердің бірін сипаттайды:

Their arrival there coincided with the spreading in Europe of the ideals of the French Revolution: nationhood, equality, mother tongue and human rights. In Habsburg occupied Transylvania, they would connect with the latinophile Romanian intelligentsia, as part of what was known as the Transylvanian School. These intellectuals promoted the ideas which would spark the period known as the National awakening of Romania, which, after a century's time ceased to be under de jure Ottoman rule. It is in these times that Aromanian personalities became prominent, such as Gheorghe Roja, the author of "Untersuchungen uber die Romanier oder sogenannten Wlachen, welche jenseits der Donau wohnen" ("Researches upon the Romanians or the so called Vlachs, who live beyond the Danube"; Pesth, 1808). The first attempt to create a literary language for those described as "Macedo Romanians" was Roja's "Maiestria ghiovasirii romanesti cu litere latinesti, care sant literele Romanilor ceale vechi"(Buda, 1809). Another Aromanian emigrant was Mihail G. Boiagi. In 1813, he would publish in Vienna the book Γραμματική Ρωμαϊκή ήτοι Μακεδονοβλαχική/Romanische oder Macedonowlachische Sprachlehre ("Romance or Macedono Vlach Grammar"). In the foreword to his work, Boiagi wrote: "Even if the Vlachs would claim, say, Hottentot origin, even in that case they ought to have the right and duty to cultivate themselves in their mother tongue, as the most appropriate way to fulfill their creed". The Metsovo born Dimitrie Cozacovici would publish in 1865 in Bucharest the "Gramatica Romaneasca tra Romanilii dit drepta Dunarelei lucrata de D. Athanasescu, si typarita cu spesele D. D. Cosacovici, Roman din Metsova, spre an inaugura prima scoala Romana din Macedonia" ("Romanian Grammar to serve the Romanians South of the Danube worked by D. Athanasescu and printed from the donations of D. D. Cozacovici, Romanian of Metsovo, in order to inaugurate the first Romanian school of Macedonia"). A century later, almost 100 Romanian schools were opened in the Ottoman territories of Macedonia and Albania, starting as early as 1860. It is noted that this initiative was proposed by the Aromanian Diaspora living in Bucharest. The first nucleus of the Vlach schooling in Macedonia and Pindus was to be established in 1860 and its initiators were a group of Aromanians then living in Bucharest: D. D. Cozacovici (native of Metsovo), Zisu Sideri, Iordache Goga (native of Klissoura) and others. Together they initiated the Macedo Romanian Cultural Society, under the endorsement of the then Romanian ruling class. The Macedo Romanian Cultural Society had as its members (together with its Aromanian founding core represented by D. D. Cozacovici, Sideri, Goga, Grandea etc.) also the acting Prime and Foreign Ministers, as well as the Head of the Romanian Orthodox Church, and the elite of the Romanian political class: Mihail Kogălniceanu, Ion Ghica, Constantin Rosetti, etc. One of the greatest figures during the Aromanian awakening was Apostol Margarit, a native of Avdela in southern Macedonia, on the slopes of the Pindus mountains. As early as 1862, Apostol Margarit introduced the vernacular in the school of the large prosperous town of Klissoura (Vlaho Klisura), in the Kastoria region of Macedonia. Nicepheros, the Greek bishop of Kastoria tried for many years to close down the school, but without success. In December, 1879, the first unsuccessful attempt on the life of Apostol Margarit took place. Margarit was wounded during a second attempt on his life during December 1890. There were Vlach schools in Klissoura, Krushevo, Nizepole, Trnovo, Gopesh, Ohrid, old Avdela in the Pindus mountains and new Avdela near Veria. Later more schools were founded in Macedonia, and then a Vlach high school was established in Bitola(Monastir) in the 1880s. The Greeks were naturally alarmed by the national reawakening of the Vlachs. At their peak, just before the Balkan Wars,there were 6 secondary gymnasiums, and 113 primary schools, teaching in Vlach. Due to the ongoing pressures from the Greek Church in the Ottoman provinces of Rumelia, Vlachs and their schools were viewed with suspicion. In 1880 Greek guerrillas attacked some villages near Resen because the village priests had committed the unpardonable sin of using Vlach in the church services. In the same year the Greek bishop of Kastoria had the schoolmaster in Klissoura arrested because he taught in the Vlachs' native language. In 1903, the Aromanian organization Society Farsharotu was founded in the United States. A momentous date in the history of the Vlachs was May 23, 1905, when the Sultan issued a decree officially recognizing the Vlachs and affirming their rights to maintain their schools and churches. Following the proclamation of the decree, the Greek bishops, and the armed bands they supported, unleashed a campaign of terror on the Aromanians to discourage them from taking advantage of their rights. In 1905, the Vlach abbot of the Holy Archangel monastery in the Meglen region was murdered by a Greek band. In the summer of 1905 some villages near Bitola were attacked. On October 27, 1905, Greek guerillas attacked the village of Avdela in the Pindus, birthplace of Apostol Margarit, and razed it to the ground. Then in 1906, in the town of Véria (Berea), the priest Papanace was murdered as he was on his way to church to serve the Divine Liturgy in Vlach. The Romanian Vlach school in the village of Avdhela in Pindus, which was one of the first Romanian sponsored Vlach schools, active as early as 1867, was burned and razed to the ground on 27 October 1905 by Greek guerrillas. This event prompted street anti Greek demonstrations in Bucharest in the autumn of 1905 of the Aromanians living there, and a rupture of diplomatic relations between Romania and Greece. Romania, with the support of Austro Hungary, succeeded in the acceptance of the Aromanians ("Vlachs") as a separate millet (ethno religious community) with the decree (irade, "spoken will") of May 22, 1905 by Sultan Abdulhamid, so the Ullah millet ("Vlach millet") could have its own churches and schools. This was a success of the Romanian national agitation policy in European Turkey in the last part of the 19th century. The day this event was announced, 23 May 1905 (the next day), is now commemorated as the Aromanian National Day. Romania continued to subsidize schools until 1948, when the communist regime ended all links. George Padioti, an Aromanian author (born and living all his life in Greece) describes one of the last liturgy services in Vlach:

Севволд Браганың «Die Aromunische Minderheit in Griechenland» («Albumul Macedo Roman II, Freiburg 1964») еңбегінде, коммунизм келгеннен кейін румын көмегі күрт тоқтағаны айтылады. Браганың түсіндіруіне сәйкес, Румыния шын бетін көрсеткен, Осман билігі кезінде влахтарды өз мақсаты үшін пайдаланған, бірақ кейін оларды тастап, жазбадан шығарған. Грек тарихшылары, Македония, Эпир және Албанияның бір бөлігіндегі румын демеушілігіндегі шіркеулер мен мектептерге барған влахтарды румын пропагандасының құрбандары деп сипаттайды, олар өз балаларын олар румындар екенін үйрететін мектептерге жібергенін ұсынады. 1878 жылғы Берлин шарты бойынша жеке ұлт ретінде танылған влахтар 1881 жылы ғана Грецияға қосылды, сол кезде Тессалия мен Эпирдің бір бөлігі Ұлы державалар тарапынан Грекияға берілді. Жаңа шекаралармен екіге бөлінген влахтардың көп бөлігі сол кездегі Ұлы державалардан Осман империясының шегінде қалуға рұхсат беруді өтінді, бірақ нәтижесіз болды. Греция «Ұлы идея» бойынша үлкен Греция құру саясатын ұстанды. Влахтардың көп бөлігі 1913 жылы Бірінші Балқан соғысынан кейін Эпирдің қалған бөлігі мен Македонияның бір бөлігі Грецияның құрамына кіргеннен кейін Грек мемлекетінің құрамына кірді. Шамамен…

Соғыс аралығы мен Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғыс аралық кезең ароманиялық тарихқа зор қызығушылық тудырады. Басты оқиға – 20 ғасырдың басындағы онжылдықтарда аромандардың қоныс аударуы. Влахиялықтардың кенеттен кетуіне себеп болған факторлардың бірі – Грекия мемлекетінің саясаты еді. Грекия 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасудан кейін Кіші Азиядан келген бір жарым миллион гректі қабылдауға мәжбүр болды. Бұған қоса, Румыния мемлекеті оларға жер және жеңілдіктер ұсынды, Болгариядан Добруджа провинциясын қосып алғаннан кейін оны халықпен қамту мақсатында. Аймақ халқының 25 пайызы әлі де Грекиядан шыққандығын айтады. Соңғы маңызды эпизод – Пинд княздығы оқиғасы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италияның Грекияны оккупациялауы, кейбір аромандарға өздері "влахиялық отан" деп атаған мемлекет құруға мүмкіндік берді. Бұл фашистік марионеттік мемлекет Италия 1943 жылдың қыркүйегінде соғыстан шыққаннан кейін тіпті формалды түрде де өмір сүре алмады.

Грекиядағы соғыстан кейінгі жағдай

Аромандықтар бүгін, Vlach тіліндегі соңғы мектеп пен шіркеу жабылып, 50 жылдан астам уақыт өткен соң келді. Гректерде ежелгі "Влахос" термині әлі де "қарсылағыш" ретінде қолданылады. Алайда, 1974 жылы полковниктер режимі құлағаннан кейін, тіл мен мәдениеттің жойылуын болдырмау үшін алғашқы жергілікті мәдени ұйымдар құрылды. Бұл ұйымдар ешқашан үкімет тарапынан қолдау алмады. Ароман тілі Грекияның білім беру жүйесіне ешқашан енгізілмеді, себебі ол әрқашан қарапайым тіл деп есептелді. Керісінше, оны қолдануға қатаң тыйым салынды. Мұндай көзқарастар көптеген влах ата-аналарын балаларына кемсіту мен жамандықтан сақтау үшін ана тілін үйренуден бас тартуға итермеледі. Қазіргі уақытта ароман балаларына ана тілінде білім беру жүргізілмейді, сондай-ақ толық немесе ішінара ароман тілінде хабар тарататын мемлекеттік теледидар және радио станциялары жоқ. Германиядағы Ароман тілі мен мәдениеті одағының қысымымен, Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясы (ЕКПА) 1997 жылы аромандықтар туралы баяндаманы қарады, онда ароман тілі мен мәдениетінің қиын жағдайы көрсетілді және 1333 (1997) ұсынысы қабылданды. Аталған ұсыныста грек үкіметі, басқалармен қатар, олардың мәдениетін құрметтеуге, ароман тілінде білім беруді жеңілдетуге және оны мектептерде, шіркеулерде және БАҚ-та қолдану үшін барлық қажетті шараларды қабылдауы керек екені айтылды. Грек влахтары Еуропалық Одақ пен жетекші грек саяси қайраткерлері ұсынғандай, тілді білім беру жүйесіне енгізуге қарсы, оны өздері мен басқа гректер арасындағы жасанды айырмашылық деп санайды. Мысалы, бұрынғы білім министрі Джордж Папандреудің ароман тілінде білім беру бағдарламасын сынақтан өткізу туралы ұсынысына ароман әкімдері мен қауымдастықтарынан теріс жауап келді. Влахтардың мәдени қауымдастықтарының жалпы грек федерациясы 1997 жылы ЕКПА-ның оның жойылуын болдырмау үшін ароман тілінің оқытылуын қолдау туралы ұсынысына қатаң қарсылық білдірді. Екінші жағынан, осындай күш-жігерді қолдайтын қоғамдағы азшылық бар. 1998 жылы Грекия президенті Костис Стефанопулос Эпирдегі Метсово қаласына сапармен барғанда, аромандарды өз тілінде сөйлеуге және үйретуге шақырды, осылайша оның жоғалуына жол бермеуге. Қазіргі уақытта ароман тілінде сабақ беретін және қызмет өткізетін мектептер мен шіркеулер жоқ. Көптеген аромандар өздерін влах және гректер ретінде таныстырса, Грекиядағы жергілікті влах тұрғындарының шағын бөлігі өздерін гректерден мүлдем бөлек деп санайды. Бұл Пинд тауының кейбір шалғай ауылдарында байқалады, онда грек мәдениетінің күшті ықпалынан қорғалған ересек ұрпақ өздерінің ерекше тілі мен салтында сөйлейді. Неміс ғалымы Теде Каль, оның Грекиядағы ароман қауымдастығына қатысты кең көзқарасын кейбір ұлтшылдар күмәнді көреді, "Этнологика Балканика" ("1990 жылдан кейінгі аромандардың этносы: көпшілік сияқты мінез-құлық танытатын азшылықтың жеке басы") зерттемесінде былай дейді:

Aromanians today come after more than 50 years after the closure of the last school and church in the Vlach language. The old term "Vlachos" is still used as a "pejorative" by Greeks. After the Regime of the Colonels fell in 1974 however, the first local cultural organizations were formed to prevent the extinction of the language and culture. These organisations never had any government support. The Aromanian language had never been included in the educational curriculum of Greece, as it had always been considered a vulgar language. On the contrary, their use has been strongly discouraged. Such attitudes have led many Vlach parents to discourage their children from learning their mother tongue in order to avoid discrimination and maltreatment. Currently there is no education for Aromanian children in their mother tongue, and there are no public television or radio stations broadcasting fully or partially in Aromanian. After pressure from the Union for Aromanian Language and Culture in Germany, the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE) examined a report on the Aromanians in 1997 which reported the critical situation of the Aromanian language and culture, and adopted Recommendation 1333 (1997) in which it was said that the Greek government, among others, should do whatever is necessary to respect their culture and facilitate education in Aromanian and to implement its use in schools, churches and the media. The Greek Vlachs oppose the introduction of the language into the education system as European Union and leading Greek political figures have suggested, viewing it as an artificial distinction between them and other Greeks. For example, the former education minister, George Papandreou, received a negative response from Aromanian mayors and associations to his proposal for a trial Aromanian language education programme. The Panhellenic Federation of Cultural Associations of Vlachs expressed strong opposition to PACE's recommendation in 1997 that the tuition of Aromanian be supported so as to avoid its extinction. On the other hand, there is a small minority within the community which strongly supports such efforts. On a visit to Metsovo, Epirus in 1998, the Greek President Costis Stephanopoulos called on Aromanians to speak and teach their language, so as not to be lost. There are currently no schools or churches teaching and holding services in Aromanian language. While many Aromanians identify themselves as both Vlachs and Greeks, a small segment of the native Vlach inhabitants of Greece identify themselves as fully separate from the Greeks. This appears to be the case of some of the more remote villages of Pindus, where, sheltered somehow from contact with the dominant Greek culture, the older generation of the Vlachs converses in a separate language and customs. German academic Thede Kahl, whose broader perspective on the Aromanian community in Greece has been questioned by some nationalists, argues in his study "Ethnologica Balkanica ("The Ethnicity of Aromanians after 1990: the Identity of a Minority that Behaves like a Majority")":

Пікір талас пен талқылау әртүрлі көзқарастармен жалғасуда. Грекиядағы влахтар екі түрлі болмысты қуана қолдайтындарын мәлімдейді. Грекиядан тыс влахтар қиындықтарды әлі де Сотирис Блецас ісімен көрсетуге болады деп санайды. Ол 2001 жылдың 2 ақпанында сотталып, алғаш рет айыпты деп танылды, бірақ кейіннен 2001 жылдың 18 қазанында ақталды.