Кіріспе

Париждегі адамдардың ең көне іздері – бұл адам сүйектері және шамамен б.з.б. 8000 жылға дейінгі мезолит дәуіріндегі мергеншілердің лагерінің болуына қатысты мәліметтер. 250 және 225 жылдары аралығында Parisii, кельттік Сенон тайпасының бір бөлігі, Сена өзенінің жағалауына қоныстанды, көпірлер мен бекіністер салды, монеталар шығарды және Еуропадағы басқа да өзен бойындағы елді мекендермен сауда жасауды бастады. 52 жылы Рим әскері, Тит Лабиен басшылығымен, Parisii тайпасын жеңіп, Лутетия деген галло-римдік гарнизондық қаласын құрды. 3-ші ғасырда қала христиан дініне көшті, ал Рим империясы құлағаннан кейін 508 жылы франктардың королі Клодвиг I оны өзінің астанасы етіп жариялады. Орта ғасырларда Париж Еуропадағы ең ірі қала, маңызды діни және сауда орталығы, сонымен қатар готикалық сәулет өнерінің отаны болды. 13-шы ғасырдың ортасында құрылған Париж университеті Еуропадағы алғашқы университеттердің бірі еді. 14-шы ғасырда оба ауруынан және 15-шы ғасырда жүз жылдық соғыстан зардап шекті, осы апаттар қайталап орын алды. 1418-1436 жылдары аралығында қала бургундтар мен ағылшын әскерлерінің басып алуына ұшырады. 16-шы ғасырда Париж Еуропаның кітап басып шығару орталығына айналды, бірақ католиктер мен протестанттар арасындағы француз дін соғыстарының салдарынан дүрбелеңге түсті. 18-шы ғасырда Париж Ағартушылық деп аталатын зияткерлік қозғалыстың орталығы болды және 1789 жылдан бастап Француз революциясының негізгі сахнасы болды, ол әр жыл сайын 14 шілдеде әскери шерумен еске алынады. 19-шы ғасырда Наполеон қаланы әскери даңққа арналған ескерткіштермен сәнмен әшекейледі. Ол Еуропаның сән орталығына айналды және тағы екі революцияның (1830 және 1848 жылдары) куәсі болды. Наполеон III және оның Сена префекті Жорж Эжен Хаусманның басшылығымен, Париждің орталық бөлігі 1852-1870 жылдары аралығында кең даңғылдармен, алаңдармен және жаңа саябақтармен қайта жаңартылды, ал 1860 жылы қала қазіргі шекараларына дейін кеңейтілді. 20-шы ғасырдың соңында миллиондаған туристер Париж халықаралық көрмесін және жаңа Эйфель мұнарасын көруге келді. 20-шы ғасырда Париж Бірінші дүниежүзілік соғыста бомбалаудан және Екінші дүниежүзілік соғыста 1940-1944 жылдары неміс оккупациясынан зардап шекті. Екі соғыс аралығында Париж қазіргі заманғы өнердің орталығы болды және әлемнің түкпір-түкпірінен келген зиялы қауым өкілдерін, жазушыларды және суретшілерді өзіне тартты. Халық саны 1921 жылы 2,1 миллионға жетті, бірақ ғасырдың қалған бөлігінде азайды. Жаңа мұражайлар (Помпиду орталығы, Мармоттан Моне және Орсе мұражайы) ашылды, ал Луврқа шыны пирамида қосылды. 21-шы ғасырда Париж жаңа мұражайлар мен жаңа концерт залын ашты, бірақ 2005 жылы айналасындағы қала маңындағы тұрғын үйлерде зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Бұл аймақтар негізінен Францияның бұрынғы отарларынан, Магриб пен Сахарадан оңтүстік Африкадан келген бірінші және екінші буын иммигранттармен қоныстанды. 2015 жылы қала мен ел ислами экстремистер жасаған екі қанды терактіден дүрбілді. 1921 жылдан 2004 жылға дейін қала халқының саны отбасы мүшелерінің азаюы және орта таптың қала маңына көшіп кетуіне байланысты азайды, бірақ жастар мен иммигранттар қалаға қайта оралғандықтан, ол қайтадан баяу өсіп келеді.

Тарихқа дейінгі дәуір

2008 жылы Францияның Жоғары білім және ғылыми-зерттеу министрлігі басқаратын Institut national de recherches archéologiques préventives (INRAP) археологтары Сейн өзенінің сол жағалауынан алыс емес 15-ші округтегі Анри Фарман көшесі 62-ші үйінде қазба жұмыстарын жүргізген кезде Париждегі ең көне адам қалдықтары мен аңшы-жинақшы қонысының іздерін тапты. Бұл шамамен б.з.д. 8000 жылға дейін соққан Мезолит кезеңіне жатады. Берсидегі қазба жұмыстары кезінде Сена өзенінде балықшылар қолданған үш ағаш каноэлердің сынықтары табылды, олардың ең көнесі б.з.б. 4800-4300 жылдарға жатады. Қазір олар Карнавалет мұражайында қойылған. Рю Анри Фарман көшесіндегі қазба жұмыстары кезінде орта неолит кезеңінен (б.з.д. 4200-3500 жылдар); ерте қола дәуірі (3500-1500 жылдар); және алғашқы темір дәуірі (800-500 жылдар) қоныстарының іздері табылды. Археологтар керамикалық бұйымдар, жануарлардың сүйектері мен жылтыратылған балтаның бөлшектерін тапты. Шығыс Еуропада жасалған балталар Берсидегі неолиттік жерден табылды, бұл алғашқы париждіктердің Еуропаның басқа бөліктеріндегі қоныстармен сауда-саттық жасап жүргенін көрсетеді. Бұл елді мекен "Лукотокия" (ежелгі грек географы Страбонның айтуынша) немесе "Леукотекия" (Рим географы Птолемейдің айтуынша) деп аталды, және ол Сене мен Ронда өзендері арқылы Британия мен Рим колониясы Прованс пен Жерорта теңізі арасындағы басты сауда жолындағы стратегиялық орында болды. Бұл қаладағы жер тегіс, көпірден өтіп, өзен бойымен жүру ақысы өте жоғары болғандықтан, ол өзінің алтын монеталарын шығара алатын болды. Юлий Цезарь және оның римдік әскері 58 және 53 жылдар аралығында Галияда территорияны герман басқыншыларынан қорғау сылтауымен, бірақ шын мәнінде оны жаулап алып, Рим Республикасына қосып алу үшін шабуыл жасады. 53 жылы жазда ол қалаға келіп, ғибадатхана алдында жиналған галлиялық тайпалардың өкілдеріне арнап сөз сөйледі. Римдіктерге абай болған паризийлер Цезарьді сыпайылықпен тыңдап, ат әскерін ұсынуды ұсынды, бірақ басқа галл тайпаларымен жасырын одақ құрды, Верцингеторикс басшылығымен және б.з.д. 52 жылы қаңтарда римдіктерге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Цезарь тез әрекет етті. Ол алты легионды көтерілістің басталған Орлеанға, содан кейін Верцингеторикстің мекені Герговияға қарай күшпен аттандырады. Сонымен қатар ол өзінің орынбасары Тит Лабиенді төрт легионмен бірге парисшілерді және олардың одақтастары - сенондарды жеңуге жіберді. Паризидің қолбасшысы Камологен оппидумды Сеноның сол жағалауымен байланыстыратын көпірді өртеп жіберді, сондықтан римдіктер қалаға жақындай алмады. Содан кейін Лабиен мен римдіктер өзеннің төменгі жағына қарай ағып, Мелунда өздерінің понтондық көпірін салып, оң жағалаудағы Лутетияға жақындады. Камулоген оң жағалаудағы көпірді өртеп, қаланы өртеп, сол жағалауға шегінуден және қазіргі Сен-Жермен-де-Престе лагерь құрудан бұрын жауап берді. Цезарь Сене өзенінің оң жағалауындағы үлкен батпақты сипаттаған. Қаланың басым бөлігі Сенаның сол жағалауында орналасқан, ол биік және су тасқынына аз бейім. Қаланың құрылысы дәстүрлі римдік қала құрылысына сәйкес, солтүстік-оңтүстік ось бойынша (латын тілінде cardo maximus деп аталады) орналастырылған. Сол жағалауда Римнің басты көшесі қазіргі Рю Сент-Жактың бағыты бойынша жүрді. Ол Сено өзенінен өтіп, екі ағаш көпір арқылы Île de la Cité аралын кесіп өтті: "Кеші көпір" және "Ұлы көпір" (бүгінгі Нотр-Дам көпір). Қаланың кемежайлары, яғни қайықтар жағаға ілінген порт, қазіргі Нотр-Дам ғибадатханасы орналасқан аралда орналасқан. Оң жағалауда қазіргі Рю Сент-Мартинді ұстанды. Қалаға ауыз суды Рунгис пен Виссо бассейнінен он алты шақырымдық акведукпен жеткізді. Сондай-ақ, бұл су құбыры 2 ғасырдың аяғында немесе 3 ғасырдың басында форумның маңында салынған атақты моншаларға су жеткізген. Римдіктердің билігі кезінде қала толықтай римдікке айналып, едәуір өсті. Римдік сәулет және қала құрылысынан басқа, жаңадан келгендер римдік тағамдарды әкелді: қазіргі қазба жұмыстарынан итальяндық шарап пен зәйтүн майы, балық және гарум деп аталатын римдік соустың амфоралары табылды. Христиан діні Парижге біздің заманымыздың 3-ші ғасырының ортасында енгізілді. Дәстүрге сәйкес, оны Париж епискобы Сент-Дени алып келді, оны басқа екеуімен бірге, Рустик пен Элеутер, Рим префекті Фессенний тұтқындады. Ол өз сенімінен бас тартқанда, Меркурий тауында бас айырылды. Дәстүрге сәйкес, Денис оның басын алып, оны жасырын христиан зиратына алып барды. Әңгіменің басқа нұсқасында айтылғандай, Қатула есімді мәсіхші әйел түнде өлім жазасына кесілген жерге келіп, оның сүйегін зиратқа алып кетеді. Ол өлтірілген төбе, Мерк...

Клодвигтен Капетия патшаларына дейін (6-XI ғасырлар)

Клодвиг I және оның Меровинг әулетінің мұрагерлері Парижде көптеген діни ғимараттар салды: ежелгі Рим форумының жанындағы Монтань-Сен-Женевьеведегі базилика; қазір Нотр-Дам тұрған жердегі Сент-Этьен соборы; сондай-ақ бірнеше маңызды монастырлар, оның ішінде сол жағалаудағы кейіннен Сент-Жермен-дес-Пре абаттығына айналған монастырь. Олар сонымен қатар Сен-Дени базиликасын салған, ол Франция патшаларының бейіттеріне айналды. Меровингтік құрылыстардың ешқайсысы сақталмаған, бірақ Монмартрдағы Сен-Пьер шіркеуінде төрт мәрмәр Меровингтік бағана бар. Меровинг әулетінің патшалары Сент-Жермен-дес-Пре абаттығында жерленген, алайда 639 жылы қайтыс болған Меровинг әулетінің соңғы патшасы Дагоберт I, Сен-Дени базиликасында жерленген алғашқы франк патшасы болды. 751 жылы билікке келген Каролинг әулетінің патшалары франк астанасын Аахенге (Aix-la-Chapelle) көшірді және Парижге көп көңіл бөлмеді, бірақ король Пепин Ұсқын Сент-Дениде әсерлі жаңа киелі орын салды, ол 775 жылдың 24 ақпанында Карл Ұлының қатысуымен киеленді. 9 ғасырда қалаға бірнеше рет викингтер шабуыл жасады, олар Сене өзенімен үлкен флоттарда келді. Олар алым талап етіп, егістіктерді жойды. 856 жылдың желтоқсанында Оссель аралында қыстаған викингтер Парижге шабуыл жасап, өртеп жіберді. Патшалық франк жылнамаларында айтылғандай, олар Париждің барлық шіркеулерін өртеп жіберді, бірақ Сент-Жермен-дес-Пре, Сент-Стефан соборы, Сент-Винсент және Сент-Дени шіркеулері, алым төленгендіктен сақталды (Royal Frankish Annals s. a. 856 және 857). 885–886 жылдары олар Парижді бір жылға қоршауға алды және 887 және 889 жылдары қайтадан тырысты, бірақ Сене және Иль-де-ла-Сите қабырғаларының қорғауымен қаланы жаулап ала алмады. Қала үшін маңызды екі көпірді екі үлкен тас қамал қорғады: оң жағалаудағы Гран-Шателе және сол жағалаудағы «Petit Châtelet», Париж епископы Жоселиннің бастамасымен салынған. Гран-Шателе қазіргі Place du Châtelet-ке осы жерде атын берді. 978 жылдың күзінде император Оттон II, 978–980 жылдардағы франко-герман соғысы кезінде Парижді қоршап алды. 10 ғасырдың соңында Хью Капеттің 987 жылы құрған жаңа әулет – Капетингтер билікке келді. Олар қалада аз уақыт болғанымен, Иль-де-ла-Ситедегі патша сарайын қалпына келтіріп, бүгінгі күні Сент-Шапель тұрған жерде шіркеу салды. Қалаға біртіндеп гүлдену оралды және оң жағалауда халық көбейе бастады. Сол жағалауда Капетингтер маңызды монастырь құрды: Сент-Жермен-дес-Пре абаттығы. Оның шіркеуі 11 ғасырда қайта салынды. Монастырь өзінің атағын ғылымымен және әсем безенділген қолжазбаларымен қарыздар болды.

Орта ғасырлар (12-15 ғғ.)

12 ғасырдың басында Капеция әулетінің француз патшалары Париж бен оның төңірегіндегі аймақты ғана бақылап, Парижді Францияның саяси, экономикалық, діни және мәдени астанасы ретінде дамытуға бар күштерін жұмсады. Осы кезеңде қаланың аудандарының ерекшелігі қалыптаса бастады. Île de la Cité патша сарайының орналасқан жері болды, ал 1163 жылы Париждегі Нотр-Дам соборының құрылысы басталды. Сеның сол жағалауында (оңтүстігінде) шіркеу мен патша сарайы құрған жаңа Париж университеті теология, математика және құқық салаларында ғалымдар даярлау үшін, сондай-ақ Париждің екі ірі монастыры – Сен-Жермен-де-Пре және Сен-Женевье монастырьдары орналасты. Филипп IV (1285-1314 жж.) Île de la Cité аралындағы патша резиденциясын қайта жаңартып, оны сарайға айналдырды. Оның ішіндегі екі салтанатты зал әлі де Әділет сарайының құрылысында сақталған. Ол сонымен қатар қазіргі Полковник Фабиен алаңы мен Бутт-Шомон саябасының жанында Монфоконның дарға асу орнын салды, онда жазаланған қылмыскерлердің денелері көрсетілетін. 13 қазан 1307 жылы ол патшалық билігін қолданып, өте күшті болып кеткен деп санайтын Тамплиерлер орденінің мүшелерін тұтқындады, ал 18 наурыз 1314 жылы орденнің бас ұстазы Жак де Молайды Île de la Cité аралының батыс бөлігінде өртеді. 1356 мен 1383 жылдар аралығында король Карл V қаланың айналасына жаңа бекініс қабырғасын тұрғызды. 1991-1992 жылдардағы археологиялық қазбалар кезінде табылған осы қабырғаның маңызды бөлігін Лувр кешенінде, Карусель алаңының астында көруге болады. Ол сондай-ақ Париждің шығыс шетіндегі Порт-Сен-Антуанды қорғаған үлкен Бастилия бекінісін және қаланың шығысындағы Винсенс қаласындағы жаңа бекіністі салдырды. 1160 жылы епископ Морис де Салли Париж үшін жаңа собор салуды бастады, ол екі ғасырға созылды. Париждегі Нотр-Дам соборының хорының алғашқы тасы 1163 жылы қаланды, ал алтарь 1182 жылы киеленді. Фасады 1200-1225 жылдар аралығында, ал екі мұнара 1225-1250 жылдар аралығында салынды. Бұл 125 метрлік ұзындығы бар, 63 метрлік мұнаралары бар және 1300 адамға сыятын алып құрылыс еді. Собордың жоспары Сеның сол жағалауындағы Сен-Жульен-ле-Побр шіркеуінде кішірейтілген түрінде көшірілді. 13 ғасырда патша Людовик IX (1226-1270 жж.), тарихта "Сент-Луи" деп танылған, Мәсіхтің айқышқа шегеленуінен қалған жәдігерлерді сақтау үшін Готика сәулетінің шедеврі – Сент-Шапельді салды. 1241-1248 жылдар аралығында салынған бұл ғимарат Парижде сақталған ең көне боялған шыны терезелерге ие. Сент-Шапель салынып біткен кезде собордың трансептіне 18 метрлік биіктіктегі үлкен боялған шыны роза терезелері қосылды. Сеның сол жағалауында жиырма мыңға жуық студент тұрды, ол Латын кварталы деп аталды, өйткені Латын тілі университетте оқыту тілі және шетелдік студенттердің араласу тілі болды. Кедей студенттер колледждерде (Collegia pauperum magistrorum) тұрды, олар жатақхана және тамақтандыру ұсынылатын қонақ үйлер еді. 1257 жылы Людовик IX-тың капелланы Роберт де Сорбон университеттің ең көне және ең танымал колледжін ашты, кейіннен ол оның құрметіне Сорбонна деп аталды.

Париж саудагерлері

XI ғасырдан бастап Парижді патша тағайындаған Корольдік провист басқарды, ол Гранд-Шатель бекінісінде тұрды. Сент-Луи саудагерлердің провосты (prévôt des marchands) лауазымын жаңадан құрды, ол билікті Корольдік провистпен бөлісіп, Париж саудагерлерінің артып келе жатқан күші мен байлығын мойындады. Шеберлер гильдиясының маңыздылығы қала басшылығының кеме бейнесін қала гербіне енгізуінен көрінді, бұл бейне қайықшылар гильдиясының символынан алынған еді. Сент-Луи Париждің алғашқы қалалық кеңесін құрды, онда жиырма төрт мүше болды. 1328 жылы Парижде шамамен 200 мың адам тұрды, бұл оны Еуропадағы ең халқы көп қалаға айналдырды. Халық санының өсуімен бірге әлеуметтік шиеленістер де артты; 1306 жылдың желтоқсан айында саудагерлердің провистына қарсы алғашқы көтеріліс болды, оны жалдау ақысын көтеруде айыптады. Көптеген саудагерлердің үйлері өртеліп, жиырма сегіз көтерілісші асылып өлтірілді. 1357 жылдың қаңтар айында Париж провисты Этьен Марсель зорлық-зомбылыққа (мысалы, дофин кеңесшілерін оның көз алдында өлтіру) барып, монархияның билігін шектеу және қала мен 1347 жылы Парижде алғаш рет өткен Генералдық Штатқа жеңілдіктер алу мақсатымен саудагерлер көтерілісін басқарды. Патшадан бастапқы уәделер алынғаннан кейін, 1358 жылы қала роялистердің қолына қайтадан түсті. Марсель өлтіріліп, оның ізбасарлары таратылды (кейбіреулері кейін өлім жазасына кесілді).

індет және соғыс

XIV ғасырдың ортасында Париж екі үлкен апатқа ұшырады: бубондық оба мен жүз жылдық соғыс. 1348–1349 жылдардағы обаның алғашқы эпидемиясында қырық-елу мың париждік, яғни халықтың төрттен бірі қайтыс болды. Оба 1360–1361, 1363 және 1366–1368 жылдары қайта оралды. 1348 жылдан 1480 жылға дейін қала ішінде кем дегенде 36 рет оба тіркелді. XVI және XVII ғасырларда оба қалада үш жылдың бірінде кездесетін. 1414 жылы қызылша, 1418 жылы скарлатина, ал 1433 және 1438 жылдары шешек Парижде кең тарады. 1436 жылы ағылшындар Парижден кетуімен Карл VII ақыры орала алды. Оның патшалығының астанасының көп бөлігі қиратылған, ал халықтың жартысы, жүз мың тұрғыны қаланы тастап кеткен еді. Париж Францияның астанасы болған соң, келесі монархтар Луара аңғарында тұруды ұйғарып, Парижге тек ерекше жағдайларда ғана келетін. Король Франциск I 1528 жылы патшалық резиденцияны Парижге қайтарды. Лувр, Нотр-Дам және бірнеше шіркеулерден басқа, Парижде орта ғасырлардан сақталған екі үлкен резиденция бар: Сенс архиепископының резиденциясы ретінде XV ғасырдың соңында салынған Hôtel de Sens және 1485–1510 жылдары салынған Hôtel de Cluny, бұл Клюни монастырының аббатының бұрынғы резиденциясы, қазір Орта ғасырлар мұражайына айналған. Екі ғимарат та кейінгі ғасырларда көп өзгеріске ұшырады. Париждегі ең көне үй – Николас Фламельдің 1407 жылы салынған үйі, ол 51 Монморенси көшесінде орналасқан. Бұл жеке үй емес, кедейлерге арналған жатақхана еді. 15 шілдеде 1533 жылы король Франциск I Париждің алғашқы қалалық үйінің іргетасын қалады. Оны корольдің сүйікті итальяндық сәулетшісі Доменико да Кортона жобалады, ол Луара аңғарындағы Шамборд сарайының дизайнын да жасаған. Қалалық үй 1628 жылға дейін аяқталмады. Кортона сонымен қатар Париждегі алғашқы Ренессанс шіркеуін, Сент-Эвсташ шіркеуін (1532) жобалады, оның құрылысын Готикалық стильдегі ғимаратқа Ренессанс безендірулерін қосып аяқтады. Париждегі алғашқы Ренессанс үйі – 1545 жылы құрылысы басталған Карнавале үйі. Ол итальяндық сәулетші Себастьяно Серлио жасаған Фонтенблодағы Гранд-Ферраре сарайының үлгісімен салынды. Қазір ол Карнавалет мұражайы. 1534 жылы Франциск I Луврді өзінің резиденциясы еткен алғашқы француз патшасы болды, ол ашық аула жасау үшін үлкен орталық мұнараны бұзды. Франциск билігінің соңында король Филипп II салған қанаттың орнына Ренессанс фасады бар жаңа қанатты салуды шешті. Жаңа қанатты Пьер Леско жобалады, ол Франциядағы басқа Ренессанс фасадының үлгісіне айналды. Франциск Парижді білім мен ғылым орталығы ретінде де нығайтты. 1500 жылы Парижде 75 баспахана болды, бұл Венециядан кейін екінші орынды иеленді, ал 16 ғасырда Париж Еуропаның басқа қалаларынан көбірек кітап шығарды. 1530 жылы Франциск Париж университетінде еврей, грек және математика пәндерін оқыту міндетімен жаңа факультет құрды. Ол Collège de France деп аталды. Франциск I 1547 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Генрих II Парижді француз Ренессанс стилінде безендіруді жалғастырды: қаладағы ең әдемі Ренессанс фонтаны, Фонтайн де Инносенттер, 1549 жылы Генрихтің Парижге ресми кіруіне арнап салынды. Генрих II сонымен қатар Луврге оңтүстікке қарай Сене өзені бойымен жаңа қанатты, Павильон дю Ройді қосты. Патшаның жатын бөлмесі жаңа ғимараттың бірінші қабатында орналасқан. Сонымен қатар, ол Лескот қанатында салтанаттар мен рәсімдер үшін салтанатты зал, Salle des Cariatides салдырды. Генрих II 1559 жылы 10 шілдеде өзінің резиденциясында, Турнелл қонақ үйінде жарыс кезінде алған жарақаттарынан қайтыс болды. Оның жесірі Катерина де Медичи 1563 жылы ескі резиденцияны қиратып, 1564 және 1572 жылдар аралығында жаңа патшалық резиденцияны, Туиллер сарайын, Сене өзеніне перпендикуляр, қаланың Карл V қабырғасының сыртында салды. Сарайдың батысында ол үлкен итальяндық стильдегі Тюйлери бағын жасады. Парижде католиктер мен протестанттардың арасында қасірет тудыратын алшақтық пайда болды. Католик православиесінің басты бекіністері Сорбонна мен Париж университеті протестанттық және гуманистік ілімдерге күшпен шабуыл жасады, ал ғалым Этьен Доле 1532 жылы Сорбоннаның теология факультетінің бұйрығымен оның кітаптарымен бірге Маубер алаңында өртеліп жазаланды; бірақ жаңа ілімдер танымалдылығын арттыра берді, әсіресе француз жоғары сыныптарында. 1562 жылдан бастап, Парижде протестанттарды қуғын-сүргін мен қырғын-қазалаулар толеранттылық пен тыныштық кезеңдерімен ауысып, француз дін соғыстары (1562–1598) деп аталды. Париж Католик лигасының бекінісі болды. 23–24 тамыз күні 1572 жылы, Францияның түкпір-түкпірінен келген көптеген көрнекті протестанттар Генрих Наваррдың – болашақ король Генрих IV-нің Маргарет Валуаға, Карл IX-ның қарындасына үйленуіне байланысты Паризде болғанда, корольдық кеңес протестанттардың көшбасшыларын өлтіруге шешім қабылдады. Мақсатты өлтірулер тез арада католик толқуларының протестанттарды жаппай қырғынын айналды, ол тамыз және қыркүйек айларында Парижден елдің қалған бөлігіне тарады. Парижде үш мыңға жуық протестант, ал Францияның басқа жерлерінде бес-он мыңға дейін протестант қырғынға ұшырады. Генрих IV-нің Париж үшін салған құрылыстарын оның күшті ғимараттар мен қаржы министрі, 1599 жылы артиллерияның бас шебері аталған протестант Герцог де Сюлли басқарды. Генрих IV 1578 жылы Генрих III бастаған, бірақ дін соғыстары кезінде аяқталмаған Пон-Нё құрылысын қайта бастады. Ол 1600–1607 жылдар аралығында аяқталды. Бұл Париждегі алғашқы үйлерсіз салынған көпір болды. Оның орнына, ол жаяу жолдарымен жабдықталған және ашық болды. Көпірге жақын жерде ол 1602–1608 жылдары Лувр және Тюйлери бақтарына сумен жабдықтайтын үлкен сорғы станциясын, «La Samaritaine» салды. Бұрынғы Генрих II резиденциясының, Турнелл қонақ үйінің орнында ол кірпіштен салынған үйлер мен аркасы бар әдемі жаңа тұрғын алаңды салды. Ол 1605–1612 жылдар аралығында салынды және «Place Royale» деп аталды. 1800 жылы ол Place des Vosges деп өзгертілді. 1607 жылы Генрих қала үшін соңғы жобасын, Île de la Cité аралдарының батыс жағында орналасқан, отыздан екі кірпіш және тас үйлермен шектелген жаңа тұрғын үшбұрышты, Place Dauphine құрылысын бастады. Бұл қала үшін оның соңғы жобасы болды. Генрих IV 14 мамыр 1610 жылы Франсуа Равайяк, католик фанатигінің қолынан қаза тапты. Төрт жылдан кейін, өлтірілген корольдің бронзодан құйылған атты мүсіні Place Dauphine-ке қарап тұрған Пон-Нё көпіріне орнатылды. Людовик XIII Генрих IV бастаған Лувр жобасын аяқтады, Луврдің жүрегіндегі гармониялы төртбұрышты ауланы, яғни шаршы ауланы құрды. Оның бас министрі, кардинал Ришелье, Париждегі тағы бір маңызды ғимаратты салды. 1624 жылы ол өзі үшін үлкен жаңа резиденция, «Palais Cardinal» құрылысын бастады, қазір Palais Royal деп белгілі. Ол бұрынғы Шарль V қабырғасының жанындағы Rue Saint Honoré көшесінде орналасқан бірнеше үлкен үйлерді (бірінші) Hôtel de Rambouillet және Hôtel d'Armagnac сатып алып, оны ортасында фонтаны және екі жағында ағаштар тізілген үлкен бақпен кеңейтті. 17 ғасырдың басында Ришелье Римдегі танымал шіркеулерге, әсіресе Иисус шіркеуіне және Әулие Петр базиликасына шабыттанған жаңа діни архитектуралық стильді Парижде енгізуге көмектесті. Жезуит стилінде салынған алғашқы фасады...

18 ғасыр

Людовик XIV 1715 жылдың 1 қыркүйегінде қайтыс болды. Оның жүрегі елсіз немере інісі Филипп д’Орлеан, бес жасар Людовик XV патшаның регенті, патшалық резиденцияны және үкіметті Парижге көшірді, ол жеті жыл бойы сонда қалды. Патша Тюильри сарайында, ал регент өзінің отбасының сәнді париждік резиденциясында, Корольдік сарайында (кардинал Ришельедің бұрынғы кардиналдық сарайында) тұрды. Регент өзінің назарын театрға, операға, костюмдік кештерге және Париждің әйелдеріне бөлді. Ол Париждің рухани өміріне маңызды үлес қосты. 1719 жылы ол Корольдік кітапхананы Корольдік сарайға жақын орналасқан Неверс қонақ үйіне көшірді, кейін ол Францияның Ұлттық кітапханасының (Bibliothèque nationale de France) құрамына енді. 1722 жылдың 15 маусымында Париздегі аласапыранға сенімсіздікпен қараған регент сарайды Версальге қайтарды. Содан кейін Людовик XV қалаға тек ерекше жағдайларда ғана келді.

Кеңейту

XV Людовик тұсында қала батысқа қарай кеңейді. Жаңа бульвар, Champs Élysées, Тюйлери бағынан Буттедегі Ронд нүктесіне (қазіргі Place de l'Étoile) дейін, содан кейін Сенаға дейін Париждің тарихи осі деп аталатын даңғылдар мен ескерткіштердің түзу сызығын құру үшін салынды. Бульвардың басында, Корольдік жолы мен Тюйлери бағы арасында 1766 және 1775 жылдар аралығында үлкен алаң жасалды, оның ортасында XV Людовик атқа мінген мүсіні орнатылды. Алғашқыда ол "Людовик XV алаңы", кейін 10 тамыз 1792 жылдан бастап "Революция алаңы" деп аталды, ал 1795 жылы Директория кезінде "Конкорд алаңы" болып өзгертілді. 1640-1789 жылдар аралығында Париж халқының саны 400 000-нан 600 000-ға дейін өсті. Ол енді Еуропадағы ең ірі қала емес еді; Лондон 1700 жыл шамасында халық саны бойынша оны басып өтті, бірақ ол Париж бассейнінен және Францияның солтүстігі мен шығысынан көшіп келудің арқасында әлі де қарқынды өсіп жатты. Қала орталығы көбірек халыққа толып, құрылыс учаскелері кішірейіп, ғимараттар төрт, бес, тіпті алты қабатқа дейін биіктелді. 1784 жылы ғимараттардың биіктігі тоғыз тойсаға, яғни шамамен он сегіз метрге дейін шектелді.

Ағарту дәуірі

XVIII ғасырда Париж «Ағарту дәуірі» деп аталатын философиялық және ғылыми қызметтің орталығы болды. Дени Дидро мен Жан ле Ронд д’Алембер 1751–52 жылдары «Энциклопедиясын» жариялады. Ол Еуропаның барлық зиялы қауымына адамзат білімінің жоғары сапалы шолуын ұсынды. Монгольфье ағайындары 1783 жылдың 21 қарашасында Боа-де-Булоньге жақын орналасқан Шато-де-ла-Мюеттен алғашқы адамды тасымалдаған ыстық ауа шарымен ұшырды. Париж Франция мен континенттік Еуропаның қаржы астанасы, кітап басылымының, сәннің және жоғары сапалы жиһаз бен сәнді заттар өндірісінің басты Еуропалық орталығы болды. Париж банкирлері жаңа өнертабыстарды, театрларды, бақтарды және өнер туындыларын қаржыландырды. «Севильялық шаштараздың» авторы, Париждегі сәтті драматург Пьер де Бомарше Америка революциясын қаржыландыруға көмектесті. Париждегі алғашқы кафе 1672 жылы ашылды, ал 1720 жылдары қалада шамамен 400 кафе болды. Олар қаланың жазушылары мен ғалымдарының кездесу орындарына айналды. Прокоп кафесіне Вольтер, Жан Жак Руссо, Дидро және д’Алембер жиі келіп тұратын. Олар жаңалықтар, қауесеттер мен идеялар алмасудың маңызды орталықтарына айналды, көбінесе сол кездегі газеттерге қарағанда сенімдірек болды. 1763 жылға қарай Фобур Сен-Жермен аристократия мен байлар үшін ең сәнді тұрғын үй ауданы ретінде Ле-Мараиді ығыстырды, олардың көпшілігі кейіннен үкіметтік резиденцияларға немесе мекемелерге айналды: Эврекс қонақ үйі (1718–1720) Франция Республикасы президенттерінің резиденциясы – Елисей сарайына айналды; Матиньон қонақ үйі – премьер-министрдің резиденциясы; Бурбон сарайы – Ұлттық ассамблеяның орны; Салм қонақ үйі – Ла Légion d'Honneur сарайы; ал Бьрон қонақ үйі ақырында Роден мұражайына айналды.

Сәулет

Парижде 17 ғасырдың ортасынан Луи Филипптің билігіне дейін басым сәулет стилі грек-рим сәулет үлгісіне негізделген неоклассицизм болды; ең классикалық мысалы – Ла Мадлен жаңа шіркеуі, оның құрылысы 1764 жылы басталды. Бұл стиль кеңінен қолданылғандықтан, сынға түсті. Революцияға дейін журналист Луи Себастьен Мерсье былай деп баяндады: "Біздің сәулетшілердің шеберлігі қаншалықты біртекті! Олар көшірмелермен, мәңгілік қайталаумен қалай тіршілік етеді! Олар ең кішкентай ғимаратты да бағанасыз салуға білмейді, олардың барлығы дерлік ғибадатханаға ұқсайды."

Әлеуметтік мәселелер мен салық салу

Тарихшы Даниэль Рош 1700 жылы Парижде 150 000-нан 200 000-ға дейін кедей адам, яғни халықтың үштен бір бөлігі өмір сүргенін бағалады. Экономикалық қиындықтар кезінде олардың саны артты. Бұл тек шіркеулер мен қала әкімдігі ресми түрде мойындаған және көмек көрсеткен адамдарды ғана қамтиды. XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы Париждің көптеген әдемі ғимараттары болған, бірақ көптеген бақылаушылар оны әдемі қала деп санамады. 1742 жылы Лионнан Парижге алғаш келген философ Жан Жак Руссо өзінің көңілінің қалғанын былай сипаттады: "Мен қаланың әдемі де, салтанатты да, көрікті болатынын күткен едім, онда тек керемет көшелер мен мәрмәр және алтын сарайлар ғана көрінеді. Бірақ Faubourg Saint-Marceau арқылы кірген кезде, мен тар, лас және жаман иіс шығаратын көшелерді, қараңғы үйлерді, денсаулыққа зиянды ауаны, қайыршыларды, кедейлікті, арба жүргізушілерді, ескі киімдерді жөндеушілерді және шай мен ескі шляпа сатушыларды көрдім". 1749 жылы "Париждің көркейтілуі" еңбегінде Вольтер былай деп жазды: "Тар көшелерде орналасқан, лас-шаңын көрсетіп, инфекция таратып, үнемі тәртіпсіздік тудыратын қоғамдық базарларды көріп, ұялып, қызамыз. Қала орталығы қараңғы, тығыз, жағымсыз, ең ұятты варварлық дәуірден қалған нәрсе". Басты жұмысшы табының ауданы – қаланың шығыс жағындағы ескі Faubourg Saint-Antoine, ол орта ғасырлардан бері ағаш өңдеу және жиһаз жасау орталығы болды. Онда көптеген қолөнер шеберханалары орналасқан, ал Париж халқының шамамен он пайызы осы жерде тұрды. Қала сыртына қарай, әсіресе жартылай ауылдық батыс және солтүстік-батысқа қарай кеңейді, онда бір және екі қабатты тас және ағаш үйлер көкөніс бақшаларымен, лашықтармен және шеберханалармен араласып кетті. Грос-Кайо мен Шайода үлкен бу сорғылары суды сатып ала алатын аудандарға тарату үшін салынды. Тиісті кәріздер әлі де болған жоқ, Bièvre өзені ашық кәріз ретінде қызмет етіп, канализацияны Сенаға төгіп тастады. Бірінші өрт сөндіру бригадалары 1729 және 1801 жылдар аралығында құрылды, әсіресе 1781 жылы үлкен өрттен кейін Корольдік сарайдың опера үйі қирады. Париж көшелерінде аристократтар мен бай буржуазияны қызметшілер көтеріп жүретін креслолар біртіндеп жоғалып, олардың орнына жеке және жалдамалы ат арбалары пайда болды. 1750 жылға қарай Парижде 10 мыңнан астам жалдамалы арба болды, бұл Париждің алғашқы таксилері еді. 1789 жылдың 11 шілдесінде Корольдік неміс полкінің әскерлері корольдің реформашы қаржы министрі Жак Некерді жұмыстан босатуына наразылық білдіру үшін ұйымдастырылған Place Louis XV алаңындағы үлкен, бірақ бейбіт демонстрацияға шабуыл жасады. Реформа қозғалысы тез арада революцияға айналды. Қала қараша айына дейін толықтай қиратылды, ал тастары сувенирлерге айналды. Бірінші тәуелсіз Париж коммунасы немесе қалалық кеңес 15 шілдеде Hôtel de Ville-де жиналып, Париждің бірінші мэрі ретінде астроном Жан Сильвен Бейллиді таңдады. Людовик XVI 17 шілдеде Парижге келді, онда оны жаңа мэр қарсы алды және оның шапанына үш түсті кокада тақты: қызыл және көк, Париждің түстері, ал ақ – корольдық түс. 1789 жылдың 5 қазанында көптеген париждіктер Версальға аттанды және келесі күні король отбасын және үкіметті Парижге тұтқын ретінде әкелді. Францияның жаңа үкіметі, Ұлттық Ассамблея, Tuileries бағының шетіндегі Tuileries сарайының жанында орналасқан Salle du Manège-де жинала бастады. 1790 жылдың 21 мамырында Париж қаласының жарғысы қабылданды, ол қаланың корольдық биліктен тәуелсіз екенін жариялады: ол он екі муниципалитетке (кейіннен арондисменттер деп аталды) және қырық сегіз бөлімге бөлінді. Қала әкімі, он алты әкімші және отыз екі қалалық кеңес мүшесі басқарды. Бейли 1790 жылдың 2 тамызында париждіктермен ресми түрде мэр болып сайланды. 1790 жылдың 14 шілдесінде Марс алаңында салтанатты рәсім – Федерация мерекесі өтті. Лафайеттің басшылығымен Ұлттық гвардияның бөлімшелері "Ұлтты, Заңды және Корольді" қорғауға ант берді және король бекіткен Конституцияны сақтауға ант берді. Пруссиялықтардың қатеріне жауап ретінде 10 тамызда санкулоттар көшбасшылары Париж қалалық үкіметін құлатып, өзінің үкіметін, көтерілісші Коммунаны, Hôtel de Ville-де құрды. Патшалық отбасы Tuileries сарайына санкулоттар тобы жақындап келе жатқанын білгенде, жақын маңдағы Ассамблеяға бас сауғалады. Tuileries сарайына шабуыл жасағанда, бұзылған топ корольдің соңғы қорғаушыларын, оның швейцарлық гвардиясын өлтіріп, содан кейін сарайды тонады. Санкулоттармен қорқытып, Ассамблея корольдің билігін "тоқтатты" және 11 тамызда Франция Ұлттық конвенциямен басқарылатынын жариялады. 13 тамызда Людовик XVI және оның отбасы Temple бекінісінде тұтқынға алынды. 21 қыркүйекте, алғашқы отырысында Конвенция монархияны жойды, ал келесі күні Франция республика екенін жариялады. Конвенция өзінің отырыс орнын үлкен залға, бұрынғы театрға, Tuileries сарайының ішіндегі Salle des Machines-қа көшірді. Революцияның жауларын іздеуге міндеттелген Қоғамдық қауіпсіздік комитеті өзінің штаб-пәтерін Tuileries-дің оңтүстік павильонындағы Pavillon de Flore-де орнатты, ал революциялық сот, Tribunal, өзінің сот залын орта ғасырлық корольдық резиденциясы, Île de la Cité-дегі Palais de la Cité-дің ішінде орнатты, бүгінгі Palais de Justice орны. Жаңа үкімет Францияға Террор режимін орнатты. 2 қыркүйектің 2-сінен 6-сы аралығында санкулоттардың топтары түрмелерге шабуыл жасап, діннен тайған ділмаштарды, аристократтарды және қара халықтан шыққан қылмыскерлерді өлтірді. 21 қаңтар 1793 жылы Людовик XVI Place de la Révolution алаңында гильотинмен өлімге кесілді. Мари-Антуаннет осы алаңда 16 қазан 1793 жылы атқыланды. Бейли, Париждің бірінші мэрі, келесі қарашада Champ de Mars алаңында гильотинмен өлімге кесілді. Террор режимі кезінде 16 594 адам революциялық трибуналда сотталып, гильотинмен өлімге кесілді. Көне режиммен байланысты ондаған мың адам тұтқынға алынып, түрмеге қамалды. Аристократия мен шіркеудің мүлігі тәркіленіп, Biens nationaux (ұлттық мүлік) деп жарияланды. Шіркеулер жабылды. Жаңа христиан емес күнтізбе, француз республикалық күнтізбе жасалды, 1792 жыл "Бірінші жыл" болды: 27 шілде 1794 жыл "Екінші жылдың 9 Thermidor" болып саналды. Көптеген көшелердің аттары өзгертілді, ал революциялық ұран, "Еркіндік, теңдік, бауырластық" үкіметтік ғимараттардың қабырғаларына қашалып жазылды. Жаңа обращение формалары қабылданды: Monsieur және Madame орында Citoyen ("азамат") және Citoyenne ("азаматша") қолданылды, ал ресми vous ("сіз") орнына халыққа жақын туған туысқандық сезімді білдіретін tu қолданылды. Заң шығару жиналысының (1792 жылғы тамыз жарлығы арқылы) бұйрығымен санкулоттар 1792 жылы Notre Dame соборының мұнарасын бұзды. 1 тамыз 1793 жылғы жарлық монархия құлауының бірінші жылдығын тойлау үшін Saint-Denis корольдік некрополіндегі қабірлерді жою туралы шығарылды. Париж Коммунасының 23 қазан 1793 жылғы бұйрығымен санкулоттар собордың қабырғасына шабуыл жасап, Франция корольдерінің ескі өсиеттер екенін айтқандықтан, Ескі өсиет кітабының корольдерінің мүсіндерін қиратты. Temple қоршауы, Montmartre аббаттығы және Saint-Germain-des-Prés аббаттығының көп бөлігі сияқты бірқатар маңызды тарихи ғимараттар мемлекеттендіріліп, қиратылды. Көптеген шіркеулер мемлекеттік мүлік ретінде сатылып, тас және басқа құрылыс материалдары үшін бұзылды. Діни қызметкер және Конвенцияның сайланған мүшесі Анри Грегуар революция кезінде үкімет тапсырысымен мүліктің қиратылуын сипаттау үшін "вандализм" деген жаңа сөз ойлап тапты. Ғалымдар мен тарихшылардың шағын тобы қиратылған шіркеулерден мүсіндер мен картиналарды жинап, ескі Couvent des Petits Augustins қоймасында сақтады...

Наполеон I тұсында (1800-1815)

Бірінші консул Наполеон Бонапарт 1800 жылдың 19 ақпанында Туиллер сарайына көшіп келді және революцияның белгісіздік пен қорқынышпен өткен жылдарынан кейін тыныштық пен тәртіпті қайта орнатуға бірден кірісті. Ол 1801 жылғы Конкордатқа қол қойып, Папа Пий VII-мен католик шіркеуімен келісімге келді; Париждегі (және Францияның барлық аймақтарында) шіркеулерде қайтадан миссалар өткізілді, дін қызметкерлеріне діни киім киюге рұқсат берілді және шіркеулерге қоңырау соғуға рұқсат болды. Қаланың тәртіпсіздігін жою үшін ол Париж мэрінің сайланған лауазымын жойып, оны 1800 жылдың 17 ақпанында өзі тағайындаған Сена префектімен алмастырды. Бірінші префект Луи Николя Дюбуа 1800 жылдың 8 наурызында тағайындалды және 1810 жылға дейін осы қызметте болды. Он екі округтің әрқайсысының өз мэрі болды, бірақ олардың өкілеттігі Наполеон министрлерінің жарлықтарын орындаумен шектелді. 1804 жылдың 2 желтоқсанында Наполеон өзін император деп жариялағаннан кейін, Парижді ежелгі Риммен бәсекелесе алатын императорлық астанаға айналдыру үшін бірқатар жобаларды бастады. Ол Конкорд алаңынан Пирамидалар алаңына дейінгі Риволи көшесінің құрылысын бастады. Капуциндер монастырының ескі ғимараты бұзылып, оның орнына Вендом алаңын Гранд бульварларымен байланыстыратын жаңа көше салынды. Көше бастапқыда "Ру Наполеон" деп аталды, бірақ кейін Ру де ла Пайкс деп өзгертілді. 1802 жылы Наполеон Сене өзені арқылы революциялық темір көпір – Пон де Артс көпірін салды. Ол экзотикалық өсімдіктер мен апельсин ағаштарының қатарымен безендірілген екі жылыжаймен көркейтілді. Көпірден өту үшін бір соу төлеу керек болды. 1806 жылы Наполеон ежелгі Рим үлгісімен Францияның әскери даңқына арналған бірқатар ескерткіштер салуға бұйрық берді. Бірінші және ең ірісі – Жеңіс аркасы, ол қаланың батыс шетінде, Барриер-д'Этуальде салынды және шілде монархиясы кезінде 1836 жылдың шілдесінде ғана аяқталды. Ол Римдегі Септимий Север мен Константиннің аркасынан үлгі алып, Тюильри сарайының ортасымен сәйкес келетін Арк де Триумф ду Карусельді (1806–1808) салуға бұйрық берді. Ол Венециядағы Марко шіркеуінің қасбетінен әкелінген қоладан жасалған жылқылар тобымен әшекейленді. Триумф аркасы ду Карусель – Париждің тарихи осінің ең шығысқа орналасқан ескерткіші. Наполеонның әскерлері оның жеңістерін Карусель айналасында әсем шерулермен тойлады. Ол сондай-ақ 1805 жылы орыстар мен австриялықтардан тартып алынған зеңбіректердің темірінен жасалған, Римдегі Траян бағанасының көшірмесі Вендом бағанасын (1806–1810) салуға бұйрық берді. Конкорд көшесінің соңында (1814 жылдың 27 сәуірінде бұрынғы Рояль көшесі атауы қайта берілді), ол 1763 жылы құрылысы басталған, бірақ аяқталмаған Мадлен шіркеуінің негізін алды және оны Францияның ең танымал генералдарының мүсіндерін көрсетуге арналған Глоир ғибадатханасына айналдырды. Наполеон сондай-ақ жылдар бойы ескере алмаған қаланың инфрақұрылымына да назар аударды. 1802 жылы ол қалаға таза су жеткізу үшін Canal de l'Ourcq каналын салуды бастады және су қоймасы ретінде Bassin de la Villette-ті салды. Париждегі тұрғындарға таза су жеткізу үшін ол бірнеше монументалды фонтандар салдырды, олардың ең үлкені – Шатель алаңындағы Фонтайн дю Пальмиер болды. Ол сондай-ақ қала ішіндегі өзен тасымалын дамыту үшін Canal Saint Martin каналын салуды бастады.

Қайта қалпына келтіру (18151830)

1815 жылдың 18 маусымында Ватерлоо шайқасындағы жеңілістен кейін Наполеон құлағаннан соң, Англия, Австрия, Ресей және Пруссиядан келген жетінші коалиция армиясының 300 мың әскері Парижді басып алды және 1815 жылдың желтоқсанына дейін қаладан шықпады. Луи XVIII қалаға оралып, Туильри сарайындағы Наполеонның бұрынғы пәтеріне қоныстанды. Конкорд көпірі «Луи XVI көпірі» деп аталды, Пон-Нёфтегі бос тұғырға Генрих IV-тің жаңа мүсіні орнатылды, ал Вандом алаңындағы бағананың үстінен Бурбондардың ақ туы көтерілді. Көшіп кеткен аристократтар Фобур Сен-Жермендегі қалалық үйлеріне оралды, ал қаланың мәдени өмірі тез жандана бастады, бірақ бұрынғыдай шарапатты болмады. Ле Пелетиер көшесінде жаңа опера театры салынды. 1827 жылы Лувр кеңейтіліп, Наполеонның Мысырды басып алу кезінде жиналған ескіліктерді көрсететін тоғыз жаңа галереясы қосылды. Триумф аркасының құрылысы жалғасты, ал революция кезінде қиратылған шіркеулердің орнына неоклассикалық стильдегі жаңа шіркеулер салынды: Сент-Пьер-дю-Гро-Кайю (1822–1830); Нотр-Дам-де-Лоретта (1823–1836); Нотр-Дам-де-Бон-Нувель (1828–1830); Сент-Винсент-де-Пол (1824–1844) және Сент-Дени-дю-Сан-Сакреман (1826–1835). Наполеонның әскери батырларды құрметтеу үшін салған Даңқ ғибадатханасы (1807) қайтадан шіркеуге, Ла-Мадлен шіркеуіне айналдырылды. Король Луи XVIII сондай-ақ Людовик XVI және Мария Антуанеттаға арналған ескерткіш шатырын, олардың қалдықтары (қазір Сен-Дени базиликасында) жазаланғаннан кейін шағын Мадлен зиратында жерленген жерде салды. Париж тез өсіп, 1830 жылға қарай 800 мың тұрғынына жетті. 1828 мен 1860 жылдар аралығында қалада әлемдегі алғашқы көпшілік көлік жүйесі – атпен жүретін омнибус жүйесі құрылды. Бұл қала ішіндегі адамдардың қозғалысын жеделдетті және басқа қалалар үшін үлгі болды. Ескі Париж көшелерінің атаулары қабырғалардағы тасқа қашалған жазулардың орнына ақ әріптермен жазылған көк металл тақташалармен ауыстырылды, бұл үлгі бүгінгі күнге дейін қолданылады. Сент-Винсент-де-Пол шіркеуінің, Нотр-Дам-де-Лорет шіркеуінің және Плейс-де-Льорет алаңының маңында сәнді жаңа аудандар салынды. «Жаңа Афина» маңы Реставрация және шілделік монархия кезінде суретшілер мен жазушылардың мекеніне айналды: актер Франсуа Жозеф Талма Rue de la Tour des Dames, 9 нөмірде тұрды; суретші Эжен Делакруа 54 Rue Notre Dame de Lorette мекенжайында тұрды; романист Жорж Санд Орлеан алаңында тұрды. Соңғысы 80 Rue Taitbout-та ашылған жеке қоғамдастық болды, онда қырық алты пәтер және үш суретші студиясы болды. Санд 5-ші үйдің бірінші қабатында, ал Фредерик Шопен бір уақыт 9-шы үйдің төменгі қабатында тұрды. 1824 жылы Луи XVIII-ге оның інісі Шарль X мұрагерлік етті, бірақ жаңа үкімет жоғары топтар мен Париж халқының арасында танымалдылығын жоғалтты. Екі жүз жиырма сегіз жасар Виктор Гюгоның «Эрнан» (1830) пьесасы бостандыққа шақыруынан театр көрермендері арасында тәртіпсіздік пен төбелес тудырды. 26 шілдеде Шарль X баспасөз бостандығын шектеу және Парламентті тарату туралы жарлықтарға қол қойды, бұл демонстрацияларға, одан әрі көтеріліске әкелді. Үш күннен кейін, «Үш Даңқты Күн» деп аталатын оқиғада армия демонстрацияларға қосылды. Шарль X, оның отбасы және сарай Шато-де-Сен-Клаудтан кетіп, 31 шілдеде маркиз де Лафайетт және жаңа конституциялық монарх Луи Филипп Hôtel de Ville алдында қуанған халықтың алдында үш түсті туды қайтадан көтерді. Қаланың ортасы, Сите аралы, бұрынғы ғасырлардан қалған тар, ирек көшелер мен қираған ғимараттардың лабиринты болды; ол көркем болғанмен, қараңғы, тығыз, денсаулығы нашар және қауіпті болды. Суды жүк тасушылар иықтарында бағанамен тасыды, ал канализация тікелей Сенаға құйылатын. 1832 жылы холера эпидемиясы жиырма мың адамның өмірін қиды. Луи Филипптің қол астында он бес жыл бойы Сена префекті болған граф де Рамбуто қаланың орталығын жақсартуға тырысты: ол Сенаның жағалауларын тас жолдармен төседі және өзен бойында ағаштар отырғызды. Ол Ле-Мараи ауданын базарлармен байланыстыратын жаңа көшені (қазіргі Рю Рамбуто) салдырды және Наполеон III аяқтаған Париждің әйгілі орталық базары Лес-Халл құрылысын бастады. Луи Филипп 1832 жылға дейін Корольдік сарайда, Орлеан отбасының ата-бабалық резиденциясында тұрды, содан кейін Туильри сарайына көшті. Париж ескерткіштеріне оның басты үлесі 1836 жылы Конкорд алаңын аяқтау болды: үлкен алаң екі фонтанмен безендірілді, біреуі өзен саудасын, Фонтен-де-Флёв, екіншісі теңіз саудасын, Фонтен-де-Мер бейнеледі, сондай-ақ Францияның сегіз үлкен қаласын бейнелейтін сегіз мүсін орнатылды: Брест және Руан (Жан-Пьер Корто жасаған), Лион және Марсель (Пьер Петито жасаған), Бордо және Нант (Луи Дени Кайюлет жасаған), Лилль және Страсбург (Джеймс Прадье жасаған). Страсбург мүсіні Виктор Гюгоның сүйіктісі Жюльет Друэге ұқсас болды. Конкорд алаңы 25 қазан күні 250 тон салмақты Люксор обелискісін орнату арқылы одан әрі безендірілді, ол Францияға арнайы салынған кемемен жеткізілді. Сол жылы, Елисей даласының батыс шетінде Луи Филипп Триумф аркасын аяқтады және ашты, оның құрылысын Наполеон бастаған. Луи Филипптің тұсында Парижде алғашқы теміржол стансалары салынды. Әрқайсысы әртүрлі компанияға тиесілі болды. Олар бір-бірімен байланысты болмады және қаланың орталығынан тыс жерде орналасқан. Біріншісі, «Эмбаркаде́р де Сен-Жермен-ан-Лай», 24 тамыз күні Плейс-де-Льоретте ашылды. Сен-Лазар стансасының алғашқы нұсқасы 1842 жылы салына бастады, ал Париж-Орлеан және Париж-Руан желілері 1 және 2 мамыр күні 1843 жылы пайдалануға берілді. Париж халқының өсуімен жұмысшы табының аудандарында наразылық та өсті. 1830, 1831, 1832, 1835, 1839 және 1840 жылдары көтерілістер болды. 1832 жылғы көтеріліс, Луи Филипптің қатал сыншысы, генерал Жан Максимилиан Ламарк қаза болғаннан кейін өтті, ол Виктор Гюгоның «Ауқатсыз адамдар» романында бейнеленді. Наполеон билікке келген кезде Парижде шамамен миллион адам тұрды, олардың көпшілігі тығыз және денсаулығына зиянды жағдайда өмір сүрді. 1848 жылы тығыз қоныстанған орталықта холера эпидемиясы жиырма мың адамның өмірін қиды. 1853 жылы Наполеон өзінің жаңа Сена префекті Жорж Эжен Османның басшылығымен ауқымды қоғамдық жұмыс бағдарламасын іске қосты, оның мақсаты жұмыссыз париждіктерге жұмыс беру және қала орталығына таза су, жарық және кеңістік әкелу болды. Наполеон қала шекарасын 1795 жылы құрылған он екі округтен тысқары кеңейтуден бастады. Париждің маңындағы қалалар салықтардың жоғарылауынан қорқып, қаланың құрамына кіруге қарсылық көрсетті; Наполеон жаңа императорлық билігін пайдаланып, оларды қосып алды, қалаға сегіз жаңа округ қосты және оны қазіргі көлеміне жеткізді. Келесі он жеті жыл ішінде Наполеон мен Осман Париждің сыртқы келбетін толығымен өзгертіп жаңартты. Олар Сите аралындағы ескі аудандардың көп бөлігін жаңа Әділет сарайы және полиция басқармасымен алмастырды, сондай-ақ ескі қалалық аурухананы, Отель-Дьені қайта жаңартылды. Олар Наполеон I бастаған Риволи көшесінің кеңейтуін аяқтады және қаланың маңындағы теміржол стансаларын және аудандарды байланыстыратын кең бульварлар желісін салды, бұл көлік ағынын жақсартуға және қаланың ескерткіштерінің айналасында кеңістік құруға мүмкіндік берді. Жаңа бульварлар сонымен қатар көтерілістер мен революцияларға бейім аудандарда барикадалар салуды қиындатты, бірақ Османның өзі айтқандай, бұл бульварлардың басты мақсаты емес еді. Осман...

Экономика

Парижге алғашқы ірі өнеркәсіптер Наполеон билігі тұсында келді. Олар қала шеткеріне орналасып, дамыды, онда Франция революциясы кезінде жабылып, мемлекетке өткен шіркеулер мен монастырлардың ғимараттары мен жерлері қолжетімді болды. Фобур Сен-Антуан және Фобур Сен-Дениде ірі тоқыма фабрикалары салынды, ал 1812 жылы Пассиде қант қызылшасы қолданылатын алғашқы қант зауыты ашылды. Бұл, британдық блокададан туындаған Батыс Индиядан қант әкелуге деген қажеттілікті алмастырды. Темір және қола қорыту шеберханалары 18 ғасырдың соңында Фобур Сен-Оноре және Шайоде, ал химиялық зауыттар Жавель, Ла-Шапель және Клиньянкурда іске қосылды. 1801 жылы Парижде 60 000 жұмыскерді жұмыспен қамтып, 900 кәсіпорын болды, бірақ олардың тек 24-і 100-ден астам жұмыскерді жұмысқа алды. Көптеген париждіктер шағын шеберханаларда еңбек етті. 19 ғасырдағы Парижде сәнді тауарлар, әсіресе киім, сағаттар, зергерлік жиһаз, фарфор, әшекейлер және былғары бұйымдарды шығаратын көптеген шеберлер болды, олардың өнімдері әлемдік нарықта жоғары бағаға сатылды. 19 ғасыр бойында өнеркәсіптің көлемі мен жұмысшылардың саны арта түсті. 1847 жылы Парижде 65 000 кәсіпорында 350 000 жұмысшы жұмыс істеді, бірақ олардың тек 7 000-ында оннан астам жұмыскер болды. Текстиль өнеркәсібі төмендеді, бірақ ғасырдың ортасында Париж Франциядағы бу машиналары мен машина жасау өнімдерінің 20 пайызын өндірді және үшінші ірі металлургия өнеркәсібіне ие болды. Жаңа химиялық зауыттар, қатты ластану көздері, қала шеткеріне, Жавель, Гренель, Пасси, Клиши, Белльвиль және Пантене орналасты. Париж 19 ғасырдың ортасында Лондоннан кейін екінші орынға шығып, халықаралық қаржы орталығына айналды. Онда күшті ұлттық банк және Еуропа және кеңейіп келе жатқан Екінші Француз империясының жобаларын қаржыландырған көптеген белсенді жеке банктер болды. Наполеон III Парижді әлемнің басты қаржы орталығы ету үшін Лондонды басып алуды жоспарлады, бірақ 1870-1871 жылдардағы соғыс қаржыға ауыр соққы берді және Париждің қаржылық ықпалын күрт азайтты. Маңызды оқиғалардың бірі – Ротшильдтер әулетінің негізгі филиалының құрылуы болды. 1812 жылы Джеймс Майер Ротшильд Франкфурттан Парижге келіп, Rothschild Frères банкін құрды. Бұл банк Наполеон I-нің Эльбадан жасаған қысқа қайта оралуына қаржылық қолдау көрсетті және еуропалық қаржының жетекші банктерінің біріне айналды. Францияның Ротшильд банктік әулеті және басқа жаңа инвестициялық банктер Францияның өнеркәсіптік және колониялық кеңеюіне қаржыландыру көмегін көрсетті. 1796 жылы құрылған Банк де Франс 1848 жылғы қаржы дағдарысын шешуге көмектесті және қуатты орталық банк ретінде қалыптасты. Comptoir National d'Escompte de Paris (CNEP) 1848 жылғы қаржылық дағдарыс пен республикалық революция кезінде құрылды. Оның инновацияларына ірі жобаларды қаржыландырудағы жеке және мемлекеттік көздердің бірігуі және көптеген салымдарды қамту үшін жергілікті филиалдар желісін құру кірді. Басқа ірі банктердің қатарында Société Générale және Crédit Mobilier болды. Crédit Lyonnais Лионда басталып, кейін Парижге көшті. Париж биржасы (немесе қор биржасы) инвесторлар үшін бағалы қағаздарды сатып алу және сату үшін маңызды нарыққа айналды. Бұл негізінен форвардтық нарық болды және ірі брокерлердің банкроттығына байланысты қаржылық дағдарыстың туындауына жол бермес үшін өзара кепілдік қорын құруды бастады. 1880 жылдары биржаның бақылауын ұнатпаған спекулянттар "Кулисс" деп аталатын, нашар реттелген балама нарықты пайдаланды. Алайда, ол 1895-1896 жылдары бірнеше брокерлерінің бірдей банкротқа ұшырауынан кейін құлдырап кетті. Биржа монополиясын қамтамасыз ететін, нарықты бақылауды күшейтетін және тағы бір қаржылық паника қаупін азайтатын заңнаманы қабылдады.

Париж қоршауы мен Коммуна (1870-1871)

Наполеон III билігінің күрт аяқталуы 1870 жылғы 1-2 қыркүйектегі Седан шайқасында жеңіліп, тұтқындалған кезде болды, бұл Франко-пруссия соғысының соңына сай келді. Ол 4 қыркүйекте тақтан бас тарды, ал сол күні Парижде үшінші республика жарияланды. 19 қыркүйекте пруссиялық әскер Парижге жетіп, қаланы 1871 жылдың қаңтарына дейін қоршап алды. Қоршау кезінде қала суық пен аштықтан қиын жағдайға түсті. Тамақ үшін мысықтар, егеуқұйрықтар, иттілер, жылқылар және басқа да жануарлар өлтірілді, тіпті жануарлар бағындағы екі піл – Кастор мен Поллукс, сондай-ақ "Жарден де Плантес" бағындағы піл де сойылды. 1871 жылғы қаңтарда пруссиялықтар қаланы ауыр қоршау артиллериясымен бомбалауды бастады, және қала 28 қаңтарда толыққанды жеңіліске ұшырады. Пруссиялықтар қаланы қысқа мерзімге басып алып, содан кейін жақын маңдағы бекіністерге орналасты. 1871 жылғы 18 наурызда Париждегі Ұлттық гвардияның радикалды сарбаздары екі француз генералын өлтірген кезде көтеріліс басталды. Үкімет шенеуніктері мен әскер асыққан түрде Версальге көшті, ал анархистер мен радикалды социалистер басымдығымен жаңа қалалық кеңес – Париж коммунасы сайланды және 26 наурызда билікті өз қолына алды. Коммуна амбициялық және радикалды әлеуметтік бағдарламаны іске асыруға тырысты, бірақ билікте бар болғаны екі ай ғана тұрды. 21 мен 28 мамыр аралығында француз әскері қаланы қанды шайқастарда қайта басып алды, бұл оқиға "Қанды апта" деп танылды. Көшедегі шайқастар кезінде коммунальдардың саны төрт-бес есе көп болды; олардың тәжірибелі офицерлері жетіспеді және қаланы қорғауға арналған жоспарлары болмады, сондықтан әрбір аудан өзін-өзі қорғауға қалдырылды. Олардың әскери қолбасшысы Луи Шарль Делесклюз 26 мамырда баррикаданың үстіне тұрып, өзін-өзі өлтірді. Соғыстың соңғы күндерінде коммунальдар Тюильри сарайына, Префектураға, Әділет сарайына, Легион құрметінің сарайына, сондай-ақ басқа да маңызды мемлекеттік ғимараттарға өрт қойып, тұтқынға алғандарды, оның ішінде Париж архиепископы Жорж Дарбойды өлімге жіберді. Сәуірдің басынан бастап Қанды аптаға дейін армияның жоғалғандары 837 қаза тапқан және 6424 жараланған адамды құрады. Коммунальдардың шамамен 7000-і ұрыста қаза тапты немесе кейіннен әскери атқыштар отрядымен жазаланды. Олар қалалық зираттарда және уақытша жаппай қабірлерде жерленді. 10 мыңға жуық коммунальдар Бельгия, Англия, Швейцария және АҚШ-қа қашып, эмиграцияға кетті. Коммунаның құлауынан кейін тұтқындалған 45 мың адамның көпшілігі босатылды, бірақ 23 адам өлім жазасына кесілді, ал шамамен 10 мың адам түрмеге қамалды немесе Жаңа Каледонияға немесе басқа түрме колонияларына айдалды. 1879 және 1880 жылдары барлық тұтқындар мен эмигранттарға кешірім берілді, және көпшілігі Францияға оралды, олардың кейбіреулері Ұлттық Ассамблеяға сайланды.

Белль эпока (18711914)

Коммуна құлағаннан кейін Париж консервативті ұлттық үкіметтің қатаң бақылауында болды. Үкімет пен парламент 1879 жылға дейін Версальден қалаға оралмады, бірақ Сенат Люксембург сарайындағы орнына одан бұрын келді. 1873 жылғы 23 шілдеде Ұлттық Ассамблея Париж Коммунасының көтерілісі басталған жерде базилика салу жобасын бекітті; ол Франко-пруссия соғысы мен Коммуна кезінде Париждің басынан өткен қайғы-қасіреттерді өтеу мақсатында салынды. Сакре-Кёр базиликасы нео-византия стилінде салынды және азаматтардың қаржысына бой көтерді. Ол 1919 жылы ғана аяқталды, бірақ Париждегі ең танымал нысандардың біріне айналды. Радикалды республикашылар 1878 жылғы Париж қалалық сайлауында жеңіске жетіп, 80 депутаттық орынның 75-ін иеленді. 1879 жылы олар Париж көшелері мен алаңдарының көптеген атауларын өзгертті: Place du Château d’Eau Place de la République атанды, ал 1883 жылы ортасына Республика мүсіні орнатылды. Королева Хортенс, Жозефина және Рой де Рим даңғылдары француз революциясы кезінде көзге түскен генералдардың құрметіне Хоше, Марсо және Клебер деп өзгертілді. Hôtel de Ville 1874 және 1882 жылдар аралығында нео-Ренессанс стилінде қайта салынды, оның мұнаралары Château de Chambord мұнараларының үлгісімен салынды. Коммунарлар өрттеген Quai d'Orsay-дегі Cour des Comptes ғимаратының қираған қалдықтары бұзылып, оның орнына жаңа теміржол станциясы – Gare d'Orsay (қазіргі Musée d'Orsay) салынды. Тюильри сарайының қабырғалары әлі де тұрды. Барон Оссман, Гектор Лефюэль және Эжен Виоле-ле-Дюк сарайды қайта құруға шақырылды, бірақ 1879 жылы қалалық кеңес оған қарсы дауыс берді, себебі бұрынғы сарай монархияның символы болды. 1883 жылы қираған қалдықтар бұзылды. Тек Марсан павильоны (солтүстік) мен Флоре павильоны (оңтүстік) қалпына келтірілді. Бұл кезеңдегі ең есте қаларлық Париж оқиғасы – 1885 жылы Виктор Гюгоның қоштасу рәсімі болды. Жүздеген мың париждіктер оның табытының өтуін көру үшін Елисей даласында қатар тұрды. Жеңіс аркасы қара матамен жабылды. Ақынның денесі 1789 жылғы революция кезінде Францияның ұлы адамдарының мазарына айналған, кейін 1816 жылғы Бурбон монархиясы кезінде шіркеуге айналған Пантеонға, бұрынғы Сент-Женевьева шіркеуіне қойылды. 19 ғасырда бірнеше рет өзгергеннен кейін, ол 1885 жылы Виктор Гюгоның қоштасу рәсіміне орай қайтадан секулярланды. Пабло Пикассо, Амедео Модильяни және басқа да суретшілер 1904 жылдан 1909 жылға дейін Le Bateau Lavoir деп аталатын ғимаратта тұрып, жұмыс істеді. Осы ғимаратта Пикассо өзінің ең маңызды туындыларының бірі – «Авиньон қыздары» картинасын жазды. Эрик Сати сияқты бірнеше белгілі композиторлар да осы ауданда тұрды. Суретшілердің көпшілігі Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Монпарнас ауданына көшіп кетті. 1895 жылғы 25 желтоқсанда Бульвар де Капуциндегі Гранд-кафеде Люмьер ағайындар түсірген кинофильмнің алғашқы көпшілік көрсетілімі өтті. Отыз үш көрермен Люмьер ағайындардың Лиондағы зауытынан жұмысшылардың шығып келе жатқандағы бейнесінен басталатын қысқа фильмдерді көру үшін әрқайсысы бір франк төледі.

Тұтынушылық және дүкендер

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Парижде байлық тез өсіп, бірте-бірте шоғырланды. 1872-1927 жылдар аралығында Париж "рентьерлік қоғам" болды. Рентьерлер (яғни, негізінен мұраға қалған байлыққа сүйенген адамдар) халықтың шамамен 10% құрады, бірақ жалпы байлықтың 70% иеленді; олар капиталдық активтерден түсетін табыстарының арқасында еңбек табысымен қамтамасыз етілмегеннен де асып түсетін тұрмыс деңгейін ұстап тұра алды, сондықтан сән-салтанатқа көп жұмсады. Париж тұтынушылықты әлеуметтік басымдыққа және экономикалық күшке айналдырғаны үшін әлемге әйгілі болды, әсіресе оның ірі дүкендері мен сәнді дүкендерге толы аркадалары арқылы. Бұл "арман машиналарын" құрады, олар жоғары сыныптар мен өсіп келе жатқан орта таптың сапалы тауарларды тұтынуы үшін әлемдік стандартты белгіледі. Аристод Бусико, шағын киім дүкенінің иесінің ұлы, 1848 жылы Париждегі "Le Bon Marché" деп аталатын дүкеннің серіктесі болды. 1852 жылы ол дүкеннің иесі атанды және оны үлкен көлемде тауар сатып алу, төмен пайда маржасы, маусымдық сатулар, жеңілдіктер, жарнама, пошта арқылы тапсырыс беру каталогы, ойын-сауық және клиенттерге, олардың жұбайларына және балаларына арналған сыйлықтар ұсынатын Париждегі алғашқы заманауи дүкенге айналдырды. Тауарлар белгіленген бағамен сатылды және кепілдіктермен алмастыруға және ақшаны қайтаруға мүмкіндік берді. Ол Ла Самаретен, Printemps және Galeries Lafayette сияқты басқа Париж дүкендері үшін үлгі болды. Француздар Париждің ірі дүкендері әкелген ұлттық беделмен мақтанды. Эмиль Зола өзінің "Күйеулер бақыты" (1882–83) романын 1880 жылы Le Bon Marché дүкенінде жүргізген зерттеулеріне сүйене отырып, типік дүкенде орналастырды. Зола оны қоғамды жетілдіріп, сонымен бірге оны жұтып алуға айналған жаңа технологияның символы ретінде бейнеледі. Роман тауар таңдауын, басқару әдістерін, маркетингті және тұтынушылықты сипаттайды. Grands Magasins Dufayel – 1890 жылы Париждің солтүстік бөлігінде салынған, жұмысшы табының жаңа клиенттеріне қол жеткізген арзан бағалы үлкен дүкен. Көпшілік орындары аз ауданда ол қоғамдық алаңның тұтынушылық нұсқасын ұсынды. Ол жұмысшыларды дүкенге баруды тек қажеттіліктерді алу үшін ғана емес, сонымен қатар орталық қаладағы атақты дүкендерде буржуазия істейтіндей, қызықты әлеуметтік іс-әрекет ретінде қарауға үйретті. Буржуазиялық дүкендер сияқты, ол тұтынуды коммерциялық мәміледен тұтынушы мен ізделінетін тауарлар арасындағы тікелей қатынасқа айналдыруға көмектесті. Оның жарнамалары ақылға қонымды бағамен ең жаңа, ең сәнді тұтынушылыққа қатысу мүмкіндігін ұсынды. Кинотеатрлар, рентген аппараттары (аяқ киім таңдау үшін пайдаланылатын) және граммофон сияқты соңғы технологиялар көрсетілді. 1870 жылдан кейін дүкендердегі жұмыс күші әйелденді, жас әйелдерге беделді жұмыс орындары ашылды. Төмен жалақы мен ұзақ жұмыс уақытына қарамастан, олар ең жаңа және ең сәнді тауарлармен және жоғары дәрежелі клиенттермен қызықты және күрделі қарым-қатынастарды ұнататын.

Париж дүниежүзілік көрмесі (1855-1900)

XIX ғасырдың екінші жартысында Париж бес халықаралық көрмеге талпынып, миллиондаған келушіні қызықтырды. Бұл көрмелер технология мен өнеркәсіптік өндірістің құдіретін көрсетті, көрмелердегі әсерлі темір сәулет және машиналар мен құрылғылардың күшті энергиясы арқылы. Алғашқысы – 1855 жылы Наполеон III ұйымдастырған, Елисей даласының жанындағы бақта өткен Дүниежүзілік көрме. Ол 1851 жылы Лондонда өткен Ұлы көрменің ықпалымен туды және француз өнеркәсібі мен мәдениетінің жетістіктерін көрсету мақсатымен ұйымдастырылды. Көрмеге арнап Бордо шараптарының жіктелу жүйесі жасалды. Елисей даласындағы Théâtre du Rond Point театры осы көрменің қалдығы болып табылады. 1867 жылы Париж халықаралық көрмесі де Наполеон III-нің ұйымдастыруымен Марс алаңында, 490 метр ұзындығы және 380 метр ені бар орасан зор овалды көрме залында өтті. Көрменің атақты қонақтарының арасында Ресей императоры Александр II, Отто фон Бисмарк, Германия императоры Вильгельм I, Бавария королі Людовик II және Осман империясының сұлтаны болды. Бұл Осман билеушісінің алғашқы шетел сапары еді. 1867 жылғы көрме кезінде Bateaux Mouches экскурсиялық кемелері Сена өзенінде алғашқы сапарларын жасады. 1878 жылғы Дүниежүзілік көрме Сенаның екі жағында, Марс алаңында және Трокадерьо төбелерінде өтті, онда алғашқы Трокадерьо сарайы салынды. Александр Грэм Белл жаңа телефонын, Томас Эдисон фонографымен, ал жаңа аяқталған Азаттық мүсінінің басы Нью-Йоркке жіберіліп, денесіне орнатылатын болды. Көрмеге орай, Опера алаңы мен Опера көшесі алғаш рет электр шамдарымен жарықтандырылды. Көрмеге он үш миллион адам келді. 1889 жылғы Дүниежүзілік көрме, Марс алаңында өткен, француз революциясының басталғанына жүз жыл толуын атап өтті. Көрменің ең есте қаларлық белгісі – ашылғанда биіктігі 300 метр (қазір 324 метр, антенналар қосылғаннан кейін), көрмеге кіреберіс қызметін атқарған Эйфель мұнарасы. 1930 жылға дейін Эйфель мұнарасы әлемдегі ең биік құрылыс болып сақталды. Оның стилі бәріне ұнаған жоқ: Францияның көрнекті мәдени қайраткерлері, соның ішінде Гай де Мопассан, Шарль Гуно және Шарль Гарнье оның заманауи стилін ашық хаттарында сынады. Көрменің тағы бір танымал экспонаты – музыкаға сәйкес түсі өзгеріп тұратын алғашқы музыкалық фонтан болды. Буффало Билл мен ату шебері Энни Оукли көрменің "Батыс шоуына" көп көрермен жинады. 1900 жылғы Дүниежүзілік көрме ғасырдың аяқталуын тойлады. Ол да Марс алаңында өтті және елу миллион келушіні тартты. Эйфель мұнарасынан басқа, көрмеде әлемдегі ең үлкен дөңгелек – Гранде-Ру де-Париж, биіктігі жүз метр, 40 вагонда 1600 жолаушы тасыды. Көрме залында Рудольф Дизель жаңа қозғалтқышын көрсетті, ал алғашқы эскалатор жұмысын бастады. Көрме 1900 жылғы Париж Олимпиадасымен бірге өтті, бұл Олимпиада ойындарының Грекиядан тыс жерде алғаш рет өткізілуі еді. Сондай-ақ, ол әлемге Art nouveau стилін таныстырды. Көрменің сәулеттік мұралары – Grand Palais және Petit Palais әлі де өз орнында тұр.

Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918 жылдар)

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Конкорд алаңында, Gare de l'Est және Gare du Nord станцияларында патриоттық демонстрациялар өтті, себебі жұмылдырылған сарбаздар майданға аттанды. Бірақ бірнеше апта ішінде неміс әскері Париждің шығысындағы Марна өзеніне жетті. Француз үкіметі 2 қыркүйекте Бордоға көшті, ал Луврдің бағалы туындылары Тулузаға тасылды. 1914 жылдың 5 қыркүйегінде, Марна шайқасының алғашқы күнінде француз армиясы күш-қуатқа зор мұқтаж болды. Париждің әскери губернаторы, генерал Галиениде пойыздар жетіспеді. Ол автобустарды, сондай-ақ ең белгілі 600-ға жуық Париж таксилерін жұмылдырды, олар елу шақырым қашықтықтағы Нантейль-ле-Одуэндегі майданға алты мың сарбазды жеткізді. Әр таксиде бес сарбаз болды, олар алдыңғы таксидің шамдарына ере жететін, ал міндетті жұмыс жиырма төрт сағаттың ішінде аяқталды. Немістер таңғалып, француз және британ әскерлерімен кері шегінді. Тасымалданған сарбаздардың саны көп болмаса да, француз халқының рухына тигізген әсері зор болды; ол халық пен армия арасындағы бірлікке куәлік берді. Үкімет Парижге оралды, театрлар мен кафелер қайта ашылды. Қала неміс Gotha бомбалаушылары мен цеппелиндермен бомбаланды. Парижде тиф және қызылша эпидемиялары тарады; 1918 жылдың қысындағы испан қызбасы мыңдаған париждіктердің өмірін қиды. 1918 жылдың көктемінде неміс әскері жаңа шабуылға көшті және Парижге қайта қауіп төндірді, оны Париж зеңбірегімен бомбалады. 1918 жылдың 29 наурызында бір снаряд Сен-Жерве шіркеуіне тиіп, 88 адам қаза тапты. Халықты алдағы бомбалау туралы ескерту үшін дабыл орнатылды. 1917 жылдың 29 маусымында американдық сарбаздар француз және британ әскерлерін нығайту үшін Францияға келді. Немістер тағы да кері шегінді, ал 1918 жылдың 11 қарашасында қарулы келісім жарияланды. Жүздеген мың париждіктер 17 қарашада Эльзас пен Лотарингияның Францияға қайта қосылуын тойлау үшін Елисей алаңын толтырды. 16 желтоқсанда "Готель де Виль" алдында президент Вудро Вильсонды да осындай үлкен қалың жұртшылық қарсы алды. 1919 жылдың 14 шілдесінде Париждегі көптеген адамдар Елисей алаңына жиналып, одақтас әскерлердің жеңіс шеруін тамашалады. Соғыс күшін қолдауға барлық топтар бірігіп, "Сакрлы одақ" деп аталды. Соғысқа қарсы пікірлер де болды, бірақ олар күшті күшті білдірмеді. Үкімет тиімділікті және армияға қажетті жабдықты барынша ұлғайтуға баса назар берсе, жұмысшы табының көп бөлігі тұтынушылардың дәстүрлі құқықтарына берілді, яғни үкімет қаланың негізгі азық-түлік, тұрғын үй және отынмен қамтамасыз етуі керек болды. Жинақтау және пайда табу – азаматтар ұйымдасып күресуі керек зұлымдықтар еді. Алайда 1917 жылы киім фабрикаларында, дүкендерде, банктерде, қару-жарақ фабрикаларында және басқа да кәсіпорындардағы әйелдер жұмысшылары жалақыны көтеру және аптасына бес күн жұмыс істеу үшін ереуілге шықты.

Соғыстар аралығы (19191939)

Соғыстан кейін жұмыссыздық күрт өсті, бағалар шарықтап көтерілді, ал рациондау сақталып тұрды; париждік үй шаруашылықтары күніне 300 грамм нанмен және аптасына төрт күн ғана етпен шектелді. 1919 жылғы 21 шілдеде жалпы ереуіл қаланы парализге түсірді. Француз коммунистік және социалистік партиялары жұмысшылар арасында ықпал үшін күресті. Вьетнамның болашақ басшысы Хо Ши Мин 1919 жылдан 1923 жылға дейін Парижде жұмыс істеді, ұлтшылдық және социализмді зерттеді. 1928 жылы Сенегалдың болашақ тұңғыш президенті Леопольд Сенгор оқуға келіп, университет профессоры болды, соңынан Француз академиясының мүшесі атанды. Қаланы қоршаған ескі бекіністер өз мағынасын жойып, 1920 жылдары бұзылды. Олардың орнына ондаған мың арзан, жеті қабатты қоғамдық тұрғын үйлер салынды, оларға көбінесе социалистік немесе коммунистік партияларға дауыс берген, аз қамтылған жұмысшылар қоныстанды. 1960 жылдары олардың орнын Алжирден келген босқындар басты. Соның нәтижесінде радикалды шеңбермен қоршалған буржуазиялық орталық қала пайда болды. Ал қала орталығында, әсіресе 1931 жылғы отаршылдық көрменімен байланысты, бірнеше жаңа мұражайлар салынды. Аталған көрме қаланың бұрынғы сәтті халықаралық жобаларымен салыстырғанда көңіл көтеріп, үлкен әсер қалдырмады.

Өнер

Қиындықтарға қарамастан, Париж "алжыған жылдар" деп аталатын кезеңде өнер астанасы ретінде өз орнын қайтадан алды. 1925 жылы қалада өткен әлемдік көрмеде Ле Корбюзье сияқты суретшілер де қатысты. Көркемдік құштарлықтың орталығы Монмартрдан Монпарнасқа, Бульвар Распайлдың маңына, Le Jockey, Le Dôme, La Rontonde, ал 1927 жылдан кейін La Coupole кафелеріне көшті. Эрнест Хемингуэй, Игорь Стравинский, У. Б. Йейтс, Джеймс Джойс және Езра Паунд сияқты суретшілер, жазушылар мен ақындар әлемнің түкпір-түкпірінен "фестивальге" қатысу үшін келді. Париж – дадаизм мен сюрреализм сияқты жаңа көркемдік бағыттардың туған жері болды. Джордж Гершвин 1928 жылы Парижге келіп, Majestic қонақүйінде тұрып, "Париждегі америкалық" шығармасын жазды. Ол Париж таксилерінің Étoile алаңының маңынан айналып өтетін дауыстарын жазбаға түсірді. Джаз афроамерикандық қауымдастықтарға өз мәдениетін жаңашыл және өркениетті деп көрсетуге мүмкіндік берді, сонымен қатар джаз, примитивизм және әрекетке шақыратын өнер арасындағы байланыстарды ашты. Америкалық әнші Жозефина Бейкер мен Revue Nègre бұл мәселелерді Champs-Élysées театрындағы сенсациялық қойылымдарында бейнеледі. Париждік афроамерикандықтардың тобы Кариб теңізінің бегуин стилін джаздан ерекшелендіріп, оны мақтаныш пен нәсілдік идентификацияның көзі ретінде насихаттады. Олар нәсілдік мәртебелілік идеяларының нәсілдік құндылықтарды көтерумен қатар жүргенін көрсетті.

Ұлы депрессиядағы Париж

1931 жылы дүние жүзінде болған Ұлы депрессия Парижге қиындықтар мен көңіл күйдің күңгірттеуіне әкелді. Халық саны 1921 жылығы 2,9 миллионнан 1936 жылы 2,8 миллионға дейін аздап төмендеді. Орталықтағы округтер халқының жиырма пайызына дейін азайды, ал шеткі аудандар он пайызға өсті. Париждегі төмен туу көрсеткіші Ресейден, Польшадан, Германиядан, Шығыс және Орталық Еуропадан, Италиядан, Португалиядан және Испаниядан келген көші-қон толқынымен толықты. Парижде саяси шиеленіс күшейді, ереуілдер, демонстрациялар мен коммунистер мен Халық майданы (солшылдар) және «Француз әрекеті» (оңшылдар) арасындағы қақтығыстар болды. Бұл шиеленіске қарамастан, 1937 жылы қалада тағы бір дүниежүзілік көрме өтті, оның атауы өте ұзын болды: «Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la Vie Moderne» («Қазіргі өмірдегі өнер мен техниканың халықаралық көрмесі»). Көрме Сенаның екі жағында, Марс алаңында және Шайо төбесінде өтті. Шайо сарайының террасалары алып су шашырату фонтандарымен безендірілген, ол Токио сарайымен бірге көрменің басты орны болды, оның шығыс жағында қазіргі уақытта Париж қаласының заманауи өнер мұражайы («Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris») орналасқан. Көрменің ортасында бір-біріне қарама-қарсы орналасқан Кеңес Одағының павильоны (соқпақ пен балтамен безендірілген) және Германияның павильоны (басында бүркіт пен свастикасы бар) тұрды. Халықаралық келісімді жариялаған Париж рухының орнына, осы екі шетелдік павильонның саяси мақтанышпен бір-бірінен басым түсуге тырысуы, 1930 жылдардың соңында қаланың басқа проблемаларымен қатар, қауіпті халықаралық бәсекелестікке тап болғанын еске салды.

Оккупацияланған Париж және азат ету (1940-1945 жж.)

1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаға басып кіргеннен кейін Франция Германияға соғыс жариялады. Француз қорғаныс жоспары толығымен пассивті болды; француз армиясы немістердің шабуылдауын күтті. 31 тамызда француз үкіметі Парижден провинцияларға 30 000 баланың эвакуациясын бастады, халыққа газ маскалары таратылды және қала алаңдарында бомбадан қорғаныс жайылымдары салынды. Лувр және басқа да мұражайлардың бағалы туындылары Луара аймағына және басқа да жерлерге көшірілді, ал архитектуралық ескерткіштер құм қаптармен қоршалды. Француз армиясы Мажино желісінің бекіністерінде күтті, ал Парижде кафелер мен театрлар жұмысын жалғастырды. 1940 жылдың 10 мамырында немістер Францияға шабуыл жасады. Олар Мажино желісін айналып өтіп, Парижге қарай Англия арнасына дейін жетті. Париж шайқас аймағынан келген қашқындармен толып кетті. 2 маусымда «Ситроен» зауыты бомбаланды. 10 маусымда француз үкіметі Парижден қашып, алдымен Турға, содан кейін Бордоға көшті. 12 маусымда Париж ашық қала деп жарияланды. 14 маусымда алғашқы неміс әскерлері Франция астанасына кірді және Жеңіс аркасынан Елисей алаңдарына қарай шеру жасады. Қаланың жаулап алушысы Адольф Гитлер 24 маусымда келіп, түрлі туристік орындарды аралап, Наполеонның мазарында құрмет көрсетті. Кейбір кинотеатрлар мен кафелер неміс әскерлеріне бөлінді, ал неміс офицерлері «Ритц», «Максим», «Ла Куполь» және басқа да эксклюзивті мейрамханалардан ләззат алды; валюта бағамы неміс оккупациялық күштерінің пайдасына бекітілді. Париждегілер үшін оккупация – көңілсіздіктер, тапшылықтар мен қорлаулар тізбегі болды. Кешкі сағат 9-дан таңғы 5-ке дейін коменданттық сағат енгізілді; түнде қала қараңғылыққа тоңды. 1940 жылдың қыркүйегінен бастап азық-түлік, темекі, көмір және киім-кешекке нормалар белгіленді. Әр жыл сайын жабдықтың көлемі азайып, бағасы өсті. Бір миллион париждік қаладан азық-түлік көп, ал немістер аз болған провинцияларға кетті. Француз баспасөзі мен радиосы неміс пропагандасын ғана қамтыды. Яһудилер сары түсті Дәуіт жұлдызы таңбасын тағуға міндеттелді және белгілі бір мамандықтар мен қоғамдық орындарға кіруге тыйым салынды. 1942 жылдың 16-17 шілдесінде 12 884 яһуди, оның ішінде 4051 бала мен 5082 әйел, немістердің бұйрығымен француз полициясымен ұсталды. Отбасысы жоқ адамдар мен жұбайлар Париждің солтүстігіндегі Дрансиге, ал жеті мың отбасы мүшелері 15-ші округтегі Нелатон көшесінде орналасқан «Вель-ди-Ив» велодромына жеткізілді, онда олар Аушвиц концлагеріне жіберілгенге дейін бес күн бойы стадионда тығырықтап жатты, онда олардың көпшілігі қаза болды. 1940 жылдың 11 қарашасында Париж студенттері оккупацияға қарсы алғашқы демонстрациясын өткізді. Соғыс жалғасқан сайын жасырын топтар мен желілер құрылды, олардың кейбіреулері Коммунистік партияға, ал басқалары Лондондағы де Голль генералына адал болды. Олар қабырғаларға лозунгтар жазып, жасырын баспасөз ұйымдастырды және кейде неміс офицерлері мен сарбаздарына шабуыл жасады. Немістердің жазалау шаралары жылдам және қатал болды. Одақтас әскерлер 1944 жылдың 6 мамырында Нормандияға түсті және екі айдан кейін Парижке қарай ілгерілеу үшін неміс желісін бұзды. Одақтас әскерлер алға жылжуда, Қарсылық қозғалысы ұйымдастырған ереуілдер қаладағы теміржол, полиция және басқа да қоғамдық қызметтерді бұзды. 19 тамызда қарсылық желілері қалада жалпы көтеріліс жасауға бұйрық берді. Олардың күштері полиция префектурасын және қаланың орталығындағы басқа да қоғамдық ғимараттарды басып алды. Генерал Леклерктің француздық 2-ші бронетанкті дивизиясы мен американдық 4-ші жаяу әскер дивизиясы 25 тамызда қалаға кірді және орталықта жиналды, онда оларды қуанышпен қарсы алған қалың жұртшылық күтіп тұрды. Париждің неміс қолбасшысы Дитрих фон Холтиц Адольф Гитлердің қала ескерткіштерін жою туралы бұйрығын елемеді және 25 тамызда қаланы тапсырды. Генерал де Голль 26 тамызда келді және үлкен шеруді бастап, Нотр-Дам соборына дейін Те Деум рәсіміне қатысты. 29 тамызда АҚШ армиясының 28-ші жаяу әскер дивизиясы, ол бұрынғы түнде Булонның Боиде жиналған, Хош даңғылынан Триумф аркасына дейін 24 қатарлы жүріп өтті, содан кейін Елисей алаңдарынан төмен түсті. Дивизия, әскер мен техника, Париж арқылы «Франция астанасының солтүстік-шығысындағы шабуыл позицияларына қарай» марш жасады.

Соғыстан кейінгі кезең (1946-2000)

Онжылдықтар бойына ескерусіз қалған тозу мен қаңғырау, түтінге қараңғыланған тас қасбеттерде, жарылған және күтімсіз қалған штукатуркада және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Парижде бояудың қабығынан анық көрінді. Алайда, 1970-ші жылдардың ортасына қарай Париж масштабты жөндеуден өтіп, қайта жаңартылды, бұл Хаусман дәуірінің дәрежесімен саяхаттады. Парижді азат ету және соғыстың аяқталуы париждіктердің қиындықтарын тоқтатпады. Нанды рационированиелеу 1948 жылдың ақпанына дейін, ал кофе, тамақ майы, қант және күріш 1949 жылдың мамырына дейін жалғасты. Париждегі тұрғын үйлер ескі және тозыққан еді. 1954 жылы Париждің көппәтерлі үйлерінің 35 пайызы 1871 жылға дейін салынған. Парижтік пәтерлердің 81 пайызында жеке ванна бөлмесі болмаған, ал 55 пайызында жеке дәретхана болмаған, бірақ тұрғын үйлердің бағасы жоғары және жетіспеушілік тудырған. 1950 жылы үкімет төмен кірісті париждіктер үшін пәтерлер салуға бағытталған, қала шетінде немесе қала маңында орналасқан жаңа, ірі жобаны бастады, бұл HLMs (habitations à loyers modérés) деп аталды. Париж халқы 1936 жылғы деңгейге 1946 жылға дейін қайта оралмады және 1954 жылға қарай 2,850,000-ға жетті, оның ішінде 135,000-ы көшіп келгендер, көбінесе Алжир, Марокко, Италия және Испаниядан келгендер. Орта тап париждіктердің қала маңына көшуі жалғасты. Қала халқының саны 1960 және 1970 жылдары азайды (1962 жылы - 2 753 000, 1972 жылы - 2,3 миллион адам), содан кейін 1980 жылдары тұрақталды (1982 жылы - 2 168 000, 1992 жылы - 2 152 000 адам). Соғыстан ауыр зардап шеккен Франция үшін Париж өзінің әлемдік мәртебесін қайта қалпына келтіре ала ма деген сұрақ туды. 1970 жылдары париждіктердің барлық топтары қаланың "сұлулығы мен беделін жоғалтуы" мүмкін деп қорқып отырды. Олар 1960 және 1970 жылдардағы жаңғырту шаралары өмір сүру сапасын жақсартуға жеткіліксіз болды және астананың "жарық" пен халықаралық беделі төмендеді деп ойлады. Париж саясаты 1940-шы және 1950-ші жылдардың басында тұрақсыз болды. 1950 жылдың желтоқсанындағы ереуіл электр қуатын тоқтатып, Париж метрополитенін жапты. 1948 және 1951 жылдары коммунистер жетекшілік еткен наразылар көшеде полициямен қақтығысты. Алжирдің тәуелсіздігі үшін күрес және Алжирдегі француз тұрғындарының қарсылығы 1961 және 1962 жылдары көптеген бомбалауларға және Парижде наразылар мен полиция арасындағы қақтығыстарға әкелді. Соғыстан кейінгі терең бөлінген Төртінші Республика 1958 жылы құлап, жаңа Конституция қабылданды. Президент Шарль де Голль басқаратын жаңа үкімет сайланды және Бесінші Республика жарияланды. 1968 жылдың мамырында Париждің сол жағалауында студенттік көтерілістер болды: 2 мамыр 1968 жылы Латын кварталында баррикадалар мен қызыл тулар пайда болды, университет ғимараттары басып алынды, ал 13 мамырда жалпы ереуіл Париждің көп бөлігін жапты. 30 мамыр 1968 жылы президент де Голльді қолдау үшін Шанз-Элизеде өткен миллион адамдық жаппай демонстрациядан кейін жағдай біртіндеп тұрақталды. Париждің мәдени өмірі жандана түсті, бұл жолы Сен-Жермен-де-Пренің кафелерінде: Кафе де Флоре, Брассери Липп және Лес Дюс Маго, философ Жан-Поль Сартр мен жазушы Симона де Бовуар бас қойған, ал түнгі клубтар Ла Роза Руж және Ле Табу өмірге толы болды. Әдеттегі музыкалық стильдер бибоп және джаз болды, оларды Сидни Беше және трубашы Борис Виан жетекшілік етті. Париждің Жаңа заманауи өнер мұражайы 1947 жылдың маусымында 1937 жылғы Дүниежүзілік көрменің ескі Токио сарайында ашылды. Кристиан Диор жетекшілік еткен Париж дизайнерлері Парижді тағы да жоғары сәннің астанасына айналдырды. Соғыстан кейінгі кезеңде Париж 1914 жылы Белль-эпок аяқталғаннан бергі ең үлкен дамуды бастан кешірді. Қала маңы кеңейе бастады, қалалар деп аталатын үлкен әлеуметтік тұрғын үйлер салынды және Ла Дефенс бизнес ауданының құрылысы басталды. Метроны толықтыру және алыс қала маңындағы қалаларды қамтамасыз ету үшін RER атты кеңейтілген метро желісі салынды. Қала маңындағы жол желісі қаланың айналасын қоршап тұрған Périphérique тас жолының орталығында дамыды, ол 1973 жылы аяқталды.

Баньеудегі дағдарыс

1970 жылдардан бастап Париждің бірнеше маңы (әсіресе солтүстік және шығыс жағындағы) деиндустриализацияға ұшырады, себебі зауыттар жабылды немесе қаладан алысқа көшірілді. Бұрын гүлденген тұрғын үйлер африкалық және араб иммигранттары үшін геттоларға айналып, жоғары жұмыссыздық деңгейіне ие аймақтарға айналды. Сонымен қатар, Париж қаласының ішіндегі және батыс және оңтүстік маңындағы кейбір аудандар дәстүрлі өндірістен жоғары құнды қызметтерге және жоғары технологиялық өндіріске экономикалық базасын сәтті ауыстырды, осылайша бұл аудандар Францияда және Еуропада жан басына шаққандағы ең жоғары табысқа ие болды. Осы екі аймақ арасындағы экономикалық айырмашылықтың өсуі солтүстік-шығыс тұрғын үй кешендерінің жас тұрғындары мен полиция арасында мерзімді қақтығыстарға әкелді.

Экономика

ХХІ ғасырдың алғашқы бөлігінде Париж экономикасының серпінділігі оны маңызды қаржы орталығы және ықпалды әлемдік қалаға айналдырды. Париж аймағы, қала шекарасының сыртында орналасқан Ла-Дифенс бизнес орталығын қоса алғанда, 2012 жылы 612 миллиард еуро (760 миллиард АҚШ доллары) көлемінде жалпы ішкі өнімге ие болды. 2011 жылы оның ЖІӨ Еуропа аймақтары арасында екінші орында тұрды, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ Еуропада төртінші орында болды. 2013 жылы ол 29 Fortune Global 500 компаниясының әлемдік штаб-пәтерін қабылдады, олардың көпшілігі банк, қаржы, сақтандыру және бизнес-қызметтер саласында жұмыс істеді. Туризм Париж экономикасының маңызды бөлігі болды. 2013 жылы Париж қаласына 29,3 миллион турист келді, олардың басым көпшілігі АҚШ-тан, одан кейін Ұлыбритания, Италия, Германия және Испаниядан келді. Жапониядан келген саяхатшылардың саны 550 000-ға жетті, бұл бұрынғы жылдармен салыстырғанда азайды, ал Қытайдан (186 000) және Таяу Шығыстан (326 000) келгендер саны 20 пайызға өсті. 2013 жылы Париж аймағына 32,3 миллион адам келді. Париж жоғары деңгейдегі еуропалық саудаға арналған маңызды орын болды. 2014 жылы Парижге келген саяхатшылар 17 миллиард доллар (13,58 миллиард еуро) жұмсады, бұл Лондон мен Нью-Йорктан кейін әлемдегі үшінші ең жоғары көрсеткіш. Сән және сәнді тауарлар да Париж экономикасына маңызды үлес қосты. 2014 жылы Париж әлемдегі ең ірі косметика компаниясы L'Oréal-дің және сәнді аксессуарлардың бес үздік әлемдік өндірушісінің үшiншісі – Louis Vuitton, Hermès және Cartier-дің үйі болды. 2009 жылы жүргізілген бір зерттеуге сәйкес, Париж 35 ірі қаланың арасында Лондон мен Нью-Йорктан кейін үшінші орында тұрды. Зерттеуде Париж өмір сүру сапасы және қолжетімділік тұрғысынан бірінші орында, мәдени өмірде үшінші орында, экономикалық жағдайлар бойынша алтыншы орында және ғылыми-зерттеу және даму саласында жетінші орында болды. 2012 жылы жасалған тағы бір зерттеуде Париж Нью-Йорк, Лондон және Токиомен бірге әлемдегі төрт жетекші қала ретінде қарастырылды. Бұл зерттеуде Париж есеп және басқару кеңестері, желілік байланыс және әуе көлігі салаларында үшінші орында, ал сақтандыру саласында бесінші орында тұрды.

Саясат

2001 жылдың наурыз айында Бертран Деланоэ Париждің алғашқы социалистік мэрі және қаладағы ашық түрде гомосексуалды болып мойындаған алғашқы мэр болды. Социалистер мен олардың одақтастары келесі он үш жыл бойы қала саясатында басымдық құрды: Деланоэ 2008 жылы қайта сайланды, ал 2014 жылдың 5 сәуірінде тағы бір социалист Анна Идальго Париждің алғашқы әйел мэрі болып сайланды. 2020 жылы Париж мэрі Анн Идальго қайта сайланды. Екі мэр де әлеуметтік мәселелерді және қоршаған ортаны басымдыққа қойды. 2007 жылы қалада автокөліктің қозғалысын азайту мақсатында мэр Деланоэ жергілікті тұрғындар мен келушілерге қолжетімді бағада велосипедтерді жалға беру жүйесін – Vélib' енгізді. Автокөліктің қозғалысын шектеу үшін қала әкімшілігі тұрақ ақысын арттырып, қала ішінде автокөлік жүргізуге қосымша шектеулер қойды. 2008 және 2013 жылдар аралығында қала Пон де л'Алма мен Орсе мұражайы арасындағы Сена бойындағы тас жолдың бір бөлігін "Промнаде де Берже де ла Сена" деп аталатын қоғамдық саябаққа айналдырды.

Мәдениет

2013 жылы Лувр әлемдегі ең көп тамашаланған өнер мұражайы болды, ал Жорж Помпиду орталығы – қазіргі заманғы өнердің ең көп тамашаланған мұражайы еді. 2006 жылы жаңа ұлттық мұражай – Бранли кемежайы мұражайы ашылды. Бұл Жақ Ширактың президенттік жобасы, оны сәулетші Жан Нувель Африка, Океания, Азия және Американың жергілікті өнерін көрсету үшін жобалаған. 2014 жылдың қазан айында Булонь орманында сәулетші Франк Гери жобалаған Луи Виттон қорының қазіргі заманғы өнер мұражайы ашылды. 2015 жылдың 14 қаңтарында президент Олланд жаңа симфониялық залының – Париж филармониясының ашылуын салтанаттап өткізді, оны да сәулетші Жан Нувель жобалаған. Зал Париж оркестрінің Габриэль Фауредің «Реквиемін» орындауымен ашылды, ол бір апта бұрын қалада болған «Шарли Эбдо» атқышуының құрбандарын құрметтеу үшін тарту етілді. Ол 19-шы округтегі Парк де ла Виллеттеде орналасқан. Жаңа концерт залы 386 миллион еуроға айналды және жеті жылда, жоспарланған мерзімнен екі жыл кешіктіріліп, бастапқы жоспарланған шығыннан үш есе қымбатқа түсті. Сәулетші ашылу рәсіміне қатыспады, себебі ашылу шашырап кеткен, зал толыққанды аяқталмаған және акустика дұрыс тексерілмеген деп мәлімдеді, алайда ашылуға келген журналистер дыбыс сапасы өте жақсы екенін хабарлады. «Гардиан» газетінің сәулет сыншысы ғимарат Францияда құлап түскен ғарыш кемесі сияқты көрінеді деп жазды. 2019 жылдың 15 сәуірінде Париждің Нотр-Дам соборының шатыры өртеніп, қоңырау мұнараларына ауыр зақым келтірілді, соның салдарынан орталық шпилі мен шатыры толық құлады.

1600 дейін

Болдуин. Джон В. Париж, 1200 (Стэнфорд университетінің баспасы, 2010). 304 б. Онлайн шолу.
Рукс, Симон. Орта ғасырдағы Париж (2009). Онлайн шолу.
Томсон, Дэвид. Ренессанс Парижі: сәулет және даму, 1475-1600 (1992).

1914 жылдан бастап

Арчер Стро, Петрин. Негрофилия: Авангардтық Париж және 1920 жылдардағы қара мәдениеті (2000). Бернье, Оливье. Түске қарай от шашу: 1930 жылдардағы Париж (1993); әлеуметтік, көркемдік және саяси өмір. Дрейк, Дэвид. Париж соғыста: 1939–1944 (2015), қарапайым париждіктердің, сондай-ақ коллаборационистер мен қарсылық қозғалысының өмірін зерттейді. Фланнер, Жанет. Париж кеше болды, 1925–1939 (1988); бастапқы дереккөз; оның «Парижден хат», «New Yorker» журналы. Гобель, Майкл. Империяға қарсы мегаполис: Соғыстар аралығындағы Париж және үшінші әлем ұлтшылдығының бастауы (Кембридж университетінің баспасы, 2015); үзінділер. Харви, Дэвид. Париж, заманауилық астанасы (Routledge, 2003). МакАулиф, Мэри. Париж қызып тұрғанда: Хемингуэй, Шанель, Кокто, Коул Портер, Жозефин Бейкер және олардың достарының 1920 жылдардағы Парижі (Rowman & Littlefield, 2016). Үзінді. Митчелл, Аллан. Нацистік Париж: Оккупация тарихы, 1940–1944 (2010). Реарик, Чарльз. Париж армандары, Париж естеліктері: қала және оның мистикасы (Stanford University Press, 2011). 296 бет. Онлайн шолу. Шлоссер, Стивен. Джаз дәуірі католиктігі: Соғыстан кейінгі Париждегі мистикалық модернизм, 1919–1933 (2005). Стовалл, Тайлер. Париж және 1919 жылғы рух: тұтынушылар күресі, трансұлттық және революция (Cambridge UP, 2012). Уэйкмен, Розмари. Батырлық қала: Париж, 1945–1958 (U of Chicago Press, 2009), 416 бет. Онлайн шолу. Винтер, Джей және Жан Луис Роберт, ред. Capital Cities at War: Volume 2, A Cultural History: Paris, London, Berlin 1914–1919 (2 том, 2012). Вайзер, Уильям. Ұңғыл жылдар: 1920 жылдардағы Париж (1990); суретшілер мен танымал адамдарға, әсіресе эмигранттарға назар аударады. Вайзер, Уильям. Көктемнің аяқталуы: 1930 жылдардағы Париж (Robson Books, 2000); суретшілер мен танымал адамдарға, әсіресе эмигранттарға назар аударады.

Тарихнама

Нора, Пьер, ред. Естелік әлемі: Француз тарихын қайта қарастыру (3 том, 1996), ғалымдардың мақалалары.
Пинкни, Дэвид Х. "Париждің екі мың жылы", Заманауи тарих журналы (1951), 23(3) № 262–264, JSTOR-да.