Кіріспе
Аргентиналық генерал және тәуелсіздік көшбасшысы (1778–1850) Хосе Франсиско де Сан Мартин и Маторрас (xoˈse ðe sam maɾˈtin; 25 ақпан 1778 – 17 тамыз 1850), «Аргентинаның, Чилидің және Перудің азат етушісі» деген лақап атымен белгілі, Оңтүстік Американың оңтүстік және орталық бөліктерінде испан империясынан тәуелсіздік алу үшін күрестегі маңызды көшбасшы және Перудің қорғаушысы болды. Қазіргі Аргентинаның Корриентес провинциясындағы Япею қаласында туған ол, жеті жасында Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінен Испанияның Малага қаласына оқуға кетті. 1808 жылы Францияға қарсы Пиреней соғысына қатысқаннан кейін, Сан Мартин Лондонда Испаниядан тәуелсіздік қолдаушыларымен байланыс жасады. 1812 жылы ол Буэнос-Айреске барды және қазіргі Аргентинаның Рио-де-ла-Плата біріккен провинцияларына қызметін ұсынды. Сан-Лоренцо шайқасынан және 1814 жылы Солтүстік армиясына қолбасшылық еткеннен кейін, ол Перу вице-корольдігіне балама жолмен барып, солтүстіктен провинцияларға қауіп төндіретін испандық күштерді жеңу жоспарын жасады. Бұл мақсат үшін Аргентинаның Куйо провинциясында «Анд армиясы» атты жаңа әскер құрылды. Одан ол Анд тауларын кесіп Чилиге өтті, Чакабуко және Майпу шайқастарында (1818) жеңіске жетіп, Чилиді роялистік үкімнен азат етті. Содан кейін ол Перудегі Лима қаласына шабуыл жасады. 1821 жылдың 12 шілдесінде Лиманың бақылауын алғаннан кейін Сан Мартин Перудің қорғаушысы болып тағайындалды, ал Перу тәуелсіздігі 28 шілдеде жарияланды. 1822 жылдың 26 шілдесінде Эквадордың Гуаякиль қаласында Симон Боливармен өткен жабық кездесуде Боливар Перуді толық азат ету міндетін өз мойнына алды. Сан Мартин күтпеген жерден елден кетіп, әскерін басқарудан бас тартты, саясаттан және әскери қызметтен шеттетіліп, 1824 жылы Францияға көшті. Бұл кездесудің мән-жайы кейінгі тарихшылардың пікірталасына түсті. Сан Мартин Аргентинаның, Чилидің және Перудің ұлттық батыры, көрнекті әскери қолбасшы және испандық Оңтүстік Американы азат етушілердің бірі саналады. Оның құрметіне құрылған «Азат етуші генерал Сан Мартин ордені» (Orden del Libertador General San Martín) – Аргентина үкіметінің ең жоғары наградасы.
José Francisco de San Martín y Matorras (xoˈse ðe sam maɾˈtin; 25 February 177817 August 1850), nicknamed "the Liberator of Argentina, Chile and Peru", was an Argentine general and the primary leader of the southern and central parts of South America's successful struggle for independence from the Spanish Empire who served as the Protector of Peru. Born in Yapeyú, Corrientes, in modern day Argentina, he left the Viceroyalty of the Río de la Plata at the early age of seven to study in Málaga, Spain. In 1808, after taking part in the Peninsular War against France, San Martín contacted South American supporters of independence from Spain in London. In 1812, he set sail for Buenos Aires and offered his services to the United Provinces of the Río de la Plata, present day Argentina. After the Battle of San Lorenzo and time commanding the Army of the North during 1814, he organized a plan to defeat the Spanish forces that menaced the United Provinces from the north, using an alternative path to the Viceroyalty of Peru. This objective first involved the establishment of a new army, the Army of the Andes, in Cuyo Province, Argentina. From there, he led the Crossing of the Andes to Chile, and triumphed at the Battle of Chacabuco and the Battle of Maipú (1818), thus liberating Chile from royalist rule. Then he sailed to attack the Spanish stronghold of Lima, Peru. On 12 July 1821, after seizing partial control of Lima, San Martín was appointed Protector of Peru, and Peruvian independence was officially declared on 28 July. On 26 July 1822, after a closed door meeting with fellow [[libertadores Simón Bolívar at Guayaquil, Ecuador, Bolívar took over the task of fully liberating Peru. San Martín unexpectedly left the country and resigned the command of his army, excluding himself from politics and the military, and moved to France in 1824. The details of that meeting would be a subject of debate by later historians. San Martín is regarded as a national hero of Argentina, Chile, and Peru, a great military commander, and one of the Liberators of Spanish South America. The Order of the Liberator General San Martín (Orden del Libertador General San Martín), created in his honor, is the highest decoration conferred by the Argentine government.
Ерте өмір
Хосе де Сан Мартиннің әкесі Хуан де Сан Мартин, Андрес де Сан Мартин мен Исидора Гоместің ұлы, қазіргі Паленсия провинциясындағы (бұрынғы Леон корольдігі, Испания) Серватос-де-ла-Куэза қаласында дүниеге келді және департамент губернаторының орынбасары болды. Ол испан тәжінің әскери қызметінде болды және 1774 жылы ол отыз гуарани иезуит миссияларын басқару үшін құрылған Гуарани миссиялары үкіметінің бір бөлігі болған Япею департаментінің губернаторы болып тағайындалды. 1767 жылы Карлос III оны Испан Америкасынан қуғаннан кейін, Япеюдегі миссиялық орталықта орналасты. Оның анасы Грегориа Маторрас дель Сер 1738 жылы Испанияда, Паленсиядағы Паредес-де-Нава қаласында дүниеге келді, бұл Хуан де Сан Мартиннің туған жерінен бірнеше шақырым жерде болды және Доминго Маторрас пен Мария дель Сердің қызы еді. 1806 жылы ол қызы Еленаның қайтысынан кейін қоныстанды және 1813 жылы Галисиядағы Оренсе қаласында қайтыс болды. Ол Япею, Корриентес қаласында, гуарани халқының үнділік миссиялық орталығында дүниеге келді. Оның нақты туған жылы белгісіз, себебі оның крещениесі туралы жазбалар жоқ. Өмірінде жасалған кейінгі құжаттар, мысалы, паспорттар, әскери қызметінің жазбалары және неке куәліктері, оның жасын әртүрлі көрсетті. Көптеген құжаттар оның туған жылы 1777 немесе 1778 жыл екенін көрсетеді. 1781 жылы Сан-Мартин үш немесе төрт жаста болғанда, отбасы Буэнос-Айреске көшіп келді. 1783 жылы Хуан Испанияға ауысуды сұрады, содан кейін Американы тастап кетті. Отбасы Мадридте қоныстанды, бірақ Хуан мансапқа ие бола алмағандықтан, олар Малагаға көшіп кетті. Малагаға келгеннен кейін Сан-Мартин 1785 жылы Малаганың уақытша білім беру мектебіне оқуға түсті, оқуын бастады. Ол 1789 жылы 11 жасқа толғанда Мурсия полкіне қабылданбас бұрын, алты жылдық бастауыш білімін аяқтаған жоқ деп есептеледі. Ол Мурсиялық жаяу әскер бөлімінде курсант ретінде әскери мансабын бастады.
Еуропадағы әскери мансап
Сан-Мартин Солтүстік Африкадағы бірнеше испандық жорықтарға қатысып, 1791 жылы Маврларға қарсы Мелилья мен Оранда шайқасты. 1793 жылы 15 жасында кіші лейтенант шеніне көтерілді. Ол әскери-теңіз мансабын Екінші коалиция соғысы кезінде бастады, сол кезде Испания Франциямен одақтас болды және Ұлыбританияға қарсы күресті, Француз революциясы кезінде. Оның "Санта-Доротеа" кемесі Корольдік теңіз күштерімен басылып алынды, ол біраз уақыт соғыс тұтқыны ретінде ұсталды. Содан кейін ол Оңтүстік Испанияда, негізінен Кадис және Гибралтарда, жеңіл жаяу әскердің екінші капитаны шенімен шайқасты. 1801 жылы Португалиямен Испания жағынан шайқасты. 1804 жылы капитан шеніне көтерілді. Кадисте болған кезде ол испан ағартушылығының идеяларына ықпал етті. 1808 жылы Пиреней соғысы басталғанда Сан-Мартин Франсиско Мария Солано Ортис де Росастың адъютанты болып тағайындалды. Росас, француздықтарға жақын болды деген күдікпен, халық көтерілісі кезінде қаза тапты, казармалар басылып алынды және оның денесі көшеде сүйреліп әкетілді. Сан-Мартин Андалусия армиясына тағайындалды және еріктілер батальонын басқарды. 1808 жылдың маусым айында оның бөлімшесі Хуан де ла Крус Мургеон басқарған партизандық отрядқа қосылды. Архонилья шайқасында қаза тапқанға аздап қалды, бірақ сержант Хуан де Диос оны құтқарды. 1808 жылдың 19 шілдесінде испан және француз әскерлері Байлен шайқасына қатысты, бұл испандықтардың жеңісі болды, ол Андалусия армиясына Мадридке шабуыл жасап, басып алуға мүмкіндік берді. Осы шайқастағы ерлігі үшін Сан-Мартин алтын медальмен марапатталды және подполковник шеніне көтерілді. 1811 жылдың 16 мамырында ол генерал Уильям Карр Бересфордтың басшылығымен Альбуэра шайқасында шайқасты. Осы кезде француз әскерлері Иберия түбегінің көп бөлігін, Кадистен басқа, бақылауда ұстады. Сан-Мартин даулы себептермен испан армиясынан кетіп, Оңтүстік Америкаға көшіп барды, онда ол испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарына қатысты. Тарихшылар осы әрекеттің бірнеше түсіндірмелерін ұсынады: туған жерін сағыну, британдықтардың тапсыруы және екі соғыстың мақсаттарының сәйкес келуі. Бірінші түсіндірме бойынша, тәуелсіздік соғыстары басталғанда Сан-Мартин өзінің міндеті елге оралып, әскери қақтығыста қызмет ету деп ойлаған. Екінші түсіндірмеде Ұлыбритания, Оңтүстік Америка елдерінің тәуелсіздігінен пайда көретін, Сан-Мартинді осы мақсатқа жөнелткен делінеді. Үшіншісі екі соғыстың да себебі ағартушылық идеялар мен абсолютизм арасындағы қақтығыстар болды деп болжайды, сондықтан Сан-Мартин сол соғысты жалғастырды; Америкадағы соғыстар испандық абсолютизмнің қайта орнатылуынан кейін ғана сепаратистік мақсаттарды дамытты. Сан-Мартин 1811 жылы Рационалды рыцарлар ложасына қабылданды. Олар Карлос Мария де Альвеардың үйінде кездесті, ал басқа мүшелері Хосе Мигель Каррера, Алдао, Бланко Энкалада және басқа креолдар, американдық испандықтар болды. Олар өз елдеріне қайтып, жергілікті революциялық қозғалыстарға қосылуға келісті. Сан-Мартин әскери қызметтен зейнеткерлікке шығып, Ұлыбританияға көшіп барды. Ол елде қысқа уақыт болды және көптеген оңтүстік американдықтармен Венесуэла генералы Франсиско де Миранданың үйінде орналасқан ложада кездесті (27 Grafton Street, қазір 58 Grafton Way, Bloomsbury, Лондон). Содан кейін ол оңтүстік американдықтар Алвеар, Франсиско Хосе де Вера және Матиас Запиола, испандықтар Франсиско Чилаверт және Эдуардо Кайлицпен бірге британдық "Джордж Каннинг" кемесімен Буэнос-Айреске аттанды. Олар 1812 жылдың 9 наурызында Бірінші Триумвираттың басшылығымен қызмет ету үшін келді.
Аргентина
Біріккен провинцияларға (ресми түрде 1826 жылы Аргентина Республикасы деп аталды) Буэнос-Айреске келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң Сан-Мартин Бірінші Триумвиратпен сұхбаттасты. Олар оны ат әскерінің подполковнигі етіп тағайындады және Буэнос-Айресте жақсы ат әскері болмағандықтан, ат әскерін құруды сұрады. Ол Альвеар мен Запиоламен бірге атты гранадирлер полкін ұйымдастыруға кірісті. Буэнос-Айресте кәсіби әскери басшылар жетіспегендіктен, Сан-Мартинге қаланың бүкіл қорғауын тапсырды, бірақ ол әскери бөлімді құруға баса назар аударды. Сан-Мартин, Альвеар және Запиола марқұм Мариано Мореноның бұрынғы қолдаушылары – мореннистермен бірге Рационалды рыцарлар үйінің жергілікті бөлімшесін құрды. Бұл ложа либералдық идеяларды таратуға тырысты; оның құпиялылығы оның нағыз масондық ложасы ме, әлде саяси мақсаттарға қызмет ететін ложасы ма екенін жасырады. Оның Англияның Бас Ұлы Ложасымен ешқандай байланысы болған жоқ. 1812 жылдың қыркүйегінде Сан-Мартин жергілікті бай отбасылардың бірінен шыққан 14 жасар Мария де лос Ремедиос де Эскаладаға үйленді. Ложа 1812 жылғы 8 қазандағы төңкерілді ұйымдастырды, осы кезде триумвирлер Мануэль де Саратеа мен Фелисиано Чиклананың өкілеттігі аяқталды. Хуан Мартин де Пуэрредон антимореншіл жаңа мүшелер – Мануэль Облигадо мен Педро Медраноны үш депутаттың дауыс беруіне кедері келтіру арқылы ықпалды етуге көмектесті, соның нәтижесінде көпшілікке қол жеткізді. Бұл жағдай шу тудырғандықтан, Сан-Мартин мен Альвеар әскери күштерімен араласты, ал Буэнос-Айрес Кабильдосы триумвиратты таратып жіберді. Оның орнына Хуан Хосе Пасо, Николас Родригес Пенья және Антонио Альварес Жонтеден құралған Екінші Триумвират құрылды. Жаңа триумвират XIII жылғы Ассамблеяны шақырып, Сан-Мартинді полковник шеніне көтерді.
Сан-Лоренцо
Рио-де-ла-Платаның екінші жағалауындағы Монтевидео әлі де монархистердің бекінісі болып қалды. Аргентиналық генерал Хосе Рондо оны қоршауға алды, бірақ Монтевидео флоты жақын маңдағы қалаларды тонау арқылы одан қашып құтылды. Сан-Мартин жаңа полкпен Парана өзенінің жағалауындағы жағдайды бақылауға жіберілді. Полк теңіз флотынан қашықтап, байқалмай ілесіп отырды. Олар Сан-Карлос монастырында, Сан-Лоренцода (Санта-Феде) жасырынды. Сан-Мартин түнде монастырь төбесінен жау кемелерін қадағалап отырды. Монархистер таңертең тонауға дайындықпен жағаға түсті, ал полк шайқасқа кірісті. Сан-Мартин монархистерді қоршауға алу үшін қос қанатты шабуылды қолданды. Ол бір колоннаға, ал Жусто Бермудес екінші колоннаға жетекшілік етті. Шайқас барысында Сан-Мартиннің аты өлтірілді, ал ол құлағаннан кейін аяғы жануардың денесінің астында қалды. Монархист, мүмкін Самбоның өзі, Сан-Мартин тұтқын болғанда оны өлтіруге тырысты, нәтижесінде оның бетіне семсерден жарақат алды, ал қолына оқ тиді. Сан-Мартин полкінен Хуан Баутиста Кабрал мен Хуан Баутиста Байгоррия араласып, оның өмірін сақтап қалды; Кабрал қаза болып, көп ұзамай қайтыс болды. Бұл шайқас соғысқа елеулі әсер етпеді және тонауды тоқтата алмады. Монтевидео ақыры екінші Банда Ориентал науқаны кезінде адмирал Уильям Браунға бағынды. Монтевидео армиясының басшысы Антонио Забала кейінірек Анд тауларын кесіп өту кезінде Сан-Мартиннің қол астында қызмет етті.
Солтүстік әскері
Тағы бір рет Буэнос-Айресте Сан Мартин әйелімен бірге 1813 жылғы 28 мамырда Колизей театрында Аргентинаның ұлттық әнұранының алғашқы ресми орындалысына қатысты. Ауызша дәстүр бойынша, премьера 1813 жылғы 14 мамырда аристократ Марикита Санчес де Томпсонның үйінде өтті, онда Сан Мартин де болды, бірақ мұны куәландыратын құжаттамалық деректер жоқ. Жаңа әнұранның мәтіні сол кездегі үзіліс туралы ниеттерге бірнеше сілтемелерді қамтыды. Олар әлі де одақтас болғанымен, Сан Мартин Ассамблея мен ложаны басқаратын Альвеардан алшақтауын бастады. Альвеар саудагерлерге және уругвайлық каудильо Хосе Гервасио Артигаске қарсы болды, ал Сан Мартин роялистер әлі де қауіпті болғанда мұндай жанжалдарды тудыру қауіпті деп ойлады. Жоғарғы Перуде әрекет еткен Солтүстік армиясы Вилькапугио және Айохума шайқастарында жеңілді, сондықтан триумвират оны басқаруға Сан Мартинді тағайындады, Мануэль Белграноны алмастырды. Сан Мартин мен Белграно Ятасто бекетінде кездесті. Армияның жағдайы нашар болды, және Сан Мартин бастапқыда Белграноны армиядан шығарудан бас тартты, себебі бұл сарбаздардың рухын құлатуы мүмкін еді. Алайда, жоғарғы директор Гервасио Посадас (үкіметте триумвиратты алмастырған) талап етті, және Сан Мартин берілген нұсқауларға сәйкес әрекет етті. Сан Мартин Тукуман қаласында бірнеше апта ғана болды, армияны қайта ұйымдастырып, жерді зерттеді. Сондай-ақ, ол Мартин Мигель де Гуэместің роялистерге қарсы жүргізген партизан соғысына, Пенинсула соғысына ұқсас, жағымды әсерін тигізді. Бұл қорғаныс соғысы болды, және Сан Мартин олардың Хухуйге роялистердің шабуылына жол бермейтініне сенді. 1814 жылғы сәуірде Сан Мартиннің денсаулығы нашарлап, мүмкін, гематемезистен туындаған. Ол уақытша армия басшылығын полковник Франсиско Фернандес де ла Крузға жүктеді және сауығу үшін демалыс сұрады. Ол Сантьяго-дель-Эстероға, содан кейін Кордоваға көшіп, бірте-бірте қалпына келді. Осы уақыт аралығында король Фердинанд VII таққа қайта оралды, абсолютизмді қайта орнатуды бастады және бүлікші колонияларға шабуыл жасауды ұйымдастыруға кірісті. Томас Гвидомен болған әңгімеден кейін Сан Мартин жоспар жасады: Мендосада армия ұйымдастырып, Анд тауларын басып Чилиге өтіп, теңіз арқылы Перуға жетсін; ал Гумес солтүстік шекараны қорғап тұрғанда. Бұл оны Жоғарғы Перудің қиын жерін кесіп өтусіз, екі жорықтан жеңілген Перуға жеткізер еді. Осы жоспарды іске асыру үшін ол Куйо провинциясының губернаторы болуды сұрады, және ол қабылданды. Ол 6 қыркүйекте қызметке кірісті.
Куйоның губернаторы
Испаниядағы абсолютизмнің қайта орнатылуы және Артигас ықпалының күшеюі Буэнос-Айресте саяси дағдарыс тудырып, Посадасты отставкаға келуге мәжбүр етті. Альвеар жаңа Жоғарғы директор болды, бірақ үш айдан кейін отставкаға кетті. Сан-Мартиннің жоспары Ранкагуадағы апаттан да қиындыққа тап болды, бұл Чилиде абсолютизмді қалпына келтіріп, Патрия-Вьежа кезеңін аяқтаған роялистік жеңіс болды. Сан-Мартин бастапқыда Чилиді нығайту үшін ғана қалыпты әскерді ұсынды, бірақ елді оккупациядан азат ету үшін үлкен әскерді ұсынды. Чилидің құлатылған билеушілері Бернардо О’Хиггинс, Хосе Мигель Каррера, Луис Каррера және Мануэль Родригес әскерлерімен бірге Куйода пана іздеді. О’Хиггинс пен Родригес жақсы қабылдады, бірақ Каррера бауырлары жер аударылған үкімет ретінде әрекет етуді көздеді. Олар Куйоның жергілікті заңдарын елемеді және олардың сарбаздары вандализм жасады. Сан-Мартин оларды тұтқындап, Буэнос-Айреске жіберді. Олар Сан-Мартин ұсынғаннан өзгеше Чилиді азат ету жоспарын ұсынды, ол оны іс жүзінде мүмкін емес деп қабылдады. Бұл Каррералар мен Сан-Мартин арасындағы бәсекелестікті бастады. Сан-Мартин дереу Анд армиясын ұйымдастыруға кірісті. Ол қару-жарақ ұстай алатын барлық азаматтарды және 16-дан 30 жасқа дейінгі барлық құлдарды шақырып, Буэнос-Айреске күшейтуді сұрады және экономиканы соғыс өндірісі үшін қайта ұйымдастырды. Ол билікке келгеннен кейін төрт айдан кейін денсаулығын қалпына келтіру үшін тағы бір демалысқа шықты, сондықтан Альвеар Грегорио Пердриелді тағайындады. Бұл тағайындауға Сан-Мартин бекіткен Мендоса Кабилдосы қарсылық білдірді. Сан-Мартин үкіметі соғыстың басында Мариано Морено жасаған Операциялық жоспарда баяндалған кейбір идеяларды қайталады. Ынталандырулар, тәркілеулер және жоспарлы экономиканың үйлесімі елге әскерді жабдықтауға мүмкіндік берді: оқ-дәрі, артиллерия бөліктері, қашырлар мен жылқылар, азық-түлік, әскери киім және т.б. Тау-кен өндірісі өсті, қорғасын, мыс, тұз, күкірт және борак өндірісі көбейді, бұл жергілікті қаржыны жақсартты. Жүздеген әйелдер сарбаздарға киім тоқыды. Жозе Луис Белтран 700 адамнан тұратын әскери фабриканың басшысы болды, онда мылтықтар мен ат астынан жасалған қарулар шығарылды. Сан-Мартин Буэнос-Айрес үкіметімен де, провинциялық каудильолармен де жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ екеуімен де толық одақтаспады. Ол екеуінен де жабдықтау ала алды. Ол тәуелсіздік соғысы азаматтық соғыстардан басым екенін есептеді. 1815 жылдың жазында әскер дайын болмағандықтан, өту кешіктірілді. Таудың қатал жағдайларына байланысты, өтуді тек қар аз түскен жаз мезгілінде ғана жүзеге асыруға болатын. Альвеардың құлатылуынан кейін Буэнос-Айрес одан әрі жабдықтау жібермеді. Сан-Мартин, егер олар науқанды қолдаса, отставкаға келіп, Балкарсеге бағынуға дайын екенін ұсынды. Сан-Мартин мен Гвидо 1816 жылдың күзінде Жоғарғы директор Антонио Гонсалес де Балкарсеге операциялардың толық әскери жоспарын егжей-тегжейлі баяндап, есеп жазды. Сан-Мартин елдің өтуден бұрын тәуелсіздік жариялауын ұсынды. Осылайша олар жай ғана бүлікшіл емес, егеменді мемлекет ретінде әрекет етер еді. 1816 жылдың наурыз айында құрылған провинциялардың депутаттарынан тұратын Тукуман конгресінде оның ықпалы зор болды. Ол Буэнос-Айрес саясатына қарсы болған Салтадан келген Жозе Молдестің тағайындалуына қарсы болды, өйткені ол Молдестің ұлттық бірлікті бұзады деп қорқыды. Ол өзі Жоғарғы директор болып тағайындалу ұсыныстарын қабылдамады. Ол өзінің досы және ложа мүшесі Хуан Мартин де Пуэрредонды осы лауазымға қолдады. Пуэрредон Куйоға әскери көмек көрсетуді қайта бастады. Тукуман конгресі 1816 жылдың 9 шілдесінде тәуелсіздік жариялады. Конгресс Рио-де-ла-Платаның Біріккен провинцияларының үкімет түрін талқылады. Еуропаға дипломатиялық миссиямен барған генерал Мануэль Белграно еуропалық державалар тәуелсіздікті монархия орнаса оңай мойындайтынын хабарлады. Осы мақсатта Белграно Инка империясының асыл адамын патша етіп тағайындау жоспарын ұсынды (Сапа Инка әулеті 16 ғасырда тақтан сүрінді). Сан-Мартин бұл ұсынысты қолдады, сондай-ақ Гуэмес және көптеген депутаттар, Буэнос-Айрестен келгендерінен басқа, жобаны бұзып, оны қабылдауға кедергі келтірді. Сан-Мартинге одан да көп сарбаздар қажет болғандықтан, құлдарды 14 жастан 55 жасқа дейін босатуды кеңейтті және тіпті оларды жоғары әскери шендерге көтеруге рұхсат берді. Ол ұқсас шараны ұлттық деңгейде ұсынды, бірақ Пуэрредон қатты қарсылыққа тап болды. Ол Ранкагуа апатынан кейін Чилиден қашқан чилиліктерді де қосты және оларды әрқайсысы жаяу әскер, атқыштар, артиллерия және драгуннан тұратын төрт бөлімге біріктірді. 1816 жылдың соңында Анд армиясы 5000 адамнан, 10000 қамырдан және 1500 жылқыдан тұрды. Сан-Мартин әскери барлау, үгіт-насихат және дезинформацияны ұйымдастырды, роялистік армияларды шатастыру (мысалы, Анд тауларындағы нақты маршруттар), әскерінің ұлттық ынтасын арттыру және роялистер арасында дезертирлікке ынталандыру үшін.
Анд тауларының арғы беті
Тукуман конгресі Аргентинаның туын ресми бекіткенімен, Анд армиясы оны қолданбады. Олар ашық көк және ақ түсті екі жолақты, Аргентинаның елтаңбасына ұқсас елтаңбасы бар байрақ таңдады. Армия толығымен аргентиналық болмағандықтан Аргентина туын қолданбады. Көптеген адамдардың ойынша, Анд тауларын аттан кешіп өту – әскери экспедицияның тау тізбегін алғашқы рет кесіп өтуі емес еді. Бұрынғы операциялардан ерекшелігі – армияның салмағы және кешіп өткеннен кейін бірден шайқасқа дайын болу қажеттігі болды. Армия алты топқа бөлінді, әр топ өз жолымен жүрді. Ла-Риохадағы полковник Франсиско Зелада Копиапоға қарай Ке-Кабальос асуымен өтті. Сан-Хуандағы Хуан Мануэль Кабот Кокимбоға бет бұрды. Рамон Фрейре мен Хосе Леон Лемос оңтүстікте екі топты жетектеді. Армияның басым бөлігі Мендосадан жолға шықты. Сан-Мартин, Солер және О’Хиггинс Лос-Патос асуы арқылы, ал Хуан Грегорио де Лас-Херас Успальта асуы арқылы басқа топты жетектеді. Операцияға шамамен бір ай уақыт кетті. Армия сарбаздарға кептірілген азық, жылқыларға шөп алып жүрді, себебі жағдай қиын болды. Олар сондай-ақ биіктікке байланысты аурудың алдын алу үшін сарымсақ пен пияз жеді. Тек 4300 есек пен 511 жылқы тірі қалды, бұл бастапқы санынан екі есе аз болды. Мануэль Родригес кешіп өтуден бұрын Чилиге оралды және Сантьяго де Чилиде роялистерге қарсы партизан соғысын бастады. Оған қаланың және ауылдың оңтүстігінде қолдау көрсетілді. Стратегия жақын ауылдарды басып алу, роялистердің қаруларын тартып алу және қашу болды. Мелипилла мен Сан-Фернандоға жасалған шабуылдар, сондай-ақ Курикодағы сәтсіз әрекет роялистердің рухын құлатты.
Чакабуко шайқасы
Анд тауларын кесіп өткен колонналар әскери қимылдарға кірісті. Солтүстіктегі Кабот басқарған колонна Салаладағы роялистерді жеңіп, Кокимбоны, содан кейін Копиапоны басып алды. Оңтүстікте Рамон Фрейре Талканы жаулап алды. Лас-Эрас Хункалито мен Потрериллодағы роялистердің бекіністерін талқандады. Лос-Патос жотасынан келген Бернардо О’Хиггинс Лас-Коймаста роялистерді жеңді. Бұл негізгі колонналарға Аконкагуа алқабында жиналуға мүмкіндік берді, олар Чакабуко төбелерінде кездесті. Роялистердің қолбасшысы Рафаэль Марото да сол жерге әскерін шоғырландырды. Маротода 2450 сарбаз және 5 артиллериялық құрал, ал Сан-Мартинде 3600 сарбаз және 9 артиллериялық құрал болды. Армияның басым бөлігінің жолын жасырған жаңылыстыру тактикасы Сан-Мартинге осы артықшылықты сыйлады, себебі басқа роялистік күштер Чилидің басқа аймақтарына тарап кеткен еді. Шайқас 12 ақпанда басталды. Сан-Мартин Солердің батыс колоннасын, ал О’Хиггинстің шығыс колоннасын басқарып, қос қапталдан шабуылды ұйымдастырды. Ранкагуадағы жеңіліске кек алуға құштар О’Хиггинс Солермен келіспей, дереу шабуылға өтті. Бұл роялистерге қысқа мерзімге басымдық берді. Сан-Мартин Солерге шабуылды жылдамдатуға бұйырды. Бірлескен шабуыл сәтті аяқталды және Сан-Мартин колоннасы түпкілікті жеңіске жетті. Шайқас 600 роялистің қаза болуымен және 500 тұтқынмен аяқталды, ал Анд армиясынан бар болғаны 12 сарбаз қаза тауып, 120-сы жарақат алды. Келесі күні әскер Сантьяго де Чилиге салтанатты түрде кірді. Губернатор Франсиско Марко дель Понт Вальпараисоға қашып, Перуге теңіз арқылы өтуге тырысты, бірақ ол 22 ақпанда тұтқындалып, Сантьягоға қайтарылды. Тағы бірнеше шенеуніктер тұтқындалып, Аргентинаның Сан-Луис қаласына тұтқын ретінде жіберілді. Сан-Мартин Марко дель Понтты тұтқын ретінде Мендосаға жіберді.
Жаңа Отан
Кокимбо, Сантьяго және Консепсьон қалаларынан келген үш депутат жаңа үкімет құрды және Сан Мартинді Чилидің Жоғарғы директоры етіп ұсынды. Ол бұл ұсыныстан бас тарды және оның орнына О’Хиггинсті ұсынды: Жоғарғы директор Чилиден болуы керек деді. Сан Мартин теңіз күштерін ұйымдастырып, Перуға қарсы күреске кірісуді жоспарлады. Ол Мапуче басшысы Лаутароның құрметіне «Ложия Лаутаро» деп аталатын «Рационалды рыцарлар» ложасының жергілікті бөлімшесін құрды. Чакабуко шайқасындағы жеңіс Чилидің толық азаттығын қамтамасыз етпеді. Патшалық күштер оңтүстік Чилиде жергілікті мапуче басшыларымен одақтасып, қарсылық көрсетуді жалғастырды. Лас-Эрас Консепсьонды басып алды, бірақ Талкауаноны ала алмады. Патшалық күштердің қарсылығы бірнеше айға созылды және Талкауано континенттің көп бөлігі азат болғаннан кейін ғана алынды. Сан Мартин О’Хиггинсті әскерге басшылық етуге тағайындап, Перуға жорық үшін ресурстар сұрап Буэнос-Айреске оралды. Ол онда жақсы қабылдамады, себебі Пуэрредон Чили Буэнос-Айреске олардың азаттығы үшін жұмсалған қаржыны өтеуі керек деп есептеді, Сан Мартинге көрсетілген қолдау Белграноға қолдауды азайтты, ал Бразилияның Шығыс жағалауна жасаған португалдық шабуылы Буэнос-Айрес қауіпсіздігіне төндірді. Қаржылық қолдау таба алмаған Буэнос-Айрес заңгер Мануэль Агиррені АҚШ-қа көмек сұрап, тәуелсіздік декларациясын мойындау үшін жіберді. Бірақ елшілік сәтсіз аяқталды, себебі АҚШ Флориданы Испаниядан сатып алу бойынша Адамс-Онис келісімін келіссөз жүргізіп жатқандықтан, осы қақтығыста бейтараптығын сақтады. Чилилік Хосе Мигель Каррера Ранкагуадағы апаттан кейін Чилиді азат ету үшін өз кемелерін алған еді, бірақ Сан Мартин бұл мақсатқа жеткендіктен, ол өзінің флотын Анд армиясына беруден бас тартты. Каррера О’Хиггинстің жауы болды және оны орнынан түсіру үшін Чилиге баруға тырысты, бұл оның Пуэрредонмен тұтқынға алынуына және кемелерінің тәркіленуіне әкелді. Сан Мартин британдық адмирал Уильям Боулстен көмек сұрады. Ол Чилиден хат жазып, Боулсті Буэнос-Айресте кездесемін деп күтті, бірақ Боулз Рио-де-Жанейроға аттанды. Боулз Сан Мартин Альвеардан сенімдірек деп есептеді және оның монархияны қолдауын мақтады. Сан Мартин кемелерді ала алмады және Боулзбен хат алмасуды бірнеше айға тоқтатты. Ол Чилиге қайтып келді, ал оның әйелі Ремедиос денсаулығына байланысты қызы Мерседеспен Буэнос-Айресте қалды. Буэнос-Айрес немесе шетелдік державалардан көмек ала алмаған Сан Мартин Чилидің теңіз күштерін қаржыландыруға белсендірек қатысуын қадағалады.
Канча-Раяда шайқасы
Талкауаноны азат етуге жасалған тыраштан кейін солтүстіктен теңіз күштерімен нығайту жүрді. Перу вице-королі Чилиді қайта басып алу үшін Мариано Озорионы жіберді. Роялистер оңтүстіктен солтүстікке қарай Сантьягоға қарай құрлықтан шабуылдайтын болды. Сан-Мартин Консепсьонды қорғау мүмкін емес деп есептеді, сондықтан О’Хиггинске қаланы тастап кетуді бұйырды. 50 мың чилилік мал мен астық алып, солтүстікке қарай жылжыды, ал қалғанын өртеп жіберді, роялистерге ешқандай жабдық қалдырмау үшін. Сан-Мартин, Тукуман конгресінде болғандай, үкімет пен әскери амалдарды заңдастыру үшін тәуелсіздік жариялауға шақырды. Чилидің тәуелсіздік декларациясы 1818 жылдың 18 ақпанында, Чакабуко шайқасынан бір жыл өткен соң жарияланды. Сан-Мартин, Лас-Эрас және Балкарсе Курикода, ал роялистер Талкада, «Канча раяда» деп аталатын жазықта кездесті. Патриоттардың сандық артықшылығы болды – 7 мыңға қарсы 4600, сондықтан Озорио ашық шайқастан қашып, жасырын операция жасауға тырысты. Тыңшы Сан-Мартинге Озорио түнде күтпеген шабуыл жасау жоспарлап отырғанын хабарлады, бірақ әскер уақытында дайындыққа үлкермеді. 1000 әскер қашып кетті, 120 қаза тапты, ал Сан-Мартиннің көмекшісі қаза болды. О’Хиггинс өз бөлімімен қарсы тұруға тырысты, бірақ қолына оқ тиген соң шегінді. Лас-Эрас өзінің 3500 әскерін сақтап алып, оларды тәртіппен қайтаруға қол жеткізді. Патриоттар Сантьягоға қашты. Жеңіліске қарамастан, әскерлер Сантьягода батырлар ретінде қарсы алынды. Лас-Эрастың арқасында патриот әскерлері үшін қауіпті ахуал кішкентай сәтсіздікке айналды. Әскер қайтадан ұйымдастырылды, бірақ Канча-Раядадағы жеңілістен туған өлім-жітім, жарақаттар мен дезертирлік оның санын 5000 әскерге дейін азайтты, бұл роялистерге жақын сандық көрсеткіш болды. Олар Сантьягоның жанындағы Майпо өзенінің жағасында бекінді.
Майпу шайқасы
Сан-Мартин корольдік әскерді қысқаша барлап, ұйымдастырудағы бірнеше кемшіліктерді байқады. Жеңіске сенімді болғандықтан, ол: "Осорио мен ойлағаннан да нашар екен. Бүгінгі жеңіс біздікі! Күн куә болсын!" деді. Шабуыл сағат 11:00-де басталды. Оң жақтағы патриоттар артиллериясы корольдік әскердің сол жақтағы жаяу әскеріне атыс ашты. Мануэль Эскалада атты гранадиерлерді бастап, корольдік артиллерияны жаулап алып, оны иелеріне қарсы қолданды. Бургос полкі, негізінен азат етілген құлдардан құралған патриоттардың сол қанатын ауыр жазалады және 400 адамның өмірін қиды. Сан-Мартин Гиларио де ла Кинтана басқаратын атты гранадиерлерге полкке қарсы шабуыл жасауға бұйрық берді. Атыс кенеттен тоқтады, ал корольдік әскер "Патша үшін!" және "Отан үшін!" деп ұрандап, семсер-шпағамен күресуге кірісті. Соңында корольдік әскер ұрандауын тоқтатты және тарап кетті. Бургос полкінің қатары бұзылғанын түсінгенде, олар қарсылық көрсетуді тоқтатты және сарбаздар тарап кетті. Атты әскер оларды қуып жетіп, көптерін өлтірді. Шабуылдың соңында корольдік әскер батыста Лас-Эрас, ортада Альварадо, шығыста Кинтана және Сапиола мен Фрейренің атты әскерлерінің арасында қоршалып қалды. Осорио "Lo Espejo" ранчосына қайтуға тырысты, бірақ жетпеді, сондықтан Талкауаноға қашуға тырысты. Ордонес сол ранчода соңғы қарсылығын көрсетті, онда 500 корольдік әскер қаза тапты. Шабуыл түстен кейін аяқталды. Канча-Раяда алған жарақатынан әлі де зардап шеккен О’Хиггинс, шабуылдың соңғы кезеңінде сол ранчоға келді. Ол "Чилидің құтқарушысына даңқ!" деп айтты, бұл Сан-Мартинге қатысты, ол жараланған күйімен майданға келгені үшін мақтады. Олар аттарында құшақтасып, қазір "Майпу құшағы" деп аталады. Майпу шайқасы Чилидің тәуелсіздігін қамтамасыз етті. 200 атты әскерімен қашып кеткен Осориодан басқа, барлық жоғары корольдік әскери басшылар тұтқындалды. Олардың барлық қарулы күштері өлтірілді немесе тұтқындалды, барлық артиллериясы, қару-жарағы, әскери госпитальдары, ақшасы және ресурстары жоғалды. Жеңіс Гумес, Боливар және халықаралық баспасөз тарапынан мақтауға ие болды.
Тынық мұхиты флоты
Сан-Мартин Боулзға кемелерді қайта сұрады, бірақ жауап алмады. Ол тағы да осындай өтінішпен Буэнос-Айреске көшті. Хосе Мигель Каррераның ағайындары, чилилік Луис және Хуан Хосе Каррера өлім жазасына кесілгеннен кейін бірнеше күн өткен соң ол Мендосаға келді. Осы жазалаулардың нақты бастамасы даулы мәселе болып табылады. Чилилік тарихшы Бенжамин Викунья Маккенна Сан-Мартинді кінәлайды, ал Дж. С. Раффо де ла Рета кінәні О’Хиггинске жабады. Мануэль Родригес та тұтқындалып, түрмеде өлтірілді; бұл өлімді Лаутаро ложасы шешкен болуы мүмкін. Сан-Мартин оған қатыса алмады, өйткені ол бұл кезде Буэнос-Айреске жол тартқан еді. Сан-Мартин Буэнос-Айресте жақсы қабылдамады. Пуэрредон бастапқыда федералды каудильолармен болған қақтығыстар мен Кадисте Ла-Плата бассейнін қайта басып алуға тырысатын үлкен роялистік армияны ұйымдастыруды себепке келтіре отырып, одан әрі көмек көрсетуден бас тартты. Ол Чилидің Перуге қарсы, Буэнос-Айрес емес, әскери-теңіз күштерін ұйымдастыруы керек деп ойлады. Сан-Мартин онымен келіссөз жүргізіп, ақыры 500 000 песо қаржыландыруға қол жеткізді. Ол әйелі мен қызымен бірге Мендосаға оралып, Пуэрредоннан хат алды, онда Буэнос-Айрес уәде етілген қаражаттың үштен бірін ғана жеткізе алатыны айтылды. Бұл жобаны қиындатты, өйткені Сантьяго де Чили мен Мендосада қажетті ресурстар болмады. Сан-Мартин армиядан кетті, бірақ оның отставкаға кету шешімі шынайы ма, әлде оны қолдаушыларға қысым көрсету мақсатында жасалғаны белгісіз. Буэнос-Айрес үкіметі Сан-Мартинді ұлттық қорғаныс үшін өте маңызды деп есептеді, сондықтан Пуэрредон сұралған 500 000 песо төлеуге келісіп, Сан-Мартинге отставкасын қайтарып алуға шақырды. Сан-Мартин Буэнос-Айрес пен Артигас басқаратын Федералды лига арасында делдалдық жасауды ұсынды. Ол азаматтық соғыстың ұлттық бірлікке зиян келтіретініне сенді және жаушылықты тоқтату теңіз күштеріне қажетті ресурстарды босатады деп ойлады. Ол Артигас бейбітшілікті Бразилияға бірлескен соғыс жариялау шартымен байланыстыруы мүмкін екенін есептеді; сондықтан Сан-Мартин алдымен роялистерді жеңіп, содан кейін Шығыс жағалауды Біріккен провинцияларға қайтаруды талап етуді ұсынды. О’Хиггинс Сан-Мартиннің тұтқындалуы мүмкін екенін қорқынышпен айтып, сақтық танытуға кеңес берді. Пуэрредон делдалдық ұсынысты қабылдамады, өйткені ол Артигасты өзімен тең дәрежедегі серіктес деп танымады.
Ранкагуа актісі
Артигас Лусо-бразилиялық әскерлермен жеңілгенімен, оның одақтастары Эстанислао Лопес пен Франсиско Рамирес Буэнос-Айреске қарсы жаулықтарды, оның басып кіруге қарсы әрекетсіздігі үшін жалғастырды. Пуэрредон Анды армиясын және Солтүстік армиясын (Белграно басқарған) Буэнос-Айреске қақтығысқа көмектесуге шақырды. Гвидо Сан-Мартинге егер екі әскер де солай істесе, Аргентина мен Чилидің солтүстігін роялистер оңай басып алатынын ескертті. Сан-Мартин Анд армиясының көптеген сарбаздары Буэнос-Айреске азамат соғысында көмектесуге дайын емес екенін білді, өйткені олардың көпшілігі басқа провинциялардан немесе Чилиден келген. Сан-Мартин сондай-ақ Испаниядан үлкен әскери экспедиция келуі мүмкін екеніне күмәнданды, өйткені Фердинанд VII-нің абсолютизмді қалпына келтіруі Испанияда қатты қарсылыққа тап болды. Сан-Мартин армияны Чилиде қалдырды, өйткені Белграноның лейтенанты Виамонте Лопеспен қарулы келісімге қол қойды; ол қақтығыс аяқталды деп ойлады. Алайда, соғыс министрі Матиас де Иригоен Анд армиясын қайтаруға бұйрық берді және Сан-Мартинді алмастырып, Франсиско Фернандес де ла Крузды оның басшысы етіп тағайындады. Сан-Мартин тағы да отставкаға кетті және армияның қысқы қар жолдарды бұғаттағандықтан Чилиден Буэнос-Айреске дейін Анды тауларын кесіп өте алмайтынын мәлімдеді. Анд армиясының барлық әскери бөлімдерінің басшылары Буэнос-Айреске барудан бас тартты, өйткені олардың сарбаздары бүлік көтеріп немесе дезертирлік жасайды. Сан-Мартиннің отставкасына және бұйрықтарды орындаудан бас тартуына байланысты Жоғарғы директор бұйрықтарды жойды, ал Анд армиясы Чилиде қалды. 1819 жылғы Аргентина Конституциясы бекітілгеннен кейін Пуэрредон Жоғарғы директор лауазымындағы өкілеттігін аяқтады, оның орнына Хосе Рондо тағайындалды. Чилиде әскери-теңіз флоты ақыры құрылды және британдық капитан Томас Кокрейн оны басқаруға тағайындалды. Бірақ ол Перуге бірден жіберілмеді: Испаниядан шабуыл жасау туралы әлі де қауесеттер болды, және қажет болған жағдайда флот Буэнос-Айреске көшіріліп, испандық кемелермен шайқасатын болар еді. Азамат соғысы қайта басталды және Сан-Мартин арадастық жасауға тағы да тырысты, бірақ нәтижесіз болды. Рондо Анд армиясын қайтаруды сұрады, бірақ сәттілікке жетпеді. Сан-Мартин Чилиге оралып, Буэнос-Айреске назар аудармай, Перуға қарсы теңіз шарапатына дайындалды. Солтүстік армия да қақтығысқа қатысудан бас тартты, Арекитода көтеріліс ұйымдастырып, тарады. Екі күшейткіш әскер болмағандықтан, Рондо федералды күштермен Сепеда шайқасында жеңілді. Тукуман Конгресі мен Рио-де-ла-Плата Біріккен провинцияларының Жоғарғы директорының кеңсесі таратылды және ел орталық үкіметсіз 13 провинциядан тұратын конфедерацияға айналды. Бұл кезең ХХ ғасырдың анархиясы деп белгілі болды. Испаниялық генерал Рафаэль дель Риегоның көтерілісі және Кадисте ұйымдастырылған жазалау экспедициясында сары қызылшаның таралуы Буэнос-Айреске роялистердің қауіпін жойды. Ранкагуа актісі Сан-Мартинге Анд армиясы бойынша толық билік берді, өйткені оның үстінде ұлттық билік болмады.
Перу
Перуде Сан-Мартиннен шамамен төрт есе көп қарулы күш болды: Лимада 6 244 солдат, солтүстік провинцияларда 8 000, жағалауда 1 263 адам, Арекипада 1 380 адам және Жоғарғы Перуде 6 000 адам; барлығына жуық 23 000 сарбаз. Анд армиясында 4 000 солдат, ал Кокрейннің флотында 1 600 теңізші болды. Осындай күштің айырмашылығына қарамастан, Сан-Мартин шайқастардан қашуға тырысты. Оның орнына, ол Анд тауларын кесіп өту кезіндегідей, жау күштерін бірнеше бағытқа бөліп, роялистерді оңтүстіктен келетін Солтүстік армияның күшеюімен немесе солтүстіктен Симон Боливар армиясымен қоршауға алуды көздеді. Сондай-ақ, ол роялистер қатарында көтерілістерді қоздыруға тырысты және перулік қожайындарынан қашқан, Сан-Мартин армиясына қосылған құлдарды босатуға уәде берді. Испаниядағы 1812 жылғы конституцияны қайта орнатуға бағытталған либералдық үшжылдық туралы жаңалықтардың таралуы да роялистердің адалдығын әлсіретуге тырысты. Әскери-теңіз күштері 1820 жылдың 20 тамызында Чилиден жол тартты. Оның құрамында сегіз соғыс кемесі, он бір канонерлік қайық, 247 зеңбірек және 1 600 теңізші, олардың көп бөлігі чилиліктер болды. 12 фрегат және Анд армиясының 4 000 сарбазы бар бриг те болды. Сан-Мартин әскери экспедицияның жетекшісі болды. Олар 7 қыркүйекте Лимадан оңтүстікке қарай 200 км жердегі Паракасқа түсіп, роялистер тастап кеткен жақын маңдағы Писко қаласын басып алды.
Перу экспедициясы
Перулік вице-король Хоакин де ла Песуэлаға Испаниядан патриоттармен келіссөз жүргізу туралы нұсқау берілді. Бір келісім бойынша, қарсыластар Мирафлорес қаласында кездесті. Вице-корольдің өкілдері Сан-Мартин елден кетсе, либералды испан конституциясын қабылдауды ұсынды, бірақ патриоттар Испанияның Перуге тәуелсіздік беруін сұрады. Келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Сан-Мартин Лиманы айналасындағы аймақтардан оқшаулады және жергілікті тұрғындар арасында көтеріліс тудыру үшін Хуан Антонио Альварес де Ареналесті жіберді. Анд армиясы теңіз арқылы Лиманың солтүстігіне жылжыды. Сан-Мартин мен Ареналес қаланы екі бағыттан қоршады, ал Кокрейн Эль-Кальяо портына шабуыл жасады. Кокрейн «Эсмеральда» кемесін және роялистердің «Нумансия» полкін басып алды. Жаңа Гранададан келген 700-ге жуық әскер патриоттарға қосылып, дезертирлік жасады. Перудің солтүгіндегі бірнеше елді мекен Сан-Мартинге қолдау көрсетті, ал Ареналес Паско шайқасында роялистерді жеңді. Андрес де Санта-Крус бастаған 300-ден астам роялистер патриоттардың қатарына қосылды. Алайда, жоспарлар толыққанды орындалмады. Ареналеспен біріккен жергілікті тұрғындар роялистердің қарсы шабуылына тойтарыс бере алмады, ал күтілгендей көптеген құлдар әскерге қосылмады. Аргентина провинциялары Сан-Мартиннің бұрынғы сұранысы бойынша қолдау әскерін жібермеді, ал Солтүстік армия жойылды. Осының салдарынан, ол Симон Боливарға хат жазып, онымен әрекеттерін үйлестіруге тырысты. Песуэла либералды әскери төңкеріс салдарынан биліктен алынды, ал Хосе де ла Серна е Инохоса жаңа вице-король атанды. Де ла Серна Сан-Мартинге жаулықты тоқтату үшін келіссөздер жүргізуге шақырды. Нәтиже Песуэламен бірдей болды: Де ла Серна 1812 жылғы испан конституциясын (Перу Испания құрамында) қабылдауды ұсынды, ал Сан-Мартин Перудің тәуелсіздігін (тәуелсіз монархиямен) талап етті. Испания конституциясын қабылдамау себебі, оны жазған Конституциялық жиналыста Американың пропорционалды емес өкілдігі болды. Екі әскер де уақытша қару тоқтатуға келісті. Сан-Мартин Еуропалық монархпен конституциялық монархия құруды ұсынды, ал уақытша регенттік билік жүргізуі керек еді. Алайда, бұл ұсыныс Фердинандтың келісімінсіз қабылдана алмайтындықтан қабылданбады.
Перудің қорғаушысы
Жаулық қайта басталған кезде Сан-Мартин ауылдарда бірнеше партизандық топтарды ұйымдастырды және Лиманы қоршауға алды, бірақ жергілікті халыққа жаулап алушы болып көрінбеу үшін, қалаға күшпен енбеді. Де ла Серна кенеттен, себептері белгісіз, әскерімен бірге қаладан кетіп қалды. Сан-Мартин елдің тәуелсіздігін талқылау үшін ашық кабельдо шақырды, және бұл ұсыныс қабылданды. Осы мақұлдаумен, Лимадағы билік, солтүстік провинциялардың қолдауы және қоршаудағы Эль-Каллао порты арқылы, Сан-Мартин 1821 жылдың 28 шілдесінде Перудің тәуелсіздігін жариялады. Бірақ соғыс әлі аяқталған жоқ. Чилиден айырмашылығы, Перуда О’Хиггинс сияқты саяси салмағы бар жергілікті саясаткерлер болған жоқ, сондықтан Сан-Мартин, тілегіне қарсы, үкіметтің басшысы болды. Ол Перудің қорғаушысы болып тағайындалды. Перу қоғамы консервативті болғандықтан, Сан-Мартин либералдық идеяларды бірден күшейтпеді. Уақытша заңдарда аз өзгерістер болды және бірқатар қолданыстағы заңдар расталды. Жергілікті халыққа таңылған мита және янаконазго сияқты барлық құлдық түрлері жойылды, ал жергілікті халық азаматтық құқықтарға ие болды. Перуда 40 мың құл иесі болғандықтан, құлдықты толығымен жоймады, және оның орнына құлдардың балаларын босататын «ана құрсағының бостандығын» жариялады; сондай-ақ, Лимадан кеткен роялистердің құлдарын босатты. Ол инквизицияны және дене жазасын жойды, сөз бостандығын бекітті. Оның төмендегі топтарға жасаған үндеуі әйелдерге де қатысты. Сан-Мартин Перудің қорғаушысы ретінде тәуелсіздік идеяларын тарату үшін күш жинау мақсатында «әйелдер патриотизмін» насихаттады. Перуда болған кезінде Сан-Мартин Гуаякилден келген Роза Кампузаномен романдық қарым-қатынаста болды. Перу ауылдарында қалған роялистік әскерлер Кантерак басшылығымен Лимаға бет алды. Күдікті жағдайларда, ешқандай шайқас болған жоқ, екі тарап та шабуылға өткен жоқ. Кантерак Эль-Каллаоға бағытын өзгертіп, одан ресурстарды алып, базасына қайтты. Олардың қайтып оралуында да шайқас болған жоқ. Ресурстар жетіспегендіктен Эль-Каллао бірнеше күн ішінде берілді. Екі әскер де дұрыс емес шешімдер қабылдады: Сан-Мартин Кантерактың күш-қуатын толықтыруына рұқсат берді, ал Кантерак қарсы тұра алмайтын маңызды әскери нысанды тастап кетті. Бұл оқиғаларға байланысты ешқандай сенімді түсіндірмелер жоқ. Кокрейн Сан-Мартинмен бірнеше рет келіспеушіліктерге ұшырады. Ол оның бірқатар әрекеттерін сынап, билігін айналып өтуге тырысты. Эль-Каллаоның блокадасы кезінде ол О’Хиггинске миссияны басқаруды және соғыс олжасын Чилиге жіберуді ұсынды. Сан-Мартин Перудің қорғаушысы болып тағайындалғандықтан, Кокрейн Сан-Мартин енді Чилиге бағынбайтынын есептеп, флотты алып кетті. Кейінірек Кокрейн Чилиде Сан-Мартинге қарсы айыптаулар жасады. Боливар Карабобо шайқасындағы жеңісімен Каракасты бақылауға алды, ал Кукута конгресі Перудағыларға ұқсас заңдарды қабылдады. Гуаякиль тәуелсіздік жариялады, ал Боливар оларды нығайту үшін Антонио Хосе де Сукрені жіберді. Сукренің күштері жеткіліксіз болды және Сан-Мартиннен көмек сұрады. Перу 1300 сарбаздық әскер жіберді. Боливар бір айдан кейін қалаға кірді және тарихи себептерге байланысты Кито Колумбияның құрамына кіруі керек екенін мәлімдеді. Сан-Мартин мен Боливар Латын Америкасының интеграциясын құруға ұмтылды, бірақ үкімет түрі бойынша келіспеді: Боливар республиканы ұсынды, ал Сан-Мартин конституциялық монархияны ұсынды, себебі тәуелсіз Оңтүстік Америка елдері үшін халықаралық мойындылықты алу оңайырақ болады деп есептеді. Перу мен Колумбия интеграция туралы келісімге қол қойды, оны Чилиге, Рио-де-ла-Платаның біріккен провинцияларына және Парагвайға ұсыну жоспарланған, ал кейінірек Орталық Американың біріккен провинцияларына және Бразилия империясына ұсынуды көздеді.
Гуаякиль конференциясы
Сан-Мартин Боливармен күш біріктірсе, Перудегі қалған роялистік күштерді жеңе аламын деп ойлады. Екі азаттықшы да Китода кездесуі тиіс болғандықтан, Сан-Мартин Torre Tagle-ді өзінің болмаған уақытында үкіметті басқаруға тағайындады. Боливар Сан-Мартинмен келісілген күні кездесе алмады, сондықтан Сан-Мартин Лимаға қайтып келді, бірақ Tagle үкіметте қалды. Боливар Китодан Гуаякильге көшіп, оның тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Аймақтың болашағы туралы пікір алмасулар болды: кейбір топтар Колумбияға, басқалары Перуге қосылуды, ал үшіншілері жаңа мемлекет құруды қалады. Боливар Гуаякильді Колумбия құрамына қосып, талқылауды аяқтады. Перу тарапынан Сан-Мартинге Гуаякильді Перуға қосу туралы да қысым көрсетілді. Гуаякиль конференциясы 1822 жылдың 26 шілдесінде өтті. Олар сол күні және ертесі күні екі рет жеке кездесті. Куәгерлер мен хаттамалар болмағандықтан, олардың әңгімелерінің мазмұнын кейінгі іс-әрекеттерінен және басқа адамдарға жазған хаттарынан ғана болжауға болады. Әңгімелерде күштерді нығайту туралы өтініш пен әскерлерді біріктіріп, Сан-Мартиннің Боливардан кейін екінші орынға ие болуы туралы ұсыныс талқыланған болуы мүмкін. Сан-Мартин болмаған кезде министр Бернардо Монтеагудо перулік көтеріліс салдарынан қызметінен алынды. Сан-Мартин бірнеше күннен кейін Перудің қорғаушысы лауазымынан кетіп, Чилидің Вальпараисо қаласына оралды. Оның отставкаға кетуіне бірнеше себеп әсер етті. Анд армиясының әскери тәртібі бұзылған еді, бірақ Сан-Мартин офицерлеріне қарсы қатаң шаралар қолдануға тартынды. Сан-Мартин мен Боливардың беделі, сондай-ақ Перу мен Колумбия арасындағы жергілікті бәсекелестік бірлескен жұмыстың мүмкіндіктерін шектеді: колумбиялықтар Боливардың күштерінің көп бөлігін Сан-Мартинге беруін қаламайтын, ал перулықтар өздерінің қорғаушысы Боливарға екінші болып бағынуын қаламайтын, ал бірлескен басшылық әскери тәртіпті сақтауды қиындатар еді. Колумбия үкіметінің қолдауына ие болған Боливардан айырмашылығы, Сан-Мартиннің қолында бұрынғыдан артық ресурстар болған жоқ: Буэнос-Айрес оған ешқандай көмек көрсетуден бас тартты, басқа аргентиналық губернаторлар (мысалы, Хуан Баутиста Бустос) оны қолдады, бірақ ресурстар бере алмады, О’Хиггинс Чилиде құлатылмақ болды, ал Кокрейн флотты алып, оны теңіз күшінен айырды. Соңында, ол тек өте күшті билік ғана елдің бөлінуін тоқтата алады деп ойлады, бірақ өзі диктатор болып билік етуден бас тартты.
Кейінгі өмірі
Сан Мартин зейнетке шыққаннан кейін Куйода тұруға ниеттенді. Аймақта тәуелсіздік соғысы аяқталғанмен, Аргентина азамат соғыстары жалғасты. Унитарийлер елді Буэнос-Айрес орталығындағы біртұтас мемлекет ретінде құруды қаласа, федералистер провинциялар федерациясын жақтады. Сан Мартин федералды каудильолармен жақсы қарым-қатынаста болды, ал унитарийлік көшбасшы Бернардино Ривадавиямен жеке даулы болды, бірақ бейтарапты сақтауға тырысты. 1823 жылы Сан Мартиннің әйелі Мария де лос Ремедиос де Эскалада қайтыс болғандықтан, ол Буэнос-Айреске оралды. Анасының туыстарымен бірге тұрған қызы Мерседес Томасаны алып, Еуропаға аттанды. Францияда қоныстанбақ болып сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Ұлыбританияға, содан кейін қазіргі Бельгияның астанасы Брюссельге көшіп, сонда қалды. Мерседес білімін аяқтаған соң Аргентинаға оралуды жоспарлаған. Ривадавия Брюссельге келді, Сан Мартин оны дуэльге шақыруға ниеттенді, бірақ Диего Паруссиен одан бас тарғызды. Аргентина президенті болып тағайындалған Ривадавиямен араздасқанына қарамастан, Сан Мартин Бразилиямен соғыста әскери қызметін ұсынды, бірақ жауап алмады. Ривадавия биліктен қуылғанда және оның орнына федералист Мануэль Доррего келгенде ол елге оралды, ал соғыс осы аралықта аяқталды. Федералдық үкімет оны унитарийлерден қудалаудан сақтар еді деп ойлап, ол қайтып оралуға ниеттенді. Бірақ жоспарлағандай іске аспады. Кемесі Рио-де-Жанейроға тоқтағанда, унитарий Хуан Лавалле Доррегоны биліктен құлатқанын естіді, ал Монтевидеоға жеткенде Лавалле Доррегоны тұтқындап, өлім жазасын орындағанын және елдегі барлық федералистерге қарсы террорлық науқанды бастағанын білді. Кеме Буэнос-Айреске жетті, бірақ Сан Мартин одан түспей, Монтевидеоға қайтып оралды. Лавалле өзіне қарсы федералдық көтерілісті басаңдата алмады және Сан Мартинге үкіметті ұсынды. Сан Мартин бас тартты және Брюссельге оралды. Осы кезде федералист Хуан Мануэль де Росас Лавалле бастаған азамат соғысын тоқтатып, Сан Мартиннің құрметіне ие болды. Олар достық хаттар алмаса бастады. Бельгия революциясы мен 1831 жылғы холера эпидемиясы Сан Мартиннің Брюссельден Парижге көшуіне себеп болды, онда Сан Мартин де, оның қызы да ауырған. Оларға Мариано Балкарсе көмектесті. Мариано Мерседеске үйленді және олар Мария Мерседес есімді қызды дүниеге әкелді. 1837 жылы Франция Росасқа қарсы Рио-де-ла-Платаны блокадалады. Сан Мартин Росасқа әскери қызметін ұсынды, бірақ Сан Мартиннің қарттығына байланысты бас тартылды және Франциямен одақтасқандықтары үшін унитарийлерді айыптады. Сан Мартин қисық қылышын Росасқа мұра етіп қалдырды, өйткені ол елді сәтті қорғады. Франция мен Аргентина арасындағы қақтығыс Рио-де-ла-Платаның ағылшын-француз блокадасында қайта жаңғырды, оны Сан Мартин де айыптады. Осы уақытта ол Флоренсио Вареламен және Доминго Фаустино Сармиентомен танысты. 1848 жылғы француз революциясы кезінде Сан Мартин Парижден Солтүстік Францияның шағын қаласы Булонь-сюр-Мерге көшіп кетті. Ол жасы ұлғайғандықтан, көзі нашар көріп, денсаулығы сырға салып, көп ауырып жүрді, бірақ хат жазып, Оңтүстік Америка жаңалықтарымен байланыста болды. Аргентинаның ағылшын-француз блокадасына қарсы жеңіске жеткені туралы хабарды алғаннан кейін көп ұзамай, 17 тамызда сағат 3:00-де қайтыс болды.
Қалдықтар
Жозе де Сан-Мартин 17 тамызда 1850 жылы Францияның Булонь-сюр-Мер қаласындағы үйінде қайтыс болды. 1850-1861 жылдар аралығында оның денесі Булоньдағы Нотр-Дам базиликасының криптасына жерленді. Ол өсиетінде ешқандай жора-жоралғысыз зиратқа апаруды және кейін Буэнос-Айреске көшіруді өтінді. Балкарсе Росасқа және сыртқы істер министрі Фелипе Аранаға Сан-Мартиннің өлімі туралы хабарлады. Балкарсе оның денесін бальзамалауды және уақытша қаладағы шіркеуде сақтауды қадағалады. Ол сондай-ақ Росасқа Сан-Мартиннің қылышын жіберді. Бірақ 1851 жылы Хусто Хосе де Уркизаның Росасқа қарсы көтерілісі, Росастың Казерос шайқасындағы жеңілісі және одан туған дау-дамазан Сан-Мартиннің денесін Буэнос-Айреске көшіруді кешіктірді. Дегенмен, Росас пен Уркиза, қақтығысқа қарамастан, Сан-Мартинге қоғамдық құрмет көрсету шараларын ұйымдастырды. Буэнос-Айрес Аргентинадан бөлініп, Сан-Мартинді жек көретін унитариандардың билігіндегі Буэнос-Айрес штаты болып құрылды. Осылайша, оның денесін көшіру мерзімі шексізге соқты. Жобаға қолайлы жағдайлардың жоқ екенін білген Балкарсе Булонь-сюр-Мер зиратында мазар салуды ұйымдастырды. Сан-Мартиннің денесі 1880 жылдың 29 мамырында Николас Авельянеда президенттігі кезінде елге қайтарылды. Мавзолей Буэнос-Айрес қалалық соборының ішіне орналастырылды. Сан-Мартиннің масондық ұйымға қатысы болуы мүмкін деген күдік болғандықтан, мавзолей собордың кеңейтілген бөлігіне орналастырылды.
Мұра
Сан Мартинді тұңғыш рет Аргентинаның ұлттық батыры деп Федеральдер өмірінде және өлімінен кейін бірден жариялады. Юнитариандар оның Жоғарғы Директорларға Анд Армиясымен көмектесуден бас тартуына және Розасқа үздіксіз қолдау көрсетуіне наразылық білдірді. Юнитариан Бартоломе Митре Сан-Мартиннің «Historia de San Martín y de la emancipación sudamericana» (исп. тілінде) атты өмірбаянын жазды. Сол кезде Сан-Мартин туралы көптеген еңбектер әртүрлі елдерде жүргізіліп жатты: 1853 жылы Лимадан Валентин Ледесма Сан-Мартиннің Перудегі жорығы туралы жазды, ал 1856 жылы Чилиден Бенджамин Викунья Маккенна Чилидің тәуелсіздік соғысы туралы жазды. Митренің кітабымен Сан Мартин Аргентинаның Азат етушісі ретінде мойндалды, бірақ оның еңбегі Сан Мартиннің жорығын Митренің саяси жобасын қолдау үшін бірнеше дәлсіздіктер енгізуге себеп болды. Бұл дәлсіздіктер кейінгі тарихшылармен анықталып, түзетілді. Сан-Мартиннің мүсіндері Аргентинаның көптеген қалаларында, сондай-ақ Сантьяго мен Лимада орнатылған. Хосе Гил де Кастро Сан-Мартиннің алғашқы портретін жасады, ал басқа да бірнеше суретшілер оның бейнесін сомдады. Сан Мартинге қатысты ең маңызды фильмдер – 1970 жылғы «El Santo de la Espada» және 2010 жылғы «Revolución: El cruce de los Andes». Генералдың ат мүсіні Булонь-сюр-Мерде орнатылды; мүсін 1909 жылғы 24 қазанда Аргентина әскери бөлімдерінің қатысуымен өткен салтанатты шарада ашылды. Вашингтонда, Вирджиния көшесінің солтүстік-батысында генерал Сан Мартиннің ат мүсіні орналасқан. Бұл Буэнос-Айрестегі мүсіннің көшірмесі. Ол Аргентина халқының АҚШ халқына сыйға бергені, және 1925 жылғы 28 қазанда тиісті салтанатпен ашылды. Нью-Йоркте, Централь Парктің оңтүстік жағында генерал Сан-Мартиннің ат мүсіні де бар. Ол 1951 жылы Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласымен сыйға тартылды. Богота, Колумбияның Centro Internacional ауданындағы Сан-Мартин ауданы, оның атымен аталатын шағын алаңда орналасқан генералдың үлкен ат мүсінімен байланысты аталған. Санто-Доминго, Доминикан Республикасында оның құрметіне Хосе де Сан-Мартин атымен аталатын даңғыл бар, ол қаланың батысына қарай отарлық аймақты жалғастырады. Мүсін жеке бастамамен, Аргентинаның ұлттық үкіметінің, Буэнос-Айрес қалалық кеңесінің және халықтық қаржыландыру науқанының қолдауымен орнатылды. Мүсіннің биіктігі 10 метр, негізі 4x6 метр; ол жергілікті тұрғындарға жақсы таныс. Жағалауда орналасқандықтан, екі дүниежүзілік соғыста да көптеген бомбалау науқандарынан зардап көрмеді. Сан-Мартинді бірнеше ел өз пошта маркаларында бейнеледі, соның ішінде Аргентина, Чили, Перу және АҚШ. Беверли-Хиллсте (Калифорния штаты) генерал Сан-Мартиннің бюсті орналасқан мемориал бар. Бюстті Фернандо Ди Зитти жобалап, 2001 жылы ашылды. Маниланың Интрамурос қаласында да Сан-Мартиннің бюсті бар, ол 1950 жылы Перон үкіметінің өтінішімен Сан-Мартиннің ағасы Хуан Ферминнің 1801 жылдан 1822 жылға дейін Филиппинде қызмет еткенін және сонда ұрпақтарын қалдырғанын еске түсіру үшін орнатылды.
There is also an equestrian statue of General San Martín in New York City, on the southern side of Central Park. It was dedicated in 1951 and was donated by the City of Buenos Aires, Argentina. The neighbourhood of San Martín in Bogotá, Colombia's Centro Internacional area is named for the large equestrian statue of the General situated in a small plaza also named for him. Santo Domingo, Dominican Republic has an avenue named Jose de San Martin in his honor that connects the colonial zone to the west of the city. The statue was erected through purely private initiative, with the support of national government of Argentina, the municipal council of Buenos Aires and a public funding campaign. The statue is 10m high, on a 4m by 6m base; it is well known to locals. Located on the beach, it was virtually untouched by the numerous bombings campaigns during both world wars. Several countries have commemorated San Martin on their postage stamps, including Argentina, Chile, Peru and the United States. There is a memorial featuring a bust of General San Martín in Beverly Hills, CA. The bust was designed by Fernando Di Zitti and dedicated in 2001. There is also a bust of San Martin at the Intramuros or Walled City of Manila, which was erected in 1950 at the request of the Perón government as a reminder that San Martin's brother, Juan Fermin, served in the Philippines from 1801 to 1822 and left descendants there.